Cyfrowa Etnografia

Wspólnota wiejska w Wietnamie Południowym / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12

Item

Title

Wspólnota wiejska w Wietnamie Południowym / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12

Description

ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.253-284

Creator

Szynkiewicz, Sławoj

Date

1968

Format

application/pdf

application/pdf

Identifier

oai:cyfrowaetnografia.pl:583

Language

pol.

Publisher

Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN

Relation

oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:635

Text

SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z

WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE POŁUDNIOWYM
Jednym z problemów najczęściej podejmowanych w literaturze etno­
graficznej jest przemiana kulturowa, powstawanie nowych wartości i no­
wych rozwiązań społecznych w strukturach tradycyjnych pod wpływem
bodźców zewnętrznych. Bodźce wywołujące te przemiany bywają różnego
rodzaju, najczęściej zaś ograniczają się do gospodarczych i administra­
cyjnych przedsięwzięć władz kolonialnych lub nowoczesnej państwowości
własnej. Jak dotąd jednak nie znany był w praktyce etnografów przy­
padek społeczeństwa tradycyjnego biorącego udział — w znacznym stop­
niu aktywnie — w wieloletniej wojnie, znajdując się w stałym kontakcie
z przeciwnikiem o całkowicie odmiennej kulturze. Wietnam Południowy
stanowi od 1945 r. do dziś arenę gwałtownej, można by rzec brutalnej,
agresji zewnętrznej wobec układu społecznego, który w nikłym jedynie
stopniu zapoczątkował uprzednio proces przekształcania się. W czasie
kolonizacji francuskiej, trwającej krócej niż jedno stulecie, wieś wiet­
namska była poddana infiltracji gospodarki towarowej i zaawansowa­
nych metod produkcji w mniejszym jeszcze stopniu niż Лр. kolonie
angielskie tego rejonu geograficznego. W warunkach takiego układu
społeczno-gospodarczego nastąpiło stopniowe zaangażowanie całego niemal
kraju w walkę zbrojną.
Wstrząs, jaki lata walki przyniosły wsi południowowietnamskiej,
wydaje się nie mieć sobie równego w znanej historii społeczeństw trady­
cyjnych. Zbadanie jego konsekwencji należy jednak odłożyć na czas,
kiedy będzie mogła nastąpić względna stabilizacja po zakończeniu wojny.
Najistotniejszy ze względu na skutki społeczne będzie niewątpliwie okres
od 1961 г., charakteryzujący się nasileniem działań i przystąpieniem do
walki wojsk amerykańskich. Okres wojny wyzwoleńczej z Francją w la­
tach 1945—1954 dostarczył jednak również aktywnych bodźców pro­
cesowi przemiany kulturowej. Mimo iż działania militarne nie objęły
wówczas całego terytorium i operowały mniej niszczącymi środkami, to
poważne znaczenie miały rozpoczęte wtedy reformy społeczne, które

254

SŁAWOJ

SZYNKIEWICZ

wniosły czynnik fermentu ideologicznego. Dla tego pierwszego okresu
jednak nadal braknie poważniejszych opracowań .
Niektóre zagadnienia interesujące etnografów podejmowane są także
aktualnie przez nielicznych socjologów, głównie amerykańskich. Badania
te, wycinkowe i z natury rzeczy mało reprezentatywne, służą —• zwłasz­
cza w ostatnim okresie — przede wszystkim planowaniu strategicznemu,
pozostają zatem niedostępne ogółowi. W t y m ostatnim sensie mają one
charakter pragmatyczny, jak i inne badania nad przemianami kulturo­
w y m i , tyle że służący innym celom. Wydaje się jednak, że dla nauki
studia nad wojennym okresem w ostatnich dziejach wiejskiego społe­
czeństwa Wietnamu Południowego będą miały zasadniczo walor po­
znawczy, pozwalający wyjaśnić kilka interesujących problemów. Wśród'
nich zaś głównie związane z organizacją wspólnoty wiejskiej i systemem
władzy wiejskiej oraz z organizacją rodziny i jej aspektem kultowym. Są
to bowiem zagadnienia, które do tej pory najbardziej interesowały bada­
czy, które uznano za najistotniejsze elementy struktury społeczeństwa
wietnamskiego i które wydają się być płodne.
1

Pozostawiając na później właściwe poznanie roli, jaką trwająca wojna
odegrała w kształtowaniu się nowych zjawisk we wsi wietnamskiej,
można już obecnie wstępnie wskazać na kilka jej wybranych rezultatów.
Wymienię je t u bez próby określania ich rozmiarów, zasięgu i znaczenia,
wskazując jedynie na fakt powstania zjawiska istotnego społecznie. Nie­
które zjawiska mogą być trwałe i wywrzeć wpływ na dalszy rozwój
kultury, inne zaś mają charakter czasowy, ale i ich aktualne oddziały­
wanie może być istotne. Wśród charakterystycznych zmian powstałych
w wyniku wojny można więc podkreślić następujące:
a. Zerwanie łączności ekonomicznej poszczególnych wiosek i całych
obszarów z rynkiem krajowym.
b. Przekazywanie nadwyżek na cele wojny bez uzyskiwania adekwat­
nego ekwiwalentu pobudzającego rozwój.
c. Aktywizacja istniejących i powstanie nowych rzemiosł służących
celom wojennym na terenach współpracujących z ruchem partyzanckim.
d. Zakłócenie r y t m u gospodarczego i obrzędowego w wyniku stałego
lub okresowego uczestnictwa części ludności w walkach oraz w wyniku
bezpośrednich zniszczeń.
e. Powstanie nowej formy więzi społecznej, solidarności typu ideowo-politycznego.
f. Zmniejszenie roli tradycyjnych grup działających we wsi na rzecz
1

Pomocne w badaniach nad skutkami społecznymi pierwszego etapu wojny mogą
być, również nieliczne, opracowania autorów nie będących etnografami, np.
P. M u s , Vietnam, sociologie d'une guerre, Paris 1952.

WSPÓLNOTA

WIEJSKA

W WIETNAMIE

POŁUDNIOWYM

255

wspomnianych więzi solidarnościowych oraz niekiedy na rzecz grup para­
militarnych.
g. Występowanie obok tendencji integracyjnych także dezintegracyjnych, zwłaszcza w większych skupiskach ludzkich, czy w rejonach
sąsiadujących z bazami wojskowymi. Ich wynikiem jest m. i n . wzrost
przestępczości, rozluźnienie tradycyjnych zasad etycznych, pojawienie się
nowych form zarobkowania związanych z obecnością obcych żołnierzy.
Jest to źródło postaw indywidualistycznych, tworzących się w niespoty­
kanym wcześniej zakresie. Również dezercja z armii częściowo powiększa
zasięg marginesu społecznego.
h. Pojawienie się ostrych nieraz form regulowania wewnątrzwiejskich
konfliktów płynących z naruszania solidarności oraz niekiedy z krzyw­
dzących stosunków własnościowych.
i . Zachwianie tradycyjnego modelu władzy wiejskiej w wyniku
aktywności zewnętrznych ośrodków decyzji w warunkach partyzanckich,
dodatkowo zaś na terenach kontrolowanych przez rząd, w wyniku narzu­
cania funkcjonariuszy i ich płynności.
j . Wzrost przestrzennej ruchliwości społecznej, zarówno mężczyzn
zmobilizowanych, jak i ludności cywilnej, co osłabia więź terytorialną
wsi.
k. Ustępowanie partykularyzmu lokalnego przez wprowadzenie do
świadomości chłopów koncepcji celu ogólnonarodowego i poczucia dumy
narodowej przeciwstawionej obecności wojsk amerykańskich.
1. Formułowanie się nowych wyznaczników poczucia odrębności na­
rodowej wśród ludności stykającej się z żołnierzami obcymi, o najczęściej
nieakceptowanym stylu bycia.
ł. Uznanie dla wartości instrumentalnych cywilizacji technicznej
poznawanej za pośrednictwem obserwacji urządzeń bojowych i pomocni­
czych armii.
Względy obiektywne nie pozwoliły autorowi podczas pobytu w Wiet­
namie Południowym w roku 1966 przeprowadzić bliższych studiów nad
aktualnymi zmianami w kulturze wsi wietnamskiej. Z tego też względu
ograniczył się on w niniejszym artykule do skrótowego przedstawienia
stanu wiedzy oraz własnych uwag o niektórych aspektach organizacji
wspólnoty wiejskiej w Wietnamie, w nadziei, iż będzie to stanowiło wstęp
do ewentualnego opracowania na temat funkcjonowania tej wspólnoty
oraz rodziny w warunkach wojny oraz ich zmian w wyniku wojny.
Autor starał się ograniczyć do terytorium Wietnamu Południowego, cha­
rakteryzującego się zresztą pewnymi odrębnymi cechami rozwojowymi
w stosunku do północnej części kraju. Nie zawsze jednak było to możliwe
i potrzebne, zwłaszcza przy omawianiu historii kształtowania się form
tej instytucji.

256

SŁAWOJ

SZYNKIEWICZ

Wieś wietnamska powszechnie uważana bywa za bastion partykula­
ryzmu lokalnego, charakteryzujący się długą tradycją autonomii w sto­
sunku do ogólnokrajowej struktury władzy. Często za symbol izolacjonizmu służą gęste bambusowe płoty zwarcie otaczające zabudowania
wiejskie odcinając członków wspólnoty od reszty świata. Cytuje się przy­
słowie: „Prawa cesarskie ustępują przed zwyczajami wsi". Podkreśla się
siłę obserwowanego dziś jeszcze przywiązania do wsi rodzinnej u ludzi,
którzy dawno z niej wyemigrowali, lecz nadal uważają ją za jeden ze
środków identyfikacji własnej osoby. Z udziałem autorów europejskich,
lecz nie bez natchnienia ze strony niektórych tradycjonalistycznie nasta­
wionych historyków wietnamskich, rodzi się koncepcja wsi jako tworuimpregnowanego na wpływy zewnętrzne i samowystarczalnego w zaspo­
kajaniu potrzeb materialnych, społecznych i duchowych. Powstaje prze­
konanie, że owemu izolacjonizmowi i niezmienności wsi naród wiet­
namski zawdzięcza zachowanie swej tradycji i jedności kulturowej, mimo
wielowiekowego panowania Chin i powtarzających się okresów rozbicia
dzielnicowego. Twierdzi się nawet, że polityczne podporządkowanie
Wietnamu Chinom w okresie od I I w. p.n.e. do X w. n.e. nie wniosło
zasadniczych zmian do kultury chłopskiej, która oparła się sinizacji .
2

Z drugiej znowu strony, nie widząc potrzeby przeczenia powyższym
koncepcjom, uważa się często, że wspólnota wiejska w Wietnamie, a także
inne cechy kulturowe, jak m. in. organizacja rodziny, instytucja ziem
komunalnych, życie religijne, modyfikacja systemu pokrewieństwa, wpro­
wadzone zostały przez Chińczyków - . Świadczyć by za tym mogły ana­
logie w instytucjach i nazewnictwie oraz zaznaczająca się, także w innych
przypadkach, skłonność społeczeństwa wietnamskiego do przystosowy­
wania się — początkowo przynajmniej zewnętrznego — do reform admi­
nistracyjnych, ingerujących często w różne sfery życia społecznego.
Spór wokół wywodzenia instytucji wspólnoty wiejskiej z C h i n na­
trafia na poważną przeszkodę, jaką stanowi brak źródeł do historii spo­
łecznej Wietnamu przed inwazją chińską. Uznaje się w każdym bądź
razie za pewne, że nastąpił już wówczas rozpad wspólnoty rodowej,
istniejące zaś na terenie późniejszego Tonkinu i przylegających rejonów
!

4

5

2

J . B u t t i n g e r , The smaller dragon. A political history of Vietnam, New
York 1962, s. 172—173, 108.
M. R o u i l l y , La commune annamite, Paris 1929, s. 18 n.
Zwolennikami miejscowego pochodzenia tej instytucji są m. in.: N g u y e n
H u u K h a n g , La commune annamite, Paris 1946; A. I. M u с h 1 i n o w, Wietnamskaja sel'skaja obszczina (X w. — pierwaja polowina XIX w.), „Wostoczno-aziatskij etnograficzeskij sbornik", t. 2, A N SSSR, Trudy Institute Etnografii im.
N. N. Miklucho-Maklaja, nowaja sierija, t. 73, Moskwa 1961.
Nazwa Tonkin, nie posiadająca żadnej miejscowej tradycji na określenie
obszaru geograficznego czy politycznego, została tu użyta incydentalnie. W dalJ

4

5

WSPÓLNOTA

WIEJSKA

W WIETNAMIE

POŁUDNIOWYM

257

Chin twory polityczne — Van Lang, A u Lac i na koniec Nam Viet
(w porządku chronologicznym) — były luźnymi organizacjami feudalnymi.
Wioski stanowiły wówczas podstawową jednostkę lenna feudalnego
i znajdowały się pod pełną (gospodarczą, administracyjną, polityczną oraz
być może religijną) i dziedziczną kontrolą rodzin najniższego szczebla
drabiny feudalnych panów lub członków rodziny w ł a d c y . Wieś przy­
puszczalnie była wówczas grupą lokalną zorganizowaną na bazie sąsiedz­
kiej, złożoną jednak z k i l k u wielkich rodzin powstałych w wyniku
dezintegracji rodu .
Jeszcze więc przed impaktem cywilizacji chińskiej musiał następować
proces zespalania się mieszkańców wsi wokół pewnego integralnego
systemu organizacyjnego, który nie pozostał bez w p ł y w u na późniejsze
kształtowanie się wspólnoty wiejskiej. Tuż przed podbojem chińskim
w I I w. p.n.e. zakończył się lub zbliżał ku końcowi ostatni etap formo­
wania się wspólnoty etnicznej W i e t n a m c z y k ó w , czemu towarzyszyło
umacnianie się określonych instytucji kulturowych, które niekiedy prze­
trwały do czasów nowożytnych, jak np. kult ducha opiekuńczego wsi,
ducha ogniska domowego itp. Mimo że nie mamy dokładniejszych danych
o życiu wsi w okresie przedchińskim, czynione były jednak pewne próby
wnioskowania na ten temat przy zastosowaniu metody porównawczej,
jednak bez poważniejszych rezultatów .
6

7

8

9

szym ciągu artykułu stosuję nazwy pochodzenia miejscowego: Вас Bo (Północ),
Trung Bo (Centrum) i Nam Bo (Południe) odpowiadające kolejno francuskim:
Tonkin, Annam i Kochinchina.
Nguyen
Xuan
D a o, Village government in Viet Nam. A survey of
historical development, Saigon 1958, s. 9, aneks do: L . W. W o o d r u f f ,
The
study of a Vietnamese rural community — administrative activity, vol. 2, Michi­
gan State University Vietnam Advisory Group (w dalszym ciągu w y s t ę p u j e jako
M S U V A G ) , Saigon 1960 (powiel.). Patrz także В u 11 i n g e r, op. cit., s. 76.
Por. M u с h 1 i n o w, op. cit., s. 222-223.
Miało to miejsce w okresie brązu, nazwanym dla terenu Indochin kulturą
Dong Son, której odpowiadała tzw. trzecia wielka migracja ludów z terenu płd.
Chin do Azji płd.-wsch. Substrát rasowy tej migracji stanowili mongoloidzi,
którzy zetknęli się w dorzeczu Rzeki Czerwonej z melano-indonezyjskimi ludami
tzw. drugiej wielkiej migracji. Na bazie tego zetknięcia nastąpił proces etnoge­
nezy Wietnamczyków (zwanych także Vietami). Niektórzy przypuszczają, że pro­
ces ten rozpoczął się w c z e ś n i e j , jeszcze na terenach położonych na południe od
Jangtsakiangu, zamieszkiwanych w I tysiącleciu p.n.e. przez ludy m. in. indone­
zyjskie, znane w kronikach chińskich jako „sto plemion Yueh". Zakończenie
formowania się etnosu wietnamskiego bywa niekiedy przesuwane na I tysiąclecie
n.e., czyli okres panowania chińskiego; por. B u t t i n g e r , op. cit., s. 94.
M. in. Masparo, który doszukiwał się analogii u spokrewnionych etnicznie
z Wietnamczykami Muongów (lud żyjący na płd. od delty Rzeki Czerwonej,
liczebność ok. 260 tys., zachował przeżytki organizacji feudalnej), podobnie zresztą
jak zamieszkujących Wietnam P ł n . Tajów uznał za źródło informacji o wczesno5

7

3

9

17 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I

258

SŁAWOJ

SZYNKIEWICZ

Nieuważni obserwatorzy europejscy nazywali niekiedy wspólnotę
wiejską w Wietnamie „chłopską demokracją". Wittfogel zaś nadał takiej
instytucji, występującej w państwach orientalnych, nazwę „demokracji
żebraków"
na podkreślenie względnej swobody układania wewnętrz­
nych stosunków w ramach wspólnoty, przy czym wspólnota jednak nie
poprzestawała być częścią organizacji państwowej i od niej była uzależ­
niona. Państwo nie interesowało się w e w n ę t r z n y m życiem tej jednostki
dopóki funkcjonowała ona sprawnie w całym systemie politycznym. Otóż
właśnie w kontekście szerszej organizacji politycznej wspólnota wietnam­
ska nabiera nowego znaczenia. Gdy w I w. n.e., po zduszeniu rebelii
miejscowych feudałów, Chińczycy centralizują stopniowo władzę w kraju,
system rządów zbliżają do własnego modelu państwa biurokratycznego.
W t y m modelu wartość dla władcy przedstawia już nie wasal feudalny
z organizowanym przez siebie potencjałem gospodarczym i militarnym,
lecz właśnie wieś dostarczająca trybutu pieniężnego w postaci podatków
i ludzkiego w postaci pracy przymusowej (corvee) oraz rekrutów. Dzieje
się to poprzez aparat urzędniczy, a więc niejako w bezpośrednim kon­
takcie z państwem. Taki układ stosunków wieś-państwo został z biegiem
czasu wprowadzony w Wietnamie , a jego sprawnego działania prze­
strzegał szef wioski będący funkcjonariuszem administracyjnym. Ten sam
układ wieś-państwo charakteryzował również następne etapy rozwoju
historycznego.
1 0

J1

Tak więc wietnamska wspólnota wiejska została z początkiem naszej
ery zdefiniowana w swojej funkcji zewnętrznej i taka pozostała w cza­
sach późniejszych. Płaciła podatki (główne źródło dochodów dworu, gdyż
późniejsi mandaryni ani nobiles nie byli opodatkowani, nawet jeśli po­
siadali ziemie uzyskane od dworu za zasługi) oraz dostarczała żołnierzy
i siły roboczej, czyli środków do wypełniania dwu zasadniczych funkcji
państwa: 1) obrony rodziny panującej i dokonywania zaborów terytorial­
nych oraz 2) wykonywania centralnie planowanych prac w zakresie
infrastruktury.

feudalnym społeczeństwie płd. Chin. H . M a s p е г о , Étude sur la phonetique
historique
de la langue annamite, „Bulletin de l'École Francaise d'Extreme
Orient", t. 12: 1912, s. 1—123; t e n ż e , L e Royaume de Van Lang, tamże, t. 18:
1928 nr 3. Por. także wstęp w pracy J . C u i s i n i e r ,
Les Muong, Paris 1948.
К. A. W i t t f o g e l ,
Oriental despotism. A comparative study of total
power, New Haven 1957, s. 126.
Nazwa Wietnam (Viet-Nam) pojawia się dopiero w 1803 r. Chińczycy
używali na określenie kraju dwu różnych nazw, z których najbardziej znana jest
Annam — „spacyfikowane południe". Niepodległy Wietnam od X I w. uzyskał
nazwę Dai Viet. Dla większej sprawności toku rozważań w artykule stosowana
jest nazwa współczesna, niezależnie od okresu historycznego.
1 0

11

WSPÓLNOTA

WIEJSKA

W WIETNAMIE

POŁUDNIOWYM

259

Zbliżone, choć nie identyczne świadczenia były również obowiązkiem
wsi we wczesnym okresie feudalnym, lecz nie cechowała ich regularność
ani też jednolitość form egzekwowania. W czasach przed inwazją chińską
aktywniejszą rolę odgrywali przywódcy wielkich rodzin, którzy wchodzili
w kontakt z suwerenem. Natomiast centralny system rządów uznawał
za partnera wyłącznie całą wieś, nie zaś jej części składowe. Tak okre­
ślona przez relację ze światem zewnętrznym wspólnota stała się nową
wartością, t y m bardziej że spełnianie nałożonych powinności wymagało
pewnych, przystosowawczych przynajmniej zmian w jej organizacji we­
wnętrznej. W tej sytuacji można proponować uznanie za mało istotną
dyskusji nad pochodzeniem (chińskim lub lokalnym) instytucji wspólnoty
wiejskiej. Nie miejsce jej powstania jest bowiem istotne, lecz cel, jakiemu
instytucja służy, i warunki, w jakich funkcjonuje. Zmiana ustroju p a ń ­
stwowego spowodowała przekształcenie jego elementów, również w w y ­
padku tych spośród nich, które — jak organizacja wiejska — przejęte
zostały z poprzedniej formy ustrojowej . Upodobnienie ustroju chińskiej
prowincji Wietnam do ustroju metropolii wywołało takiż sam skutek
w odniesieniu do wsi.
Wprowadzeniu centralistycznej władzy imperialnej towarzyszyły ele­
menty nadbudowy ideologicznej — przejęcie chińskiej koncepcji cesarza
będącego synem niebios, pośrednikiem między ludźmi i światem nad­
przyrodzonym, głównym kapłanem, sędzią i panem (właścicielem) dóbr.
Prywatnie posiadana część ziemi również uchodziła za dominium cesar­
skie, nawet jeśli cesarz występował tu tylko jako przedstawiciel sił nad­
ludzkich . Proces przyswajania kultury chińskiej stopniowo postępuje —
adoptowana jest literatura, pismo, filozofia konfucjańska, niektóre ze­
społy obrzędowe (np. ślubne, pogrzebowe). Najważniejszą wszakże korzy­
ścią kontaktu z cywilizacją chińską było przejęcie technik rolnych, to
znaczy radła płużnego z żelaznym ostrzem ciągnionego przez woły, oraz
ulepszonych metod irygacyjnych
12

13

12

Mówię o zmianie ustroju p a ń s t w o w e g o w związku z powstaniem centra­
listycznego państwa, w którym aparat biurokratyczny zastąpił w a r s t w ę feudałów
w transmisji władzy. Feudalny układ stosunków w ł a s n o ś c i o w y c h nie zanikł
w epoce imperialnej (chociaż Wittfogel w cytowanej pracy twierdzi, że centra­
listycznie rządzone p a ń s t w a Wschodu, zwane przez niego społeczeństwami hydra­
ulicznymi, nie były feudalne). B y ł on jednak ograniczany administracyjnie i praw­
nie, choć niezależnie od tych ograniczeń struktura feudalna (oparta na bazie biuro­
kracji) periodycznie odżywała na nowo dominując w ustroju społeczno-gospo­
darczym.
Nawet obecnie utrzymuje się w Wietnamie Północnym przekonanie, że
„grunty nie są własnością ludzi, lecz królestwem podziemnego smoka". Agricul­
tural problems, ..Vietnamese Studies", nr 2, Hanoi 1964, s. 5.
Do podboju chińskiego stosowano uprawę motykową. Irygację w ó w c z a s
1 3

1 4

260

SŁAWOJ

SZYNKIEWICZ

Wittfogel doszukuje się współzależności pomiędzy zastosowaniem
w Chinach sprzężajnej uprawy płużnej a odejściem od systemu wspólnej
pracy pańszczyźnianej chłopów na polach publicznych (królewskich)
w okresie dynastii Czou. Zakłada on, że indywidualna praca na małym
polu umożliwiała lepsze wykorzystanie nowego narzędzia pracy . Jeśli
zależność taka w warunkach chińskich istotnie zachodziła i jeśli jej
istnienie było uświadamiane, tłumaczy to system nadzielania przez Chiń­
czyków ziemią wspólnot wiejskich w Wietnamie. Polegał on na przy­
znawaniu poszczególnym wielkim rodzinom ziemi prywatnej oraz całej
wspólnocie ziemi komunalnej, a praktycznie państwowej, przeznaczonej
do rotacyjnego podziału między członków . Rozróżnienie ziem prywat­
nych i komunalnych istnieje do dziś w Wietnamie i obowiązywało zawsze
przy tworzeniu nowych wiosek '. Grunty komunalne pozostające w użyt­
kowaniu wspólnot były opodatkowane i stanowiły najważniejsze źródło
wpływów podatkowych skarbu państwa.
Przy okazji nasuwa się problem wymagający oddzielnego przebadania,
a mianowicie, czy występuje związek między wprowadzeniem sprzężajnej
uprawy płużnej oraz indywidualnej obróbki ziemi (niezależnie od sto­
sunku własności chłopa do niej i jej produktu) a powstaniem wspólnot
wiejskich . Mogło bowiem być tak, że dopiero likwidacja wspólnej pracy
pańszczyźnianej na polach feudała i wprowadzenie na to miejsce podatku
od użytkowania przydzielonej ziemi stworzyły odpowiednie warunki do
powstawania wewnątrzwiejskich zależności (chociażby przy rozdziale
gruntów komunalnych czy przy ustalaniu indywidualnego wymiaru po15

16

17

18

również znano, jednak tworzone lokalnie sieci k a n a ł ó w były zbyt wątłe i nie
stanowiły odpowiedniej bazy dla intensywnej uprawy. Chińskie pochodzenie radła
w p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j Azji jest kwestionowane przez niektórych badaczy
problemu. Np. A. Reszetow zebrał materiały (jeszcze nie opublikowane) mogące
świadczyć o niezależnym pochodzeniu radła płużnego, a nawet o zapożyczeniu
go przez Chińczyków południowych od pewnych mniejszości na pograniczu
pld.-zach. Chin.
1 5

W i t t f o g e l , op. cit., s. 69.
Dzielono w ó w c z a s ziemię na równe udziały po 90 таи (ok. 45 ha), które
przypadały na w ł a s n o ś ć wielkim rodzinom (ho) jako tzw. tu dien. Pozostała część
obszaru przeznaczana była na tzw. cong dien, ziemię komunalną należącą do
państwa, które nakładało podatek za jej użytkowanie przez wspólnotę. Por.
N g u y e n X u a n D a o, op. cit., s. 11.
Również w trakcie niedawnej praktyki tworzenia osad przesiedleńczych na
terenach nieuprawianych władze Wietnamu Południowego wydzielały niekiedy
grunty komunalne — cong dien. Por. Z. W. D u d n i k, Agrarnyj wopros w Jużnom
Wietnamie, Moskwa 1964, s. 108.
Te trzy zjawiska wystąpiły w Chinach w okresie dynastii Czou (lata
1027—256 p.n.e.), chociaż mniej wiadomo o względnej chronologii ich zachodzenia.
Por. O. L a n g , Chinese family and society, New Haven 1946, s. 21.
1 6

1 7

1 8

WSPÓLNOTA

WIEJSKA

W WIETNAMIE

POŁUDNIOWYM

261

datkowego), które wymagały stworzenia odpowiedniego schematu ich
funkcjonowania i podtrzymywania. Dodatkowo, bardziej skomplikowany
system kanałów nawadniających wymagał współdziałania użytkowników
na szczeblu całej wsi, wykraczał więc poza system pomocy wzajemnej
obowiązującej w grupie krewnych. Powstała w ten sposób sieć interakcji
przekształciła istniejącą we wczesnofeudalnym okresie wieś ze zwykłej
aglomeracji domostw i rodzin w powiązaną wzajemnie wspólnotę wiejską,
w której kooperacja i współzależność była t y m intensywniejsza, i m licz­
niejsze stawały się zobowiązania do udziału w czynnościach wykracza­
jących poza potrzeby własnego gospodarstwa.
Rozumując w ten sposób, zasadniczy etap kształtowania się i integracji
wspólnoty można by przypisać czasom dominacji chińskiej w Wietnamie,
t y m bardziej że wtedy właśnie państwo dostarczało mieszkańcom wsi
aktywnych bodźców do działania na forum komunalnym. Jednym z tych
bodźców •— wspomnianym już wcześniej — były zorganizowane odgórnie
i egzekwowane przez aparat urzędniczy prace irygacyjne oraz komunika­
cyjne (drogi, kanały), które raz rozpoczęte absorbowały ciągle ze względu
na konieczność konserwacji urządzeń i utrzymywania ochrony przeciw­
powodziowej.
Zupełnie inny z kolei bodziec stanowił — i stanowi w pewnym sensie
do dzisiaj — kompleks obrzędowy związany z kultem ducha opiekuń­
czego w s i . K u l t ten stanowił główną funkcję sakralną wspólnoty, kon­
centrując wokół siebie zasadniczą część życia społecznego jej członków.
Mimo iż sam kult jest przypuszczalnie starszy od wspólnoty, stał się on
w pewnym — może bardziej symbolicznym niż praktycznym — stopniu
instrumentem kontroli cesarskiej nad wspólnotą. Zinstytucjonalizowanie
kultu i nadanie mu jednolitej formy w całym kraju nastąpiło wskutek
interwencji administracyjnej (już w niepodległym Wietnamie). Duch
opiekuńczy musi uzyskać inwestyturę cesarską, zanim zostanie wpro­
wadzony do domu komunalnego i zanim zacznie sprawować funkcje opie­
kuńcze. Inwestytura taka w formie dokumentu cesarskiego wystawianego
na wniosek wsi sama posiada cechy sakralne i jest czczona jako symbol
1 9

19

Dokładnie pochodzenie tego kultu nie jest znane, może on mieć pewien
związek z wierzeniami totemistycznymi. Najczęściej na ducha opiekuńczego wy­
bierano znaną postać historyczną lub mityczną albo też osobę, która w s ł a w i ł a się
czymś lokalnie (niekiedy nawet mógł to być czyn nieetyczny). Rzadko wybór padał
na kobietę lub zwierzę. Funkcją kultu jest zapewnienie społeczności spokoju
i dobrobytu. Miejscem kultu jest dom komunalny — dinh, który służy również
celom publicznym. Por. A. L e r o i - G o u r h a n ,
J . P o i r e r, Ethnologie
de
1'Union Francaise, t. 2, Paris 1953, s. 567—568; M u с h 1 i n o w, op. cit., s. 270
n. Ten ostatni wiąże powstanie kultu ducha opiekuńczego z kultem przodka —
założyciela wsi.

262

SŁAWOJ

SZYNKIEWICZ

20

ducha . Cesarz wprowadził hierarchizację duchów opiekuńczych i spra­
wując nad nimi władzę jako syn nieba stał się — jak powiada Nguyen
Xuan Dao — najwyższym panem wszystkich wiosek w uzupełnieniu
do cesarskiej funkcji władcy. Wieś co prawda kontynuowała starszy
jeszcze zwyczaj zabiegania o protekcję całego zespołu duchów uznanych
za opiekuńcze , jednak główne miejsce zajmował duch posiadający świa­
dectwo cesarskie.
Samo istnienie departamentu obrzędów na dworze cesarzy wietnam­
skich — mimo iż było ono funkcją arcykapłańskiej roli cesarza — stwa­
rzało podstawy do ingerowania w obrzędowe życie wsi. Ceremoniał reli­
gijny układał się warstwowo. Większość obrzędów odprawianych przez
cesarza na szczeblu państwowym powtarzana była na szczeblu wspólnoty
przez jej funkcjonariuszy (np. składanie ofiar duchowi ziemi, obrzędy
wyjścia w pole i zakończenia prac polowych itp.). Ingerencja państwa
nie ograniczała się do sfery życia religijnego, lecz działała także w dzie­
dzinie obyczaju. Jeszcze władcy chińscy wprowadzili obowiązek przyjęcia
chińskiego ceremoniału w niektórych obrzędach rodzinnych oraz pewnych
elementów chińskiego stroju codziennego. W okresie niepodległości ko­
deks prawny Le (od nazwy dynastii panującej w X V w.) ustalił odrębnie
dla każdej kategorii ludności wartość podarków małżeńskich wnoszonych
rodzinie narzeczonej przez rodzinę młodego .
2 1

22

23

2 0

Dokument umieszczony jest w relikwiarzu, czymś w rodzaju tabernakulum,
które przechowuje się niekiedy poza domem komunalnym. Podczas obrzędów
relikwiarz ten jest uroczyście przenoszony w procesji do domu komunalnego,
umieszczany na g ł ó w n y m ołtarzu i honorowany pokłonami. G . C . H i с к e у,
Village in Vietnam, New Haven 1965, s. 225 n.
N g u y e n X u a n D a o , op. cit, s. 15. Por. także M u c h l i n o w, op. cit.,
s. 271.
H i с к e у opisując obrzęd can an, odbywający się w wiosce K h a n h Hau
w 1958 г., kilkakrotnie wspomina o ofiarach i zabiegach magicznych skierowanych
do „duchów opiekuńczych", „duchów m a n d a r y n ó w wojskowych" i „złych duchów",
mimo iż ośrodkiem całej ceremonii był w ł a ś c i w y duch opiekuńczy wioski, mar­
szałek Nguyen Huynh Due. (op. cit., s. 227 п.).
Patrz L e r o i - G o u r h a n ,
op. cit., s. 563. Przykłady takie można by mno­
żyć, m. in. edykty cesarskie ustalały sposób zajmowania miejsc przez uczestników
ceremonii w dinh. Tradycja regulowania życia społecznego na drodze prawnej,
kontynuowana w ciągu całej historii państwa, utrzymała się do dziś. I tak np.
prawo małżeńskie obowiązujące w D R W zakazuje nadmiernych w y d a t k ó w
w związku z odbywaniem obrzędów rodzinnych. W 1957 r. powstała konieczność
ingerencji ministerstwa sprawiedliwości dla urtegulowania sprawy m a ł ż e ń s t w
rozdzielonych w wyniku przeprowadzania reformy rolnej. Dopuszczono w ó w c z a s
bigamię w okolicach, gdzie pozwalał na to zwyczaj. Patrz H o a n g V a n C h i ,
From colonialism to communism,
London 1964, s. 217—219. Podobne zjawisko
spotyka się również w ustawodawstwie Wietnamu Południowego (np. zakaz tań­
ców europejskich w czasach Diema). Nie zawsze nakazy lub zakazy prawne
21

2 2

23

SŁAWOJ

203

SZYNKIEWICZ

Inną formą regulowania wewnętrznego życia wsi, w t y m wypadku
pośrednią, było wprowadzenie podczas panowania dynastii L y ( X I —
X I I I w.) spisów ludności do celów administracyjnych, a zwłaszcza do
ustalania podatku pogłównego i poboru rekruta . Spis obejmował męż­
czyzn zamieszkujących wieś i dzielił ich na 5 grup, z których najważ­
niejsza zawierała zdrowych ludzi w wieku od 18 do 60 lat. W oczach
państwa tylko osoby uwzględnione w spisach wiejskich stanowiły pełno­
prawnych członków wspólnoty i kwalifikowały się do uczestnictwa w po­
dziale ziem komunalnych. Pojawiły się również próby przywiązania na
stałe zarejestrowanych chłopów do ich miejsca zamieszkania . Pojęcie
wspólnoty z punktu widzenia państwa oznaczało jednostkę administra­
cyjną, element struktury politycznej.
Na wspólnocie wiejskiej, głównym płatniku podatków oraz źródle siły
roboczej i militarnej, opierało się więc istnienie państwa. Z tego względu
jednym z jego obowiązków była ochrona interesów wspólnoty, przede
wszystkim zaś interesów ekonomicznych. Sprowadzało się to do utrzymy­
wania na odpowiednim poziomie areału ziem komunalnych w użytkowa­
niu wspólnoty. Ziemie te przynosiły dochód państwu, ale też w założeniu
dostarczały podstawy utrzymania biedniejszym członkom wspólnoty.
Wprowadzony został zakaz sprzedaży i odstępowania tych gruntów, k t ó ­
rego przestrzegano w zasadzie do czasów kolonizacji francuskiej . Aby
zapobiec procesowi prywatyzacji ziemi — a w dążeniu t y m wyrażała się
również obawa' przed powstawaniem latyfundiów i konkurującej o wła2 i

25

26

odnosiły skutek, czego przykładem jest zachowanie się praktyki żucia betelu
i czernienia zębów mimo zabronienia jej w czasie krótkiego panowania Chińczy­
k ó w na pocz. X V w. (B u 11 i n g e r, op. cit., s. 157).
Muchlinow
twierdzi, że celem sporządzania spisów ludności było d ą ­
żenie wspólnoty wiejskiej do hermetycznego zamknięcia się przed przybyszami
i ludźmi obcymi wobec generacji założycieli i kontynuatorów wspólnoty. Patrz
jego artykuł Narody Wietnama, [w:] Narody Jugo-wostocznoj
Azii, Moskwa 1966,
s; 113. Pogląd ten nie wydaje się być uzasadniony, tak ze względu na późne
pochodzenie samej instytucji (wobec niekiedy długiej historii już istniejących
wiosek), jak również z uwagi na jej wyraźny charakter rejestru podatkowo-szarwarkowego. Niejednokrotnie, zwłaszcza w czasach nowożytnych, część chło­
pów dobrowolnie unikała włączenia do spisu, aby zwolnić się tym samym od
części obowiązków wobec państwa.
24

25

Dekret wydany przez krótko panującego uzurpatora Ho Qui L y (1400—1407).
Odstępstwa od zasady przybierały na ogół formę nielegalną. Jednym z wy­
jątków jest decyzja cesarza T u Due z 1871 г., który zarządził sprzedaż ziem pu­
blicznych celem sfinansowania walki z Francuzami. Z kolei Francuzi w Nam Bo
(która była kolonią w odróżnieniu od pozostałych rejonów traktowanych jako
protektoraty), czyli Kochinchinie, uznali się za spadkobierców praw cesarskich,
a zatem właścicieli ziem dominialnych i publicznych. Prowadziło to do przyjęcia
zasady swobodnej sprzedaży kolonistom — zwłaszcza francuskim — tych ziem,
łącznie z cong dien.
26

264

WSPÓLNOTA

WIEJSKA

W WIETNAMIE

POŁUDNIOWYM

dzę warstwy feudalnej — państwo ograniczało swobodę nabywania grun­
tów na własność lub interweniowało na rzecz zmniejszenia posiadłości .
Pierwszy wypadek zastosowania metody konfiskat notujemy w 1399 г.,
kiedy zlikwidowano majątki powyżej 10 mau (ok. 5 ha) i wydzierżawiono
chłopom uzyskaną w ten sposób przez państwo ziemię. W 30 lat później
zabieg ten musiano znów powtórzyć. Inne próby ograniczania rozwoju
feudalnej własności czynione były w X V I I w. na Północy, m. i n . zakazu­
jąc mandarynom tworzenia wiosek poddanych ich wyłącznej jurysdykcji.
Wprowadza się wynagradzanie mandarynów pieniędzmi zamiast nadziałami ziemi. Te i podobne i m reformy, jak pisze Buttinger , pozostawały
najczęściej m a r t w ą literą albo po niedługim czasie przestawały działać,
a wielka własność pojawiała się na nowo. Toteż dopiero w X I X w. groźba
upadku kraju w wyniku daleko posuniętej pauperyzacji c h ł o p s t w a
oraz zarysowujące się niebezpieczeństwo interwencji francuskiej spowo­
dowały energiczniejsze działania. Nastąpiła seria zarządzeń cesarza Gia
Long (1802—1820) i kolejne reformy z 1839 i 1883 r. Likwidowały one
wielkie posiadłości książąt, nobiles oraz mandarynów, znosiły trwającą
od początków niepodległości praktykę nadawania mandarynom przywile­
jów ściągania podatków z wiosek, zarządzały zwrot przywłaszczonych
gruntów komunalnych. Mimo iż kontrola państwa nad wielką własnością
ziemską nie była szczególnie efektywna, należy ją tu odnotować, gdyż
w wyniku tej działalności wspólnoty wiejskie przynajmniej trzykrotnie
(lata 1429, 1839 i 1883) otrzymywały większe przydziały ziem publicz­
nych cong dien.
21

28

29

Wprowadzenie na przełomie er ulepszonych technik rolniczych oraz
postępująca stabilizacja wspólnot wiejskich spowodowały rozwój pro­
dukcji, który stworzył warunki do szybkiego przyrostu l u d n o ś c i . Ten
z kolei w y w a r ł presję na kolonizację nowych obszarów, początkowo
30

2 7

Wydaje się to być cechą charakterystyczną większości państw orientalnych,
por. W i 11 f o g e 1, op. cit., s. 271 n. Ten sam autor wymienia cztery sposoby
sprawowania kontroli nad własnością prywatną i osłabiania jej: fiskalny (po­
datki, Wietnamu to jednak nie dotyczy), administracyjny (konfiskaty), prawny
(reguły dziedziczenia) i ogólniejszy — polityczny (tamże, s. 78).
В u 11 i n g e r, op. cit., s. 174.
W latach 1772—1848 miało miejsce przynajmniej 5 powstań chłopskich.
M u c h l i n o w (Sel'skaja obszczina..., s. 223 przyp.) cytuje obliczenia histo­
ryka wietnamskiego, z których wynika, że w początkach I w.n.e. ludność części
terytorium ówczesnego Wietnamu wynosiła 981 tys. osób w porównaniu z nieca­
łymi 400 tysiącami przed kilku dziesięcioleciami. Duży udział w tym przyroście
należy przypisać licznej podówczas imigracji Chińczyków uciekających z rozdar­
tego wojnami dynastycznymi kraju. Brakuje bliższych danych statystycznych
o liczbie ludności w późniejszych okresach. Istnieją jedynie niepełne informacje
zaczerpnięte ze spisów podatkowych, nie obejmujące jednak całej ludności.
2 8

2 9

30

WSPÓLNOTA

WIEJSKA

W

WIETNAMIE

POŁUDNIOWYM

265

w delcie Rzeki Czerwonej, później zaś stopniowo na terenach mniej
dogodnych, suchych i lesistych. Koloniści rekrutowali się spośród bez­
rolnych chłopów, dynamicznej młodzieży, przestępców w koloniach kar­
nych i żołnierzy. Stosunkowo liczna była pierwsza grupa ludzi, którzy
nie mogli zapewnić sobie i rodzinom utrzymania w ramach własnej
wspólnoty. Problem był niekiedy tak poważny, że zagrażał bezpieczeń­
stwu publicznemu, gdyż ludzie z marginesu społeczności wiejskiej łączyli
się niejednokrotnie w agresywne bandy. W dążeniu do uregulowania go
państwo uciekało się do środków prawnych (np. wspomniany zakaz
opuszczania miejsca zamieszkania i następnie surowe represje prze­
widziane przez kodeks Le) oraz ułatwiało, a nawet samo organizowało
kolonizację .
Ze względów geograficznych najkorzystniejsze do uprawy tereny roz­
ciągały się wąskim pasem wzdłuż wybrzeża morskiego na południe. Kie­
runek zachodni zamykało pasmo Gór Annamickich. Z tej przyczyny prąd
kolonizacyjny podążał w dół półwyspu. Owo trwające już od X I w. parcie
na południe —- nam tien, jest bardzo ważnym elementem historii Wiet­
namu. Towarzyszył mu. stopniowy podbój państwa Czampa (w przybliże­
niu dzisiejsze Tran Bo, Środkowy Wietnam) i wschodnich rejonów
Kambodży (Nam Bo). Czampa zostało podbite w X V w., a ostatecznie
zagarnięte w X V I I w. Delta Mekongu zajęta została w pierwszej połowie
X V I I I w., południowy zaś cypel Soc Trang otwarto dla kolonistów dopiero
w 1840 r. Intensywniejsza kolonizacja obszarów na południe od delty
Mekongu rozpoczęła się wraz z przybyciem Francuzów, którzy zakładali
tam plantacje . Jest to więc proces ostatnich niemal lat, dzięki czemu
znaczna część wiosek w Nam Bo nie ma długiej tradycji zasiedzenia
i w organizacji wspólnoty wykazuje pewne różnice w stosunku do reszty
kraju .
W zajmowaniu terenów centralnych, Trung Bo, uczestniczyły nieraz
31

32

33

31

I tak np. pierwszą u s t a w ę kolonizacyjną w y d a ł L e Than Tong w 1467 r.
określając warunki tworzenia kolonii p ó ł w o j s k o w y c h na nowych terenach. Celem
pełniejszego zasiedlenia delty Mekongu Minh Mang w 1830 г., obok inicjowania
kolonii karnych i wojskowych na dogodnych warunkach, zachęca chłopów do
tworzenia osad nadając tytuł mandaryński organizatorowi grupy osiedleńczej.
Również inni w ł a d c y podejmowali podobne kroki.
H i с k e y , op. cit, s. 15.
Za przykład niech posłuży statystyka dotycząca obszaru ziem komunalnych
cong dien, sporządzona w latach dwudziestych X X w. Grunty komunalne stano­
w i ł y w poszczególnych rejonach kraju następującą część obszarów uprawnych:
Вас Bo (Płn.) — 20%, Trung Bo (Sr.) — 25%, Nam Bo (Płd.) — 3%. Y . H e n r y ,
Economic agricole de I'Indochine, Hanoi 1932, cyt. za H o a n g V a n C h i , op. cit,
s. 149.
3 2

3 3

266

SŁAWOJ

SZYNKIEWICZ

y

całe wspólnoty *, istniały więc korzystne warunki dla utrzymania i kon­
tynuacji tradycji wyniesionej z Północy. Natomiast w osiedlaniu Nam Bo
brały udział raczej grupy wielkich rodzin obok poszczególnych jednostek
i oddziałów wojskowych . Na dodatek procesowi temu towarzyszyła
długotrwała wojna domowa . Skoro w takich okolicznościach wspólnota
wiejska na południu zachowała daleko idące podobieństwo cech z organi­
zacjami wiejskimi pozostałych części kraju, dowodzi to siły tej instytucji
i przywiązania ludności do jej tradycji.
Pozostaje jeszcze wspomnieć o ostatnim etapie przemieszczeń teryto­
rialnych, w które uwikłana jest wieś, już w ramach istniejącej współ­
cześnie w Wietnamie Południowym państwowości. W latach 1957—1963
realizowane były cztery odrębne programy przenoszenia ludności do no­
wych osiedli. Pierwsza akcja wiązała się z zasiedlaniem Pogórza Central­
nego ludnością pochodzącą z Centralnego Wybrzeża (oba rejony położone
w Trung Bo). Rozpoczęta w 1957 г., spowodowała przeniesienie ok. 210
tys. osób na tereny zajęte dotąd głównie przez mniejszości narodowe,
co wywołało poważne konflikty. Dwa cele leżały u podłoża akcji — za­
gospodarowanie terenów słabo dotąd eksploatowanych rolniczo oraz ułat­
wienie kontroli politycznej nad ludnością związaną z dawnym ruchem
Viet Minh, którą to ludność osadzano przymusowo w strzeżonych zbrojnie
wioskach-obozach . Pozostali uczestnicy akcji zasiedleniowej Pogórza
rekrutowali się spośród zdemobilizowanych żołnierzy, chłopów z prze­
ludnionych wsi nadbrzeżnych oraz przesiedleńców z DRW.
35

3G

3 7

за

Trzy następne programy, realizowane pod nadzorem wojskowym,
miały już całkowicie charakter polityczny. Ich celem było zduszenie
nastrojów buntu, a z upływem czasu również aktywnego uczestnictwa
wsi w ruchu powstańczym. Pierwszy program, zwany przegrupowaniem
chłopstwa, realizowany w 1959 г., polegał na tworzeniu dwu rodzajów
osiedli komasujących oddzielnie ludność podejrzaną o wrogość wobec
rządu oraz uznawaną za lojalną. „Przegrupowywanie" przerwano z utwo­
rzeniem 147 nowych wsi obejmujących ok. 200 tys. ludności . Zostało
3!)

34

Jak pisze M u c h l i n o w , w X I I — X I I I w. zezwalano wspólnotom wiejskim
przenosić się na tereny zdobyte kosztem Czampa (op. cit., s. 228).
B u t t i n g e r , op. cit., s. 173.
Doniosłą rolę w przyswojeniu Wietnamczykom regionu południowego ode­
grało rozbicie kraju na dwie jednostki polityczne w wyniku trwającej od X V I w.
rywalizacji między północnymi możnowładcami Trinh i feudalną rodziną Nguyen
na południu. Rozbicie zakończyło się objęciem w 1802 r. tronu przez dynastię
Nguyen.
R. S c i g l i a n o, South Viet-Nam, nation under stress, Boston 1963, s. 44.
Tamże, s. 182.
Tamże, s. 178, 9; D u d n i к, op. cit., s. 104; Q u a c h T o n g D u e , Dense
35

3 6

3 7

38

30

WSPÓLNOTA

WIEJSKĄ

W WIETNAMIE

267

POŁUDNIOWYM

ono zastąpione koncepcją ,,agromiasteczek", czyli umocnionych osiedli,
które w założeniu miały być funkcjonalnie rozplanowane i zaopatrzone
w urządzenia i instytucje użyteczności publicznej. Ich lokalizację prze­
widziano w najbardziej wybuchowych rejonach i nadano i m rolę twierdz
panujących nad okolicą. Plany przewidywały zbudowanie 80 głównych
i 400 satelickich „agromiasteczek" z ludnością ok. pół miliona, jednakże
w latach 1959—1961 zdołano wybudować 22 osady z bliżej nie określoną
liczbą l u d n o ś c i . Pod koniec 1961 r. władze zrażone trudnościami oraz
niefunkcyjnością podejmowanych prób przystąpiły do realizacji programu
tzw. „wiosek strategicznych", czyli umacniania istniejących aglomeracji
budynków celem przerwania kontaktów oddziałów partyzanckich ze wsią.
W t y m wypadku zmuszano do przenosin jedynie mieszkańców gospo­
darstw położonych poza linią umocnień. Jednakże gdy wieś znajdowała
się na „obszarze niebezpiecznym", niszczono ją, a ludność osadzano
w innym miejscu. Program ten został przerwany wraz z obaleniem rządu
Ngo Dinh Diema w 1963 r.
Wszystkie te trzy ostatnio wymienione programy spotkały się z opo­
rem ludności i musiały być przeprowadzane pod przymusem. Główną
przyczyną takiej reakcji była niechęć do opuszczenia własnego gospodar­
stwa lub wsi, ponoszone straty materialne oraz obowiązek dostarczenia
bezpłatnej pracy przy konstrukcji nowych osiedli i całej infrastruktury,
nałożony na wszystkich mężczyzn w wieku 18—60 l a t . Pomijając nie­
które pozytywne rezultaty zasiedlania Pogórza Centralnego, omówione
akcje rządu przyniosły poważne szkody dotkniętym nimi wsiom, które
albo uległy rozbiciu, albo też naruszona została ich wewnętrzna równo­
waga. Pojawiło się wiele konfliktów między mieszkańcami na tle zaj­
mowanych bez odszkodowania gruntów, zniszczeń w inwentarzu i zasie­
wach. Konflikty te, jakkolwiek były poważnym problemem ze względu
na ich przedmiot oraz ilość, neutralizowały się z punktu widzenia inte­
resu wspólnoty w ten sposób, że niezadowolenie kierowane było w stronę
władz. W chwili obecnej (1966—1967) kontynuowane są równolegle dwie
różne inicjatywy. Pierwsza z nich, polegająca na tworzeniu tzw. „wiosek
nowego życia", stara się łączyć koncepcję wiosek strategicznych i „agro­
miasteczek". Druga polega na wysiedlaniu ludności z rejonów przejścio­
wych między obszarami kontrolowanymi przez rząd i partyzantów. Około
pół miliona tej ludności zwanej „uciekinierami" zamieszkuje w obozach,
w warunkach pozbawionych zupełnie cech stabilizacji. Niektóre z tych
obozów umieszczono w miastach lub ich pobliżu.
40

4 1

and prosperous areas, [w:] L . W. W o o d r u f f , Local administration
-Nam, its future development, M S U V A G , Saigon 1961 powiel.), s. 134.
"o S с i g l i a n o, op. cit., s. 179—81.
« Tamże, s. 179 п.; H i с к e у, op. cit., s. 12, 53—54.

in

Víet-

268

SŁAWOJ

SZYNKIEWICZ

Na zakończenie części poświęconej zewnętrznym związkom wspólnoty
wiejskiej, a konkretnie relacji wspólnota—państwo, omówić należy za­
gadnienie bezpośrednio związane z problemem autonomii, mianowicie
system władzy i administracji wiejskiej. Interesować nas będzie m. i n .
ten aspekt systemu, który łączy wspólnotę z organizacją polityczną kraju,
a więc władza wspólnoty jako najniższy szczebel administracji państwo­
wej. Jest to jednocześnie moment umożliwiający przejście do w e w n ę t r z ­
nego aspektu funkcjonowania wspólnoty przez zapoznanie się ze struk­
turą władzy w ramach samej wsi.
Początki formalnej autonomii wieś uzyskała w wieku X V wraz ze
zmianą statusu oficjalnego pośrednika między wspólnotą i państwem —
z urzędnika państwowego na przedstawiciela ludności pochodzącego z w y ­
boru. Autonomia ta jednak może wydawać się wątpliwa, skoro Nguyen
Xuan Dao, periodyzując dzieje organizacji wiejskiej, dzieli je następująco:
1) okres częściowej autonomii —• od początku do przybycia Francuzów;
2) okres częściowej kontroli nad wsią — okupacja francuska (1858—1954);
3) okres zmian (od 1954) , które to wyliczenie można uzupełnić 4) okre­
sem całkowitej kontroli nad administracją wiejską (od 1956).
Wiemy, że w okresie poprzedzającym inwazję chińską wieś była
wkomponowana we wczesnofeudalny układ stosunków, nie posiadamy
jednak informacji na temat władzy w niej. Ponieważ zakładamy, że for­
mowanie się wspólnoty wiejskiej (w odróżnieniu od wsi) nastąpiło w ze­
tknięciu się z centralną organizacją państwową, interesuje nas historia
rozpoczynająca się od pojawienia się Wietnamu jako prowincji Chin.
Chiński aparat państwowy włącza do swego systemu przywódców wiej­
skich, którzy przypuszczalnie wywodzili się z przywódców rodowych.
Chińczycy ponadto uznali wielką rodzinę za podstawę organizacyjnej
kompozycji wsi, którego to elementu nie znajdujemy w późniejszej prak­
tyce i ustawodawstwie administracyjnym Wietnamu (dopiero współ­
cześnie najmniejsze komórki podziału wsi oparto na gospodarstwach-rodzinach). Nie jest jednak pewne, że już wówczas wieś stanowiła jed­
nostkę administracyjną, przynajmniej w początkach panowania chiń­
skiego. Dopiero wraz z pojawieniem się xa (termin na oznaczenie wsi)
w X w. mamy na pewno do czynienia ze zorganizowaną wspólnotą .
Wiek X I przynosi już w pełni scentralizowany system rządów w kraju,
oparty na chińskich wzorach drabiny mandaryńskiej. Wsią kieruje raan42

4 3

4 2

N g u y e n X u a n D a o , op. cit., s. 7—8.
Tamże, s. 12. Xa (czyt. sa) oznacza w ł a ś c i w i e „zjednoczenie się w o k ó ł ołta­
rza ducha ziemi". W terminie tym zawarta jest zatem koncepcja integracji na
bazie religijnej. Odpowiednikiem terminu „wieś" jest lang, również u ż y w a n e obok
xa na określenie wspólnoty. Por. M u c h l i n o w , op. cit., s. 242; L e r o i - G o u r h a n, op. cit., s. 565 n.
43

WSPÓLNOTA

WIEJSKA

W WIETNAMIE

POŁUDNIOWYM

269

daryn najniższego szczebla — xa quan. Jest ona traktowana jako element
ogólnopaństwowego mechanizmu (który obejmuje także dwór cesarski)
obsługiwanego i wykorzystywanego przez zhierarchizowaną sieć man­
darynów. Jednakże utworzona wówczas jednostka wewnętrznego po­
działu giap reprezentowana jest już przez obieralnego jej c z ł o n k a .
Władza wykonawcza państwa nie musi bowiem sięgać w wewnętrzną
strukturę wsi, gdyż ta jest na tyle zorganizowana, że potrafi sama
sprostać egzekwowaniu zobowiązań wobec państwa. Wkrótce okazuje
się, że wieś jest tak zintegrowana z organizacją państwową, że nie­
potrzebna staje się bezpośrednia kontrola nad nią przez aparat biuro­
kratyczny. Przypomnijmy, że jest to okres porządkowania machiny
państwowej i społecznej, okres bezpośrednio po wprowadzeniu pierw­
szego kodeksu prawnego w Wietnamie. W wieku X V miejsce wiejskiego
mandaryna zajmuje obierany przez wszystkich mężczyzn we wsi xa
truong, który formalnie nie jest już urzędnikiem, a jako wynagrodzenie
za reprezentowanie interesów państwa uzyskuje część ziemi komunalnej
do własnego użytku .
44

4 5

Było to ustępstwo na rzecz ukształtowanej już w t y m czasie war­
stwy wiejskich posiadaczy ziemskich reprezentowanych przez działającą
we wsi grupę przywódców (notabli), którzy mieli sankcję p r a w n ą na
udział w zarządzaniu sprawami wspólnoty. Starszyzna wiejska, złożona
głównie z kierowników wielkich rodzin jeszcze w X I I I w. uzyskała
formalne prawo uczestniczenia z głosem doradczym w procesie za­
rządzania przez mandarynów wiejskich . Zinstytucjonalizowana została
w ten sposób elita władzy we wspólnocie. Biorąc pod uwagę istniejące
już wówczas we wsi rozwarstwienie majątkowe można sądzić, że elita
wiejska formowała się w coraz szerszym zakresie na podstawie k r y ­
terium ekonomicznego, co mogło pozostawać w zgodzie z kryterium
niepełnej reprezentacji wielkich rodzin. Ustanowieniu funkcji xa truonga
towarzyszył zakaz sprzedawania lub odstępowania pozostających
46

47

4 4

Jednostka ta funkcjonowała tylko podczas panowania dynastii L y , czyli
przez dwa stulecia. Kryterium jej wyodrębnienia było czysto formalne — 15
mężczyzn zarejestrowanych w spisie wiejskim, wraz z ich rodzinami. Chińska jed­
nostka o tej samej nazwie wyodrębniana była na podstawie liczby rodzin. N g u ­
y e n X u a n D a o, op. cit, s. 16.
« Tamże, s. 18.
M u c h l i n o w , op. cit., s. 247.
Termin xa truong lub używany na północy ly truong tłumaczony był przez
Francuzów jako maire, wójt. Tłumaczenie to nie oddaje właściwie funkcji urzędu,
tak jak u ż y w a n e w literaturze angielskiej village chief niewłaściwie charakteryzuje
pozycję xa truonga w hierarchii władzy wiejskiej. Podobnych kłopotów termino­
logicznych dostarcza pojęcie elity w ł a d z y we wsi, oddawane najczęściej jako
„notable". Chociaż ten ostatni zwrot może p r z y w o ł y w a ć n i e w ł a ś c i w e skojarzenia
4 5

4 7

270

SŁAWOJ

SZYNKIEWICZ

we wsi ziem komunalnych, a to celem ograniczenia tendencji boga­
cenia się jednostek kosztem całej wspólnoty. Zgodnie z zaleceniem władz
xa truongowie rekrutowali się spośród ludzi uczonych mających stopień
n a u k o w y , a od X V I I w. dopuszczono do kandydowania członków
rodzin zamożnych bez statusu uczonego . Ponieważ uczeni wywodzili
się również z rodzin bogatych, oznacza to, że władza wspólnoty spoczy­
wała w rękach przedstawicieli warstwy uprzywilejowanej ekonomicznie.
Od wieku X V I I rozpoczyna się bardzo poważny rozwój atrybutów
samodzielności wspólnoty. Państwo (północne) zajęte wojną secesyjną
z Południem nadaje notablom wiejskim przywilej (gdyż tak to trzeba
nazwać) samodzielnego rozkładania podatków między ludność. Nie­
długo zaś po t y m wieś otrzymuje prawo przeprowadzania podziałów
ziemi komunalnej według własnych tradycji, co praktycznie oznaczało
prawo do przywłaszczania tych z i e m . Kontrola państwa nad sprawa­
mi wewnętrznymi wspólnoty maleje do minimum. Powyższe decyzje
obowiązywały na Północy, polityka wiejska Nguyenów na Południu
nie jest bliżej znana, wiadomo jednak, że zaabsorbowanie rywalizacją
polityczną dało wspólnotom absolutną niemal swobodę regulowania
swych spraw w owym okresie instalowania się na tych ziemiach. W obu
częściach kraju powstały więc sprzyjające warunki do fałszowania przez
notabli katastrów gruntowych celem zajmowania ziem publicznych
48

49

50

51

europejskie, będzie on tu w dalszym ciągu używany, ze względu na brak odpo­
wiednika polskiego. M. in. zwrot „starszyzna" jest nieadekwatny, gdyż często wy­
starcza odpowiedni status ekonomiczny lub wykształcenia, by być zaliczonym do
grupy notabli. Poza tym z pojęciem notabla wiąże się tytuł honorowy oraz
hierarchizacja pozycji.
Jest to kolejna możliwość powstawania nieporozumień
znaczeniowych.
Adoptując do w a r u n k ó w wietnamskich system mandarynatu w X I w. stworzono
także sieć szkolnictwa regionalnego z centralną akademią w stolicy. Mandaryni
rekrutowani byli spośród absolwentów tego systemu szkolnego. Absolwenci zaś
uzyskiwali różne stopnie oznaczające poziom ich wiedzy, zależnie od w y n i k ó w
egzaminów, i w większości powracali na w i e ś nie otrzymując pozycji w admini­
stracji. Tę kategorię ludzi nazwano „uczonymi" lub literati. Ich wiedza obejmo­
wała filozofię konfucjańską, historię i literaturę. W tradycyjnej skali prestiżowej
stanów społecznych zajmowali oni pierwsze miejsce, w rzeczywistej zaś skali,
obowiązującej w centralistycznym imperium biurokratycznym i określanej sto­
sunkiem do władzy, znajdowali się na pozycji pośredniej między rządzonymi
i rządzącymi, z możliwością awansu do tej ostatniej grupy.
M u с h 1 i n o w, op. cit., s. 248.
so Decyzje podjęte odpowiednio w 1664 i 1711 r. Patrz tamże,
s. 234, oraz
N g u y e n X u a n D a o, op. cit., s. 23.
X I X - w i e c z n y historyk Phan Huy Chu, emerytowany mandaryn w jednej
z p o ł u d n i o w y c h prowincji, uznał postępujący proces prywatyzacji gruntów komu­
nalnych cong dien za przyczynę niepokojów społecznych we wsi wietnamskiej
4 8

4 9

51

WSPÓLNOTA

WIEJSKA W

WIETNAMIE

POŁUDNIOWYM

271

lub też zaniżania liczby płatników w rejestrach podatkowych dla za­
garnięcia części n a l e ż n o ś c i . Zwłaszcza istnienie dużych obszarów
gruntów państwowych przy braku stabilizacji politycznej stwarzało na
Południu szerokie pole do nadużyć. Pewne źródło francuskie z X I X w.
twierdzi, że w Nam Bo na jedną osobę uwidocznioną w spisie podatko­
w y m przypadało ok. 20 niezarejestrowanych .
Powyższe uwagi dostatecznie ilustrują mechanizm powstawania nie­
równości ekonomicznej na wsi, zwłaszcza po uwzględnieniu faktu, że
kolonizacja Nam Bo sprzyjała również legalnemu nabywaniu ziemi na
własność. W tej zresztą części kraju stwierdzono w X X w. stosunkowo
największą ilość obszarników. Posiadacze ziemscy, uczeni, emerytowani
mandaryni (dwie ostatnie kategorie najczęściej pokrywały się z pierw­
szą) stanowili siłą rzeczy najbardziej wpływową grupę wśród członków
wspólnoty wiejskiej i wpływ ten egzekwowali w formie uczestnictwa
w tzw. radzie wiejskiej, zwanej zresztą inaczej radą notabli. Z wyjąt­
kiem k i l k u jej członków, pełniących wraz z xa truongiem funkcje w y ­
konawcze, były to pozycje zwyczajowe i dożywotnie, nie pochodzące
z wyboru. Ową radę notabli (zwanych hao truong, „wybitne osoby")
cechowała hierarchizacja, ze ściśle przestrzeganym obowiązkiem utrzy­
mywania kolejności stopni przy awansowaniu, zwłaszcza w zespole
wyższych notabli. Odbiciem hierarchizacji rady była uregulowana edyktem cesarskim kolejność miejsc zajmowanych podczas zebrań i uro­
czystości publicznych. Najwyższy stopień „najbardziej czcigodnego" na­
leżał do człowieka najstarszego wiekiem w elicie notabli. Jego głos był
przede wszystkim brany pod uwagę przy podejmowaniu decyzji, które
zapadały większością głosów. Ilość stopni czy tytułów była ograniczo­
na, niektóre jednak mogły być nadawane kilku osobom. Poniżej przy­
taczam pełną listę . tytułów notabli według stanu sprzed reformy ad­
ministracyjnej z roku 1904 . Z listy tej wynika, że pozycja xa truonga
52

r>3

54

i powstań zbrojnych. Wg P h a n G i a B e n , L a recherche historique en
Républiquc Démocratique
du Vietnam, Hanoi 1965, s. 21.
Por. M u с h 1 i n o w, op. cit., s. 236, 237. Cytowana tam liczba 206 tys.
podatników na Północy dla roku 1713 jest wyraźnie zaniżona. Autor nie ma
danych odnoszących się do liczby ludności w tym okresie, była ona jednak
z pewnością większa niż I w. n.e., kiedy to wynosiła niecały 1 milion dla tere­
nów Północy, co odpowiadało ponad 200 tys. rodzin (patrz przyp. 30).
А. В o u i n a i s, A. P a u l u s , La Cochinchine
contemporaine, Paris 1884.
cytowane w N g u y e n X u a n D a o , op. cit., s. 25. Rozmiary fałszerstwa okażą
się mniejsze, gdy przypomni się, że dzieci, kobiety, starcy, żołnierze, uczeni
i mandaryni byli zwolnieni od podatków.
Przywileje prestiżowe, oparte o cenzus majątkowy, edukacyjny lub zasług
dla państwa, nie były jeszcze równoznaczne z posiadaniem pozycji notabla wiej­
skiego. Jednakże grupa wyższych notabli, stanowiąca elitę władzy, ściśle współ5 2

5 3

5 4

272

SŁAWOJ

SZYNKIEWICZ

w skali prestiżowej wspólnoty należy do niższych, niż można by się tego
było spodziewać, jakkolwiek może on awansować z wiekiem po zrezyg­
nowaniu z urzędu. Poniższa lista jest ponadto instruktywna, jeśli idzie
o typ przypisanych poszczególnym stopniom funkcji, które informują
o zakresie wpływu notabli na życie wspólnoty. Skład jest typowy dla
Nam Bo (chociaż mógł się on nieco zmieniać w poszczególnych przy­
padkach) i różni się w stosunku do pozostałych dwu regionów kraju,
przede wszystkim w tytulaturze, ale również w zasięgu odpowiedzial­
ności . Powtarzający się w tytułach termin huong znaczy „odnoszący
się lub należący do wspólnoty" i posiada honorowe zabarwienie:
5 5

Huong ca — senior notabli, najstarszy wiekiem
Huong chu (lub h. chanh) — oficjalny radca wspólnoty
Huong nhut — pierwszy notabl
Huong nhi — drugi notabl
Huong lao — doradca rady wiejskiej
Huong su — pośrednik między wspólnotą i mandarynami
Huong truong — doradca w sprawie wykonywania zarządzeń władz wyższych
Huong chanh — doradca w kwestiach wymiaru sprawiedliwości
Huong quan — kierujący milicją wiejską
Huong le — nadzorujący organizację ceremonii i obrzędów
Huong nhac — odpowiada za przygotowanie m u z y k ó w
Huong am — organizator uczt i posiłków publicznych
Huong van — poeta wspólnoty, twórca maksym publikowanych z okazji świąt
Huong than i huong hao •— odpowiedzialni za ogólne sprawy administracji w s p ó l ­
noty
Xa truong — pośrednik między wspólnotą i p a ń s t w e m
Thu bo — odpowiedzialny za spisy podatkowe i zbiór podatków
Thu chi — archiwista rady
Thu bon — skarbnik
Thu khoan •— odpowiedzialny za rozdział i kontrolę ziem komunalnych
Cau duong •— sędzia
Cai dinh — opiekun domu komunalnego.

Ponadto istnieli młodsi notable, podzieleni na trzy kategorie: a) asy­
stenci niektórych notabli, zwłaszcza tych, których działalność wymagała
pracowała z szerszą grupą ludzi uprzywilejowanych. Ilustracji tej współpracy
dostarczają losy reformy cesarza Minh Manga z 1839 г., który zarządził konfi­
skatę przywłaszczonych ziem komunalnych i włączenie ich do puli gruntów perio­
dycznie wydzierżawianych członkom wspólnoty. Rady notabli, które nadzorowały
rozdział cong dien, przydzielały skonfiskowane ziemie na powrót ich poprzednim
właścicielom. Patrz R. J u m p e r , N g u y e n T h i H u e , Notes on the political
and
administrative
history of Vietnam,
1802—1962, Saigon
1962,
MSUVAG
(powiel.), s. 60.
5 5

Listę sporządzono na podstawie N g u y e n X u a n
D a o, op. cit., s. 23
przyp.; H i c k e y , op. cit, s. 180. Por. także fragmentaryczne zestawienie dla
Вас Bo i Trung Bo w M u с h 1 i n o w, op. cit, s. 253.

WSPÓLNOTA

WIEJSKA

W

WIETNAMIE

POŁUDNIOWYM

273

czynności organizacyjnych; b) asystenci xa truonga (zespół wykonawczy);
c) sekretarze wspólnoty, zw. bien lub bien lai.
Wprowadzone w 1904 r. przez administrację francuską zmiany
w strukturze władzy wiejskiej poszły w następujących kierunkach:
1) zmniejszenie składu rady (do 11 członków) i nałożenie dodatkowych
obowiązków, jak rejestracja urodzeń i zgonów (w związku ze zmianą
systemu podatkowego), odpowiedzialność za opiekę nad urządzeniami
komunikacyjnymi i telekomunikacyjnymi, funkcje śledcze i policyjne;
2) zwiększenie kontroli nad radą, zwłaszcza w zakresie egzekwowania
podatków i w sprawach budżetowych; 3) wprowadzenie wyborów
w miejsce kooptacji do rady notabli. Pojawienie się nowych obowiąz­
ków, wymóg aktywności, ograniczenie źródeł nielegalnego bogacenia
się — zwłaszcza przy ściąganiu podatków — sprawiły, że notable często
bojkotowali wybory •' . Jednakże usuwając się częściowo z administracji,
nie zrezygnowali z tak bardzo liczącej się otoczki prestiżowej związanej
z tytułami honorowymi, z uczestnictwa w zhierarchizowanej organizacji
i ze spełniania czynności ceremonialnych we wsi. W miejsce uszczuplo­
nej rady wiejskich notabli powstaje wówczas w większości wiosek Nam
Bo instytucja „komitetów kultowych", ban hui huong, które przejmują
większość pozycji dawnej rady i dodają również nowe . Zaledwie kilka
osób w komitecie ma konkretne funkcje organizowania i nadzoru uro­
czystości oraz obrzędów odbywających się w domu wspólnoty dinh.
Pozostałe mają charakter wyłącznie prestiżowy.
Powstanie komitetów kultowych oznaczało właściwie tylko zmianę
formy, w mniejszym zaś stopniu treści instytucji. Poprzednia rada
notabli również sprawowała kontrolę nad życiem obrzędowym wsi,
o czym świadczą niektóre funkcje na liście jej członków. Obecnie
istniejący komitet nadal wywiera wpływ na ośrodek władzy wiejskiej
(współczesny organ administracyjny został nieformalnie włączony
w skład komitetu) i nadal stanowi elitę władzy we w s p ó l n o c i e ,
w zakresie co prawda ograniczonym polityką administracyjną rządu.
6

57

58

5 6

P. M u s , The role oj the villages in Vietnamese politics, „Pacific Affairs",
t. 22: 1949 nr 3, s. 266—267; N g u y e n X u a n D a o , op. cit., s. 28—29. Reforma
ta dotyczyła tylko Nam Bo i nie objęła południowej części Trung Bo, która znajduje
się obecnie na terytorium Wietnamu Południowego.
H i с k e y , op. cit., s. 214 n. W badanej przez autora wsi rada notabli
posiadała przed 1904 r. 22 stopnie, komitet zaś kultowy 29 stopni (nie licząc
tytułów członków aktualnego organu administrującego wsią, również wchodzących
do komitetu).
H i с к e у podaje przykład inicjatywy budowy szkoły w jednym z przy­
siółków wsi. Zanim wniosek przekazano radzie wiejskiej, zorganizowano zebranie,
na którym uzyskał aprobatę miejscowej starszyzny i ogólnowiejskiego seniora
notabli, czyli „najbardziej czcigodnego" (op. cit., s. 185).
5 7

5 8

18 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I

274

SŁAWOJ

SZYNKIEWICZ

Dwoistość funkcji wiejskiej elity notabli, jej polityczną (w sensie de­
cyzji i czynności istotnych dla życia wspólnoty) i kultową rolę pod­
kreśla takiż sam charakter dinh — miejsca kultu ducha opiekuńczego
i innych obrzędów religijnych, należących do zespołu wierzeń trady­
cyjnych, o animistycznym podłożu, a jednocześnie miejsca, w k t ó r y m
odbywały się laickie posiedzenia dawnej rady poświęcone problemom
administracyjnym. A n i członkowie dawnej rady, ani też obecnego ko­
mitetu kultowego nie spełniają podczas obrzędów funkcji kapłańskich;
takie zresztą nie i s t n i e j ą . Część z nich, wyróżniona jako „czcigodni",
pełni jednakże funkcje liturgiczne, jak np. kontrolowanie dokumentu
inwestytury ducha opiekuńczego w relikwiarzu, uroczyste przenoszenie
relikwiarza, skomplikowany i zhierarchizowany system oddawania po­
kłonów przed ołtarzem. Tradycyjną władzę we wspólnocie wiejskiej
można więc uznać za szczególny rodzaj teokracji.
59

Pierwszym krokiem na drodze do zlikwidowania tego charakteru
władzy wspólnoty była wspomniana francuska reforma administracyj­
na. Wszystkie następne reformy utrzymały ten kierunek, nie zdołały
jednak doprowadzić do całkowitego rozdziału kultowego i politycznego
aspektu w systemie władzy. Wraz z powstaniem Demokratycznej Re­
publiki Wietnamu wprowadzono po raz pierwszy w historii wspólnoty
wiejskiej powszechne i bezpośrednie wybory bez ograniczeń dotyczą­
cych płci i długości rezydencji. W wyborach powstawała rada, z któ­
rej konstytuował się komitet wykonawczy. Wieś .otrzymała prawo od­
wołania rady i przeprowadzenia nowych wyborów. Nastąpiło daleko
idące odmłodzenie członków rad wiejskich . Objęcie t y m i zmianami
również Nam Bo (w okresie wojny wyzwoleńczej) przyniosło na ten
teren nie znany dotąd rozdział funkcji ustawodawczej i wykonawczej,
które w tradycyjnym systemie połączone były w jednym kompleksie —
radzie notabli. (Rozdział taki istniał już poprzednio w. Вас Bo i Trung
Bo).
60

Wpływ reform administracyjnych wprowadzonych przez rząd DRW
odczuwany jest do dziś w Wietnamie Południowym. Dotyczy to przede
wszystkim koncepcji oparcia władzy o szeroką bazę społeczną. Mimo
iż w całym kraju zastosowano sztywny system nominowanych komite­
tów wiejskich, w kilku rejonach, które do 1954 r. były szczególnie
silnie związane z ruchem Viet Minhu, zezwolono ludności na kontynuo­
wanie pewnych zdobyczy w sferze przedstawicielskiego charakteru wła­
dzy wiejskiej. To samo dotyczy wiosek zamieszkałych przez ludność
5 9

Prócz — być może — roli czarownika pojawiającego się podczas uroczystości
zwanej cau an. Bliżej o nim H i с к e у, op. cit., s. 225—228.
N g u y e n X u a n D a o, op. cit., s. 33—35; M u s , op. cit., s. 269.
6 0

WSPÓLNOTA

WIEJSKA

W WIETNAMIE

275

POŁUDNIOWYM

6 1

przesiedloną z północy po 1954 r .
Świadczy to o popularności, jaką
zdobyła instytucja pochodzących z wyborów rad wiejskich uniezależnia­
jących się od elity n o t a b l i . Poza t y m i wyjątkami władzę we wsiach
Wietnamu Południowego sprawują dziś „rady wiejskie" (chociaż po­
winny się zwać komitetami) złożone z 3—5 etatowych funkcjonariuszy
mianowanych przez władze prowincji i zatwierdzanych przez minister­
stwo spraw wewnętrznych, których „kwalifikacje opierają się głównie
na lojalności wobec aktualnego r z ą d u " . Rolę tych rad w obecnej
politycznej sytuacji kraju najlepiej określają funkcje poszczególnych
członków: przewodniczący, skarbnik, sekretarz do spraw policji, sekre­
tarz polityczny, sekretarz do spraw informacji i m ł o d z i e ż y . Władze
wiejskie, będąc całkowicie podporządkowane interesom administracji
państwowej i w nikłym jedynie stopniu kontynuując tradycje dawnej
rady wspólnoty (rozdział nielicznych gruntów komunalnych, rozstrzyga­
nie konfliktów między mieszkańcami oraz uczestniczenie w obrzędach
odbywających się w dinh), straciły wiele na autorytecie, a piastowanie
funkcji w radzie nie wiąże się już automatycznie z wysoką pozycją
w skali prestiżowej w s p ó l n o t y . Hickey cytuje wypowiedź jednego
ze starych notabli: „kiedyś ludzie byli sługami rady wiejskiej, dziś rada
jest sługą ludzi" .
62

63

64

65

66

Nie oznacza to bynajmniej, że rada zdemokratyzowała się. Nadal
funkcjonariuszami zostają posiadacze ziemscy i nadal przy rozdziale
gruntów komunalnych faworyzowani są członkowie kręgu najbliższego
61

W o o d r u f f , Local administration in Viet-Nam..., s. 125; Research Report:
Field study of Refugee Commission, M S U V A G , Saigon 1955, wyjątki zamieszczone
w powyższej pracy Woodruff a, s. 153 n.
Tym niemniej statut tzw. „eksperymentu w naprawie administracji tere­
nowej" w prowincji Thue Thien, w części dotyczącej tworzenia rad konsulta­
tywnych (a zatem nie ustawodawczych), zezwala na wybory z przygotowanej
przez władze zwierzchnie listy kandydatów, których „selekcja powinna być
skierowana na dobór notabli, głów rodzin, przedstawicieli rodzin i emerytowa­
nych mandarynów, którzy... reprezentują stanowisko nacjonalistyczne [anty­
komunistyczne — S. Sz.] i są wpływowi". Wg dokumentu cytowanego
tamże,
s. 127.
Nguyen Xuan
D a o , op. cit, s. 37; T r u o n g N g o c G i a u , L . W.
W o o d r u f f , My Thuan: Administrative
and financial aspects of a village in
South Vietnam, M S U V A G , Saigon 1961 (powiel.), s. 4.
Tamże, s. 83.
Tamże, s. 86—88; J . D. D o n o g h u e , V o
H o n g P h u c , My
Thuan:
The study of a delta village in South Viet-Nam, M S U V A G , Saigon 1961 (powiel.),
s. 17—18; D o V a n R o, Suggested solutions to help the village budget attain
autonomy, artykuł zawarty w: W o o d r u f f , Local administration in Viet-Nam...,
s. 355; H i c k e y , op. cit., s. 185—186, 217.
«« Tamże, s. 185.
6 2

6 3

6 4

6 5

276

SŁAWOJ

SZYNKIEWICZ

67

elicie władzy lub jej przedstawiciele . Pomoc ubogim mieszkańcom
wsi nie stanowi przedmiotu zainteresowania r a d y . Z drugiej strony,
biedna i średniozamożna warstwa ludności nie interesuje się pracami
rady ani nie uczestniczy czynnie w życiu społecznym wsi, rozumianym
jako te sfery działania, których centrum stanowi rada wiejska i komitet
k u l t o w y . Nieliczni przedstawiciele tych warstw, wyróżniający się np.
postawą etyczną, otrzymują niekiedy niższe pozycje w komitecie kulto­
w y m i związane z nimi stopnie. Nie mogą jednak spodziewać się
awansu do czołówki komitetu, a t y m samym do elity wiejskiej, wiąże
się to bowiem z poważnymi wydatkami. Między innymi wysokie składki
obowiązujące członków komitetu z okazji uroczystości w dinh funkcjo­
nują jako skuteczny mechanizm obronny przed rozpłynięciem się grupy
uprzywilejowanych w morzu szeregowych członków wspólnoty i przed
rozbiciem elitarnej organizacji notabli opartej o autorytet funkcji reli­
gijnych spełnianych w imieniu całej wsi. Toteż ludzie ubodzy obdarzani
tytułami niższych notabli zwracają się często do komitetu o przyjęcie
rezygnacji . A jeśli nawet pozostają, nie uzyskują już na ogół więcej
żadnego z dwudziestu kilku tytułów dzielących ich od „najbardziej
czcigodnego". Wielu wieśniaków, nie zaliczających się do zamożnych,
często nie uczestniczy nawet w uroczystościach odbywających się w do­
mu komunalnym, a to ze względu na brak obowiązującego w takich
68

69

7()

67

Tamże, s. 191, 238—240.
Z badań Woodruffa nad budżetem jednej z wiosek wynika, że przez dwa
lata (badania obejmowały 1958 i 1959 r.) do planu w y d a t k ó w kształtujących się
na ok. 900 tys. dongów rocznie wystawiano pozycję 2 tys. przenaczoną na pomoc
biednym. W ciągu obu tych lat nie wydano nic z owego paragrafu, mimo
iż zawsze pozostawała nadwyżka w bilansie k o ń c o w y m . Wieś należy do uboższych
w rejonie delty Mekongu. T r u o n g N g o c
Giau,
Woodruff,
op. cit.,
s. 119, 121.
H i с к е у, op. cit., s. 243, 246. Wyjątkiem są organizowane pod presją ma­
sówki polityczne i prace przymusowe.
Por. tamże, s. 216. Udział procentowy w y d a t k ó w na ceremonie w dinh
wśród ogółu w y d a t k ó w w budżetach rodzinnych (bez żywności) rozkłada się
stosunkowo równomiernie w warstwie zamożnych chłopów (2,3—4,2%), różnicuje
się jednakże w warstwach średniej (0,7—7,1%) i ubogiej (0,8—12,6%). Potwierdza
to tezę, że członkowie tych ostatnich grup albo powstrzymują się od aktywnego
udziału w uroczystościach, albo też uczestnicząc w komitecie kultowym ponoszą nie­
współmiernie duże koszty. Wzięci do obliczenia chłopi zamożni mieli największy
udział w wydatkach ceremonialnych w e d ł u g ich wartości bezwzględnej (byli stosun­
kowo wysoko postawionymi członkami komitetu kultowego), nie spowodowało to
jednak napięcia w ich budżecie. Obliczenie zostało dokonane na podstawie danych
o budżetach rodzinnych w próbie liczącej 18 gospodarstw (przy 590 we wsi),
a więc nie będącej próbą reprezentatywną, zawartych w J . B. H e n d r y , The
study of a Vietnamese rural community — economic activity, M S U V A G , Saigon
1959 (powiel.), tabl. 8.4, s. 244.
6 8

6 9

7 0

WSPÓLNOTA

WIEJSKA

W WIETNAMIE

277

POŁUDNIOWYM

71

sytuacjach stroju tradycyjnego — czarnej tuniki i turbanu . Obserwa­
tor najważniejszego obrzędu wiejskiego, święta ku czci ducha opieku­
jącego się wspólnotą, podaje, że w czasie jego trwania rozgrywany był
we wsi mecz piłki nożnej, a dopiero idąca ulicą procesja z relikwiarzem
sprowokowała ciekawskich do wyjrzenia z c h a t
Świadczyłoby to
o tym, że dla wielu nie istnieje odczucie identyfikacji celów ceremonii
kultowej, poświęconej w założeniu dobrobytowi wspólnoty, z potrze­
bami członków tej wspólnoty. Na dodatek, nawet funkcjom obrzędo­
w y m obce jest pojęcie egalitaryzmu. Tylko notable albo osoby szczegól­
nie uprzywilejowane mogą znajdować się wewnątrz dinh, zresztą bywa
ich często tylu, że wypełniają cały budynek. I tylko notable biorą
udział w ucztach organizowanych z okazji święta. Wśród kilku przyjęć
odbywających się w czasie dwudniowych uroczystości cau an (ku czci
ducha opiekuńczego) jedno zaledwie — skromne śniadanie było wydane
dla ojców rodzin, i to tych tylko, którzy wpłacili składkę .
72

73

Indyferentyzm części mieszkańców wsi wobec jej spraw ma więc
podłoże ekonomiczne. Idzie tu nie tylko o brak środków, ale i o zwią­
zany z t y m brak czasu. Wydzierżawiający swoje pola posiadacze ziem­
scy mogą poświęcić czas na uczestnictwo w życiu społecznym. Po­
zostali muszą troszczyć się o zabezpieczenie bytu, między innymi opusz­
czając wieś w poszukiwaniu pracy. Na obszarach, gdzie dokonywany
jest tylko jeden zbiór ryżu rocznie (a takie znajdują się również
w delcie), chłop przez pół roku jest wolny od pracy w polu. Okres
ten często spędza poza wsią odcinając sobie w ten sposób kontakt
z wydarzeniami w niej zachodzącymi. Do przeszłości należą czasy, gdy
„gospodarka wsi mogła rozwijać się we własnych granicach bez wzglę­
du na to, co działo się o dziesięć m i l od niej" . Obecnie to, co nazywa
się wspólnotą wiejską, nie jest już zintegrowaną wspólnotą gospodar­
czą . Jeszcze do początków X I X w. sfeudalizowani mandaryni mogli
izolować wieś od zewnętrznej aktywności ekonomicznej przez ograni­
czanie rozwoju rzemiosła, handlu i innych dziedzin składających się
74

75

71

H i с к e у, op. cit., s. 246.
Tamże, s. 225, 226.
Tamże,
s. 225, 229. Powyższe uwagi, generalizujące w swoim charakterze,
oparte zostały głównie na materiale z jednej tylko wsi. Jednakże, w e d ł u g luźnych
informacji w posiadaniu autora zachowują one swoją wartość dla znacznie szer­
szego terytorium, zwłaszcza zaś rejonu delty Mekongu.
Tak m ó w i o czasach średniowiecznych B u t t i n g e r , op. cit., s. 170.
H e n d r y w swojej monografii stwierdza, że „wioska nie jest ani ekono­
miczną, ani. społeczną jednostką. Mieszkańcy wsi funkcjonują niekiedy jako
członkowie m a ł y c h grup w e w n ą t r z wsi, podczas gdy innym razem i w innych
celach wchodzą w kontakt z wsiami sąsiednimi. Działalność gospodarcza nie
zawsze bywa oparta na »wsi« jako zespole..." (op. cit., s. 6).
72

73

74

7 5

278

SŁAWOJ

SZYNKIEWICZ

na krajowy rynek gospodarczy. Ich interes bowiem leżał w zachowaniu
dotychczasowej struktury własnościowej społeczeństwa agrarnego, w któ­
rej sami zajmowali czołową pozycję. Powstanie miejskich ośrodków
handlu i wytwórczości stworzyłoby konkurencję dla ich wpływów
i wzmocniłoby interwencję władzy centralnej w stosunki własnościo­
we . Dlatego też między innymi miasta w Wietnamie są tworem
bardzo młodym. Dopiero założenie pierwszych mechanicznych łuszczarni
ryżu w siedemdziesiątych latach X I X w. otwarło rynek zbytu dla
produktów rolnych, a t y m samym miejsca pracy na plantacjach ryżu
przeznaczonego na eksport. Dalsza aktywizacja gospodarki towarowej
i pieniężnej nastąpiła wraz z rozwojem francuskich plantacji, zwłaszcza
kauczuku i herbaty, oraz eksploatacji lasów, które wymagały licznej
siły roboczej . Powstaje więc sytuacja ułatwiająca czasową lub stałą
emigrację ze wsi. Sytuację tę chłop wykorzystuje, tak samo jak w cza­
sach wielkiej kolonizacji Południa, mimo iż popularne przekonanie
sugeruje, że wszelkie aspiracje należy realizować we własnej wsi,
określenie zaś nguoi tu xu — „człowiek czterech stron świata" — ma
nadal pejoratywny wydźwięk.
Ruchliwość przestrzenna jest też stałym elementem współczesnej
wsi w Południowym Wietnamie (pomijając nawet rządowe programy
przesiedleńcze), a radom wiejskim dostarcza jednego z najbardziej
pracochłonnych zajęć w związku z administracyjnym wymogiem uzy­
skiwania pisemnych zezwoleń na opuszczenie w s i . Przywiązanie do
wsi przestaje być czynnikiem dominującym w świadomości chłopów,
natomiast myślenie w kategoriach ekonomicznych staje się zjawiskiem
coraz c z ę s t s z y m . Oczywiście przywiązanie to rośnie wraz ze zwięk­
szaniem się stanu posiadania i maleje według podobnej zależności. Na
76

77

7 8

79

7 6

B u t t i n g e r , op. cit., s. 171—172.
Chociaż szybki rozwój plantacji roślin przemysłowych rozpoczął się do­
piero w wieku X X , to do roku 1900 w Wietnamie P o ł u d n i o w y m obszar koncesji
francuskich w y n o s i ł już 78 tys. ha, by wzrosnąć prawie dziesięciokrotnie do roku
1932. N g u y e n
V a n H a o, Les problěmes
de la nouvelle agriculture
vietnamienne, Geneva 1963, s. 53.
H e n d r y oblicza, że w latach 1944—1959 badaną przez niego wieś, liczącą
3200 mieszkańców, opuściło na stałe ponad 400 osób (op. cit., s. 81). Podczas
tygodniowej obserwacji pracy rady w innej wsi stwierdzono zgłoszenie 17 próśb
o zezwolenie na wyjazd (w tym 2 na stałe), co stanowi 1 promil ogółu m i e s z k a ń ­
ców. T r u o n g N g o c G i a u , W o o d r u ff, op. cit., s. 15, 76.
W ankiecie, którą objęto 100 osób (na ok. 1500 dorosłych mieszkańców wsi),
H e n d r y uzyskał 47°/o odpowiedzi wykazujących niechęć do opuszczania wsi ze
względów interpretowanych jako przywiązanie do niej. M.in. wśród odpowiedzi
7 /o powołało się na to przywiązanie, a 6°/o na chęć pozostania w pobliżu grobów
swoich przodków (op. cit., s. 80).
7 7

7 8

7 9

l0

WSPÓLNOTA

WIEJSKA

W WIETNAMIE

POŁUDNIOWYM

279

skrajnych końcach continuum obrazującego stopień integracji ze wspól­
notą znajdują się najbogatsi, piastujący wysokie stanowiska prestiżowe,
oraz robotnicy rolni nie posiadający własnej ziemi, którzy przenoszą
się ze wsi do wsi, ładując na wóz skromny dobytek oraz dach chaty,
który następnie mocują na palach w innej już wiosce, zakładając dom
na tak długo, na ile będą mogli znaleźć zatrudnienie .
Z zagadnieniem integracji wspólnoty wiejskiej wiążą się jeszcze
dwie sprawy, mianowicie struktura terytorialna wsi oraz sieć działają­
cych w niej grup nieformalnych. W obu tych aspektach organizacji
społeczności wiejskiej znajdziemy odbicie rzeczywistych więzów, które
jednoczyły mieszkańców i sprawiały, że pojęcie wspólnoty miało swą
autentyczną treść.
Wieś w Wietnamie jest z reguły wielka obszarowo i liczebnie. Gmi­
na byłaby bardziej odpowiednim terminem na określenie np. zbioro­
wiska liczącego ok. 16 tys. osób i zamieszkującego 10 odrębnych kom­
pleksów zabudowań, rozdzielonych warunkami topograficznymi w ten
sposób, że dostanie się z jednej części wsi do drugiej możliwe jest
często tylko łodzią wzdłuż któregoś ze strumieni gęsto ocienionych buj­
ną roślinnością. Gdy jeszcze dodamy, że część tak rozumianej wsi znaj­
duje się pod kontrolą rządową, inna zaś jest bazą partyzantów, i w tej
ostatniej przedstawiciele administracji wiejskiej w ogóle się nie po­
jawiają, oczywista stanie się konieczność modyfikacji pojęcia „wieś"
w warunkach wietnamskich . Właściwie każdy zabudowany kompleks
stanowiący część składową wsi w Wietnamie byłby z osobna odpowied­
nikiem wsi europejskiej. (Ów człon terytorialny na użytek tego arty­
kułu nazywany będzie s i o ł e m ) . Powyższa charakterystyka nie ma
jednak cech powtarzalności, gdyż na ogół wsie są mniej liczne i skła­
dają się z mniejszej ilości siół .
80

81

82

83

8 0

O istnieniu takich wngabundów wspominają
Donoghue,
Vo
Hong
P h u c, op. cit., s. 14.
Przedstawiony opis dotyczy autentycznej wsi My Thuan w delcie Mekongu, badanej przez T r u o n g N g o c
G i a u , W o o d r u f f , op. cit., oraz
D o n o g h u e , V o H o n g P h u c , op. cit.
W języku wietnamskim ap lub thon, przy czym pierwszy termin jest
szerzej używany w Nam Bo, drugi zaś w Вас Bo. Literatura obca oddaje ap
jako hameau (fr.) i hamlet (ang.).
Według komunikatu oficjalnego, wydanego z okazji zapowiedzianych na
rok 1967 w y b o r ó w do rad wiejskich (innowacja ta dotyczyć ma tylko części
wiosek), istnieją w Wietnamie P o ł u d n i o w y m 2552 wsie podzielone na 17 784 sioła.
Daje to przeciętną prawie 7 siół w jednej wsi. Posługując się statystyką ludności
wiejskiej, która w 1956 r. wynosiła ponad 9525 tys. osób ( N g u y e n V a n Н а о,
op. cit., s. 30) stwierdzamy przeciętną liczebność mieszkańców wsi ponad 3700
osób.
81

8 2

83

280

SŁAWOJ

SZYNKIEWICZ

84

Sioło jest najważniejszą jednostką podziału terytorialnego w s i ,
tworząc zarazem grupę zintegrowaną społecznie. Często sioło takie sta­
nowi odrębną wspólnotę mającą własny dom komunalny i własnego
ducha opiekuńczego \ Tendencja do samookreślania się siół w stosunku
do reszty wsi wzmacniała się w takich nierzadkich sytuacjach, jak
zmiana przynależności administracyjnej. Zdarzało się to w czasach
francuskiego panowania lub jeszcze wcześniej, gdy przesunięć granic
poszczególnych wspólnot dokonywano przy okazji imperialnych pro­
gramów nadzielania wiosek ziemią uzyskaną z konfiskaty wielkich
m a j ą t k ó w . Przyłączenie sioła do innej wioski nie oznaczało automa­
tycznego włączenia się w obcą wspólnotę wiejską, najczęściej powodo­
wało wykształcenie własnej o d r ę b n o ś c i . Z drugiej znowu strony próby
łączenia kilku siół w jedno spotykają się z opozycją i kończą się nieraz
niepowodzeniem .
Wykształcenie się sioła jako podstawowej lokalnej grupy odniesie­
nia jednostek i przejmowanie przez nią funkcji wspólnoty jest natural­
nym procesem rozwojowym. Społeczność chłopską wydaje się charakte­
ryzować tendencja, którą można by nazwać gigantofobią, czyli niechęcią
do uczestniczenia w życiu wielkich zbiorowisk, zbyt dużych na to, by
zaspokajały potrzebę wiedzy o wydarzeniach zachodzących w zbioro­
wości, poczucie uczestniczenia w nich, wreszcie pragnienie bezpieczeń­
stwa i lojalności w kontaktach z ludźmi. Gdy wspólnota wiejska roz­
rasta się tak, że jej członkowie nie mogą już pozostawać ze sobą
8

86

87

88

84

Ponadto w różnych okresach historycznych istniały także drobniejsze jed­
nostki noszące różne nazwy i nie mające poważniejszego znaczenia poza admini­
stracyjnym. Współcześnie w Wietnamie P o ł u d n i o w y m sioło dzieli się na khom
(25—35 gospodarstw) oraz na len gia (5—6 gospodarstw). Zadaniem tego podziału
jest kontrola polityczna nad ludnością oraz transmisja poleceń władz wiejskich.
Każda z tych grup, jak również sioło, ma kierownika mianowanego przez radę
wiejską lub w ł a d z e okręgu. Por. T r u o n g N g o c G i a u, W o o d r u f f , op. cit.,
s. 8—10.
Por. L e r o i - G o u r h a n, op. cit., s. 567; M u c h l i n o w , op. cit., s. 246.
Podczas kolektywizacji rolnictwa w D R W jednostki spółdzielcze tworzone były
w oparciu o sioła lub ich części, co wynika z danych liczbowych w: W. A. Z i e ­
leńców,
Razwitije
ekonomiki
Diemokraticzeskoj
Riespubliki
Wietnam,
[w:]
Nowiejszaja istorija Wietnama. Sborník
statiej, A N S S S R , Moskwa 1963, s. 69.
J u m p e r , N g u y e n T h i H u e , op. cit., s. 60.
We wsiach badanych przez D o n o g h u e i H e n d r y ' e g o
znajdują się
sioła mające odrębny dinh i komitet kultowy, funkcjonujące niezależnie od ofi­
cjalnego kultu wspólnoty.
• Taka reforma w My Thuan nie dała żadnego skutku i rada wiejska, by
efektywnie pracować, musi kontaktować się z przedstawicielami każdego spośród
dawnych 10 siół, mimo formalnego istnienia tylko trzech siół połączonych. T r u o n g
N g o c G i a u, W o o d r u f f , op. cit., s. 2.
85

8 6

8 7

88

WSPÓLNOTA

WIEJSKA

W WIETNAMIE

281

POŁUDNIOWYM

w bezpośrednich stosunkach osobowych, następuje proces wyobcowania
zarówno poszczególnych instytucji tej wspólnoty (co obserwowaliśmy
w obrzędowych funkcjach komitetu kultowego), jak też jej uczestni­
ków. I m większa jest wieś — liczebnie i obszarowo — t y m większe
stają się odległości społeczne między jej mieszkańcami. Temu po­
wszechnemu prawu podlega także wieś wietnamska. Usprawiedliwiona,
choć może przesadzona, jest zatem obserwacja stwierdzająca, że „w pe­
ryferyjnych rejonach [wsi] rolnik ustosunkowuje się z pełnym poświę­
ceniem tylko do swego kawałka ziemi, zna tylko właściciela, od które­
go tę ziemię dzierżawi i nie interesuje się sprawami wsi" .
Wieś, jaką znamy ze współczesnej obserwacji w Wietnamie, w y - •
rosła z małej stosunkowo grupy lokalnej. W X V w. wieś licząca 100
mieszkańców uchodziła za d u ż ą . Stała się ona ośrodkiem aglomeracji
z kilku zasadniczych powodów. Jako już zorganizowana wspólnota
dawała ona ochronę przed niebezpieczeństwami, które kryła w sobie
natura, gdyż walka z agresywną roślinnością i drapieżnymi zwierzę­
tami dżungli mogła być skuteczna tylko w kolektywie. To samo do­
tyczyło także obrony przed ludźmi z marginesu społecznego, którzy
stanowili niekiedy bardzo drastyczny element życia publicznego w Wiet­
namie, tak samo zresztą jak i w innych krajach Wschodu aż do X I X w.
Dalej, tecłmiczny> aspekt uprawy ziemi, konieczność korzystania z urzą­
dzeń irygacyjnych, skłaniał k u przyłączaniu się do już istniejącego
systemu w miejsce tworzenia nowego. Ponadto istotną rolę odgrywał
status wspólnoty wiejskiej, w ramach której jednostka mogła liczyć
na ochronę przed wyzyskiem ze strony nieobliczalnego, gdyż nie mają­
cego kodeksu organizacyjnego, niejako nielegalnego feudalizmu biurokratyczno-dorobkiewiczowskiego. Wspólnota istniała z przyzwolenia p a ń ­
stwa, otrzymywała od niego inwestyturę i grunty uprawne -do użyt­
kowania. Wszystko co nie miało tego statusu, zdane było na niełaskę
lokalnego władyki z tytułem mandaryńskim lub szlachcica — krewnego
cesarza, którzy z daleka od dworu sami ustalali prawa w sytuacjach
nieprzewidzianych ustawodawstwem cesarskim, a nawet i w jego ra­
mach. Dlatego też nowe osadnictwo — a rozwijało się ono intensywnie
i stworzyło Wietnam w jego obecnych granicach — było zawsze orga­
nizowane, grupowe i opierało się w znacznej mierze na koloniach
wojskowych. Spontaniczny indywidualizm w t y m zakresie nie istniał,
a jeśli się pojawiał, to albo był wchłaniany przez feudałów kolekcjo­
nujących pańszczyźnianą, na wpół niewolniczą służbę, albo też w y ­
kolejał się i przekształcał się w aspołeczne pasożytnictwo. Wspólnota
8 9

90

1 1

9 0

Q u a c h T o n g D u e , op. cit., s. 133.
N g u y e n X u a n D a o , op. cit., s. 17.

282

SŁAWOJ

SZYNKIEWICZ

wiejska jest zatem owocem braku spontaniczności, rozrastała się przez
przyciąganie do siebie tych, którzy ceniąc stabilizację wspólnoty w spo­
łeczno-politycznej organizacji państwa i jej szeroko pojętą infrastruk­
t u r ę — od kanałów nawadniających po środki walki z n a t u r ą i nie­
przyjacielem — osiadali na jej peryferiach, tworząc z czasem przy­
siółki i potem sioła.
Z upływem czasu wspólnota wiejska utraciła wiele ze swych ochron­
nych funkcji. Natura przestała być groźna, modernizujące się państwo
i przekształcenie się nieregularnego feudalizmu w ustabilizowany sy­
stem wielkiej własności ziemskiej zlikwidowały inne niebezpieczeństwa
zewnętrzne. Stworzyły natomiast nowe zagrożenie dla całości wspól­
noty, zagrożenie od wewnątrz. Była nim owa ustabilizowana własność
ziemska. Sytuacja taka sprawiła pojawienie się tendencji odśrodkowych
we wspólnocie, a jednocześnie napięcia na tle nierówności społeczno- m a j ą t k o w e j . Tendencje odśrodkowe realizowałyby się tylko lub
głównie przez zwykłe odruchy buntu (na płaszczyźnie społecznej) oraz
przez rozczłonkowanie na organizmy pochodne (na płaszczyźnie teryto­
rialnej), gdyby nie ukształtował się inny czynnik wpływający na życie
wsi, a nie znany lub mało rozwinięty jeszcze w początkach X I X w.
Było nim miasto oraz umacnianie się rynku towarowego, które prze­
chwyciły w postaci migracji część owych dezintegracyjnych postaw,
same je zresztą także swoim oddziaływaniem mobilizując.
Ponadto, reakcja wobec nierówności majątkowej wzmocniona została
rozpowszechnieniem ideologii socjalistycznej w czasach wojny wyzwo­
leńczej z Francją, kiedy to Demokratyczna Republika Wietnamu się­
gała na południe od delty Mekongu i zdołała przystąpić do realizacji
reformy r o l n e j . Konsekwencją tego stanu rzeczy stało się między
innymi zachwianie tradycyjnej skali prestiżowej. Zaczęła być kwestio­
nowana oczywista dawniej pozycja właścicieli ziemskich, wsparta blis­
kością lub uczestnictwem w administracyjno-sakralnym kręgu przywód­
czym wsi. Pojawia się na tym tle interesująca polaryzacja postaw
91

92

91

Według danych sprzed I I wojny ś w i a t o w e j struktura własności przedsta­
wiała się następująco: w Nam Bo 71,7°/o chłopów posiadało 12% ogółu ziemi,
2,5°/o gospodarstw zaś kontrolowało 44°/o obszarów. Odpowiednie liczby dla Trung
Bo wynoszą: 94—36,7°/o oraz 0,06—16,6°/». Prócz tego istniała liczna kategoria
bezrolnych. Ziemie komunalne uwzględnione zostały w obliczeniu obszaru, jednak
pominięte w rozkładzie własności ze względu na brak danych. N g u y e n
Van
H a o, op. cit., s. 45, 47.
92

Oficjalne liczby mówią, że tylko w Nam Bo rozdano chłopom 547,2 tys.
ha ziemi. Z pewnością jednak część decyzji o rozdziale pozostawała praktycznie
niezrealizowana, a wszystkie reformy obowiązywały bardzo krótko, najwyżej do
1954 r. Ich w p ł y w psychologiczny był jednak niewątpliwy. Dane liczbowe za­
czerpnięte z D u d n i k, op. cit., s. 55.

WSPÓLNOTA

WIEJSKA

W WIETNAMIE

POŁUDNIOWYM

283

światopoglądowo-politycznych. Znaczna część chłopstwa ubogiego i śred­
niozamożnego (a w pewnym stopniu także bogatego) ciąży ku spadko­
biercom reform z lat 1945—1954, udzielając pomocy partyzantom lub
czynnie uczestnicząc w walce. Z kolei przedstawiciele warstwy, która
może się czuć zagrożona społeczno-reformatorskim kontekstem ruchu
partyzanckiego, rzadko demonstrują otwarte poparcie dla siły przeciw­
stawiającej się temu ruchowi, czyli dla władz oficjalnych. Swoją ak­
tywność społeczną kierują utartym torem i koncentrują wokół trady­
cyjnych instytucji, głównie obrzędów kultowych. Narzucane przez rząd
nowoczesne formy grupowania ludności w organizacjach typu społecz­
nego i politycznego nie przyjmują się. Nawet elita wiejska odmawia
czynnego w nich u d z i a ł u . Być może przyczyną jest ich polityczne
obciążenie, co w warunkach dwuwładzy narzuca szczególną ostrożność.
Taka sama ostrożność cechuje też sympatyków Frontu Wyzwolenia
powstrzymujących się od publicznego ujawniania poglądów, ale nie
budzi ona potrzeby uciekania się pod opiekę instytucji tradycyjnych.
Kompleks kultowo-obrzędowy utrzymuje nadal — chociaż wyraźnie
osłabioną — swoją funkcję integracyjną. Na ten stan rzeczy składa się
wiele czynników, m. in. tradycje konfucjańskich nauk etycznych, filo­
zofia więzi rodzinnych, kontynuowany kult przodków, którego obrzę­
dowość stanowi paralelę do ogólnowiejskiego zespołu obrzędowego
w dinh i tym samym wzmacnia jego rolę. Poważne znaczenie mają
również zachowujące się przeżytki wierzeń animistycznych, kult ducha
ogniska domowego, ducha ziemi, ducha rolnictwa itp. Odprawianie tych
kultów na szczeblu rodziny musi iść w parze z szacunkiem dla odpo­
wiadających im obrzędów w dinh. Równoległość tradycji obrzędowej,
stwierdzona już powyżej dla szczebla państwowego i wspólnoty wiej­
skiej, sięga także do rodziny i wywiera hamujący wpływ na proces
dezintegracji wspólnoty. Taki sam wpływ przypisać należy aktywnie
do niedawna działającym licznym grupom i stowarzyszeniom niefor­
malnym. Formowały się one na kilku różnych podstawach — wspólnoty
sąsiedzkiej, pomocy wzajemnej o charakterze gospodarczym i kultowym
(rytualny udział w obrzędach rodzinnych — głównie pogrzebowych —
93

93

We wsi badanej przez D o n o g h u e i V o H o n g P h u c , na 11 istnieją­
cych organizacji i stowarzyszeń, przewodniczący rady wiejskiej kierował aż
dziewięcioma z nich (w tym także komórką tzw. Ruchu Solidarności Kobiet).
Wiejskiej sekcji rządzącej partii politycznej przewodniczył inny funkcjonariusz
rady. W jedynej pozostałej organizacji, działającej pod nazwą „Związku Rolni­
ków", autorzy stwierdzili. brak jakiejkolwiek formalnej struktury i podejrzewali,
że ukrywa się pod nią tradycyjne stowarzyszenie pomocy wzajemnej, które
prezentowano im pod pozornie oficjalną etykietką z uwagi na tendencję władz do
podejrzewania o nielojalność polityczną wszelkich ugrupowań lokalnych
nie
organizowanych odgórnie (op. cit., s. 23—28).

284

SŁAWOJ

SZYNKIEWICZ

i w pokrywaniu ich wysokich na ogół kosztów). Miały one także
charakter korporacji profesjonalnych, lub też stowarzyszeń tworzących
się na bazie płci i wieku. Ugrupowania tego rodzaju, represjonowane
przez władze państwowe, popierane były przez siły Viet
Minhu,
a i obecnie przypuszczalnie traktowane są przez Front Wyzwolenia
jako skuteczne forum organizowania poparcia i konspiracyjnej aktyw­
ności . Uzasadnieniem tego faktu jest tradycja wysokiego poziomu
integracji wewnętrznej takich grup korporacyjnych.
Na bliższe omówienie problematyki związanej z funkcjonowaniem
i s t r u k t u r ą tych grup oraz rodziny brakuje tu miejsca, chociaż jest to
zagadnienie istotne dla samej instytucji wspólnoty wiejskiej. Pozosta­
wienie go do oddzielnego opracowania nie powinno jednak utrudnić
przyjęcia już teraz wniosku, że pomimo istnienia nadal we wsi pewnych
ośrodków integrujących
nie stanowi ona w czasach obecnych zwartej
wspólnoty. Jej rozkład, przyśpieszony w warunkach wojny domowej,
rozpoczął się jednak na długo wcześniej, bo w okresie utrwalenia się
nierówności majątkowej jej członków. Był on wyraźnie widoczny już
w X I X w., o. czym świadczą odzywające się wówczas nawoływania do
restauracji tej i n s t y t u c j i . Można sformułować opinię, że w kolejnych
ustawach cesarskich rozszerzających autonomię wspólnoty, tkwił za­
rodek jej rozpadu, ponieważ autonomia ta dawała notablom prawo dość
swobodnego kierowania tak majątkiem wspólnoty jak i regulowania
sytuacji materialnej jej członków. Paradoksalnie mogłoby brzmieć
twierdzenie, że wspólnota wiejska w Wietnamie powstała dzięki p a ń ­
stwu, rozpadła się zaś samobójczo. Paradoks ten uzyska cechy wniosku
sprawdzalnego drogą analizy faktów, jeśli w obu jego członach do­
damy zastrzeżenie: ,,w dużej mierze". Artykuł ten stanowił próbę dania
częściowej odpowiedzi na pytanie: w jakiej mierze, a właściwie w jaki
sposób i jakimi środkami organizacja państwowa przyczyniła się, mię­
dzy innymi czynnikami, do uformowania wspólnoty oraz w jaki sposób
pewne siły wewnętrzne i zewnętrzne zadecydowały o jej dezintegracji.
Rozpoczął się w ten sposób proces zmiany kulturowej, poddany szcze­
gólnie silnemu przyśpieszeniu w czasie wojny domowej. Aby jednak
można było przystąpić do analizy tego ostatniego okresu, konieczne jest
dokładne określenie stopnia dezintegracji wspólnoty przed nasileniem
tej wojny. Jak dotąd brakuje poważniejszych prób w t y m kierunku.
9 4

9 5

90

9 4

M u s , op. cit., s. 271. Por. także uwagę, w przypisie 93.
H i с к eу
pisze, że „silne więzi społeczne i poczucie solidarności spo­
łecznej... można we wsi odnaleźć, ale nie można ich wsi przypisać" (op. cit.,
s. 278).
Por. np. opinie ówczesnego uczonego Phan Huy C h u (1782—1840), wg
P h a n G i a B e n , op. cit., s. 21.
9 5

9 6



Item sets

Etnografia Polska

Media

http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/583.pdf