Cyfrowa Etnografia

Niektóre zmiany w tradycyjnym inwentarzu kulturowym pasterzy mongolskich / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12

Item

Title

Niektóre zmiany w tradycyjnym inwentarzu kulturowym pasterzy mongolskich / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12

Description

ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.199-252

Creator

Markowska, Danuta; Olędzki, Jacek; Sokolewicz, Zofia

Date

1968

Format

application/pdf

application/pdf

Identifier

oai:cyfrowaetnografia.pl:582

Language

pol.

Publisher

Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN

Relation

oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:634

Text

Część II
A

R

T

К

Y

U

Ł

Y

D A N U T A M A R K O W S K A , J A C E K OLĘDZKI, Z O F I A S O K O L E W I C Z

NIEKTÓRE Z M I A N Y W TRADYCYJNYM INWENTARZU
K U L T U R O W Y M PASTERZY MONGOLSKICH
WSTĘP

Informacje o badaniach
Szkic ten opiera się na materiałach zebranych przez polską ekspe­
dycję etnograficzną w Mongolii w latach 1965 i 1966. Główny nacisk
w badaniach położono na prawidłowości przemian kultury współczesnej,
a zwłaszcza na modernizację gospodarki pasterskiej i związanego z nią
sposobu bytowania oraz na procesy przechodzenia od koczowniczej
gospodarki pasterskiej do osiadłego, rolniczego wytwarzania. Uchwytną
wizualnie sferą działań ludzkich, w której można rejestrować te zmiany,
jest materialny inwentarz kulturowy. Interesował on autorów szkicu
o tyle tylko, o ile poprzez niego zrekonstruować można było tradycyjne
formy i uchwycić empirycznie procesy zmian.
Źródła
Źródła pochodzą z następujących terenów: 1. Somonu Erdene-DaJaj
ajmaku środkowogobijskiego stanowiącego terytorium pasterskiej spół­
dzielni o niewielkim, marginalnym, przeznaczonym na własny użytek
obszarze upraw rolnych. W spółdzielni tej zachował się koczowniczy
tryb życia, lecz podejmuje się próby modernizacji gospodarki pasterskiej
poprzez kolektywne formy pracy i racjonalizację zabiegów hodowlanych.
Sposób bytowania uległ zmianie na tyle, że zarówno trasy, jak i terminy
wędrówek są normowane, a koczownicy znajdują stałe zaplecze w ośrod1

1

Największą jednostką administracyjną kraju odpowiadającą mniej w i ę c e j
polskiemu w o j e w ó d z t w u jest ajmak podzielony na odpowiednią ilość somonów.
W dawnej strukturze administracyjnej w y s t ę p o w a ł y jeszcze bagi, jednostki pod­
rzędne somonowi. Obecnie jednak somon administracyjnie nie dzieli się. Na­
tomiast spółdzielnia bądź gospodarstwo rolne, którego powierzchnia z reguły
pokrywa się z powierzchnią somonu, dzieli się na brygady, a te z kolei na
otory (ogniwa).

200

ZMIANY

W INWENTARZU

KULTUROWYM

PASTERZY

MONGOLSKICH

kach somonu i brygad. 2. Somonu Bajan ajmaku centralnego, gdzie mieści
się spółdzielnia typu mieszanego: pastersko-rolniczego. Pasterstwo jest
tu zorganizowane podobnie jak w Erdene-Dałaj, zaznacza się natomiast
większy udział rolnictwa w globalnej produkcji spółdzielni, przy czym
są to przede wszystkim uprawy zbożowe przeznaczone na rynek ponadlokalny (dostarczane państwu). W somonie t y m w związku z mieszanym
charakterem gospodarki wyższy jest stopień osiadłości. 3. Somonu Man­
chan ajmaku kobdoskiego ze spółdzielnią typu mieszanego: pastersko-rolniczego z dominantą pasterstwa. Jest to somon o ludności względnie
homogenicznej ze względu na sposób wytwarzania, ale zróżnicowany
etnicznie, o silnie rozwiniętych formach działalności społeczno-kulturalnej. Znajduje ona między innymi wyraz w rozbudowanym, dużym
ośrodku somonowym, 4. Somonu Charchorin ajmaku południowochangajskiego, w którym mieści się państwowe gospodarstwo rolne z elementami
gospodarki pastersko-hodowianej. Obok klasycznego pasterstwa prowadzi
się tu fermy hodowlane (drób, króliki, trzoda chlewna). Zarówno ośrodek
somonowy, jak i ośrodki brygad rolniczych dysponują dużą ilością za­
budowań o przeznaczeniu mieszkalnym (domy, hotele dla sezonowych
pracowników rolnictwa) oraz gospodarczym (budynki dla przechowania
sprzętu, budynki administracji) oraz przeznaczonymi na cele kulturalno-społeczne (świetlice, czerwone kąciki, biblioteki, kluby, lokalne muzea).
W podejmowanych próbach odtworzenia modelu tradycyjnej kultury
pasterskiej okresu przedrewolucyjnego okazało się, iż w znacznie więk­
szym stopniu, niż oczekiwaliśmy, musimy oprzeć się na zastanej litera­
turze, poddać ją gruntownej reinterpretacji, natomiast w stopniu mniej­
szym możliwe jest postępowanie retrospektywne w badaniach tereno­
wych, do czego przywykliśmy w naszej pracy terenowej w Polsce.
W badaniach polskich jesteśmy bowiem w stanie stosunkowo dobrze
odtworzyć np. sytuację przełomu X I X i X X w. w jakiejś określonej wsi.
Stosujemy postępowanie indukcyjne, odtwarzamy np. drobiazgowo h i ­
storie poszczególnych rodzin, a następnie uogólniamy losy jednostkowe.
Na terenie Mongolii takie postępowanie badawcze okazało się mniej
efektywne na skutek kilku przyczyn, a mianowicie 1) na większości
terenów współczesne spółdzielcze czy zwłaszcza państwowe formy życia
gospodarczego i społecznego doprowadziły do radykalnego złamania
tradycyjnej struktury pokrewieństwa i powinowactwa, tak iż jest ona
dziś nie do odtworzenia; 2) duże rozproszenie przestrzenne ludności,
trudność dotarcia do wszystkich członków określonej jednostki administracyjno-gospodarczej, np. somonu czy nawet brygady, powodują, że
trzeba się w toku wywiadów zadowalać próbką mającą charakter quasi-reprezentacji; 3) inne właściwości pamięci społecznej, inne możliwości
jej weryfikacji niż w przypadku badania wsi polskiej. Odtwarzanie w na-

ZMIANY

W INWENTARZU

KULTUROWYM

PASTERZY

MONGOLSKICH

201

szych warunkach np. stanu posiadania chłopów, przebiegu podziałów
rodzinnych ziemi jest ułatwione przez zachowane realia przestrzenne:
przez istniejące zagrody, pola, miedze, wreszcie przez fakt, że na terenie
tej samej wsi lub wsi sąsiednich żyje aktualnie i gospodaruje wiele
potomków tej samej rodziny. Niezależnie przeprowadzone wywiady
z każdym z nich pozwalają na weryfikację podawanych faktów i uzu­
pełnianie luk w obrazie. Inne są mechanizmy kształtowania się „pamięci
społecznej" w warunkach bytowania stepowego. Pamięć ta nie znajduje
tu w tak silnym stopniu oparcia w zachowanych z przeszłości realiach
środowiska ekologicznego. Kiedy odwołujemy się do pamięci ludzkiej
w celu zrekonstruowania jakiejś minionej rzeczywistości społecznej,
zawsze grozi nam niebezpieczeństwo, iż zamiast obrazu realnych zacho­
wań i procesów otrzymamy obraz obowiązujących niegdyś unormowań
obyczajowo-moralnych. Niebezpieczeństwo to jest t y m większe, i m silniej
interesująca nas dziedzina kultury podlega normowaniu moralnemu.
W przypadku studiów retrospektywnych nad społecznościami paster­
skimi, gdzie wytwory kultury materialnej są znacznie bardziej ograni­
czone i mniej trwałe niż w osiadłych społecznościach rolniczych (np.
czas amortyzacji j u r t y wynosi około 15 lat) i gdzie nie sposób dokonać
tak drobiazgowej indukcji faktów jednostkowych — niebezpieczeństwo
otrzymania w badaniach nad przeszłością obrazu zniekształconego, w y ­
selekcjonowanego z punktu widzenia lokalnego systemu wartości jest
nieporównanie większe. Toteż w naszych próbach rekonstrukcji trady­
cyjnej kultury pasterskiej musieliśmy się oprzeć głównie na materiałach
dawnych badaczy — zwłaszcza na bogatej literaturze rosyjskiej, która
w zakresie problematyki etnologicznej ma charakter faktograficzny —
materiał nie poddawany jest na ogół selekcji z punktu widzenia w y ­
branej konwencji teoretycznej .
2

Innym doniosłym dla nas źródłem są żywotne po dzień dzisiejszy
elementy kultury tradycyjnej, zwłaszcza materialnej, czyli tzw. relikty
reprodukowane. Termin ten stosowany przez K . Dobrowolskiego oznacza
wytwory typologicznie należące do przeszłości, jakkolwiek z punktu
widzenia chronologii nowe, powstające nawet aktualnie i żywotne współ­
cześnie.
Znacznie dogodniejsza jest sytuacja w studiach nad współczesnymi
przeobrażeniami, jakkolwiek i tutaj nie ma. możliwości zastosowania
wszystkich doświadczeń terenowych naszego kraju, głównie z powodu
rozproszenia przestrzennego ludności. Niemożliwe jest np. stosowanie
metody ankietowej. W tych przypadkach tok postępowania badawczego
2

Obszerne omówienie literatury znajduje się w pracy W.
Współczesna
Mongolia, Wrocław—Warszawa—Kraków 1968.

Dynowskiego,

202

DANUTA

MARKOWSKA, JACEK

OLĘDZKI,

ZOFIA

SOKOLEWICZ

ZMIANY

W

INWENTARZU

KULTUROWYM

PASTERZY

MONGOLSKICH

203

jest następujący. W ośrodku ajmaku przeprowadza się wywiady z przed­
stawicielami władzy lokalnej i zapoznaje się dokładnie z istniejącą do­
kumentacją: materiałami statystycznymi, sprawozdaniami, mapami, kro­
nikami, prasą lokalną, materiałem gazetek ściennych itp. Na podstawie
tego wstępnego rozeznania wybiera się następnie do badań szczegółowych
jeden z somonów. Tu w centrum somonu postępowanie badawcze jest
podobne. Polega na gromadzeniu zastanej dokumentacji, przeprowadza­
niu wywiadów oraz obserwacji i uczestniczeniu w życiu społeczności,
np. zabawach, zebraniach produkcyjnych, uroczystościach rodzinnych,
lokalnych itp. Z kolei w obrębie somonu wybiera się brygady i mniejsze
jednostki organizacji gospodarczej — ogniwa, w których przeprowadza
się wywiady z pasterzami-aratami czy rolnikami lub członkami brygad
usługowo-remontowych. Materiał terenowy gromadzony przez nas tworzy
więc 4 kategorie źródeł: 1) dane statystyczne i odpisy dokumentacji
lokalnej, 2) zapisy wywiadów, 3) dzienniki obserwacji badaczy, 4) doku­
mentacja fotograficzna, rysunkowa, filmowa oraz zapisy na taśmie ma­
gnetofonowej.
Pojęcia
podstawowe
W niniejszym szkicu ograniczamy się do rozważań nad charakterem
i zmianami inwentarza kultury materialnej pasterza z uwagi na to, że
nomadyczne pasterstwo pozostaje nadal dominującym typem gospodaro­
wania w Mongolii, co w znacznym stopniu określa dynamikę przemian
kulturowych tego kraju.
Pod pojęciem inwentarza kulturowego rozumiemy inwentarz mate­
rialny jako najbardziej dostępny obserwacji i pozwalający na wizualne
stwierdzenie zmian. Inwentarz materialny nie zawsze wymaga natych­
miastowego odwoływania się do panującego w danej społeczności systemu
wartości. Będzie to więc ogół przedmiotów, jakimi posługuje się pasterz
mongolski w życiu codziennym, w związku z zaspokajaniem potrzeb
elementarnych, jak sen. pożywienie, okrycie ciała czy potrzeb pochod­
nych. Całość tego inwentarza da się podzielić następująco: 1) jurta
i przedmioty umieszczone w jurcie i najbliższym jej otoczeniu, będące
własnością osobistą arata lub jego rodziny; 2) inwentarz kulturowy
będący również własnością indywidualną arata, jednakże nie użytko­
wany aktualnie a zdeponowany w składach w centrum somonu; 3) rodzaj
i zakres uczestniczenia przez arata w użytkowaniu inwentarza kulturo­
wego, będącego zbiorową własnością spółdzielni, związanego bądź z dziaRyc. 1. Tradycyjne

formy serów suszonych, okolice Cecerlegu
Fot.

Ryc. 2. Wypas stada, somon Chołun, ajmak

J . Olędzki

1966

gobijskoałtajski
Fot.

N.

Dordż

204

DANUTA

MARKOWSKA,

JACEK

OLĘDZKI,

ZOFIA

SOKOLEWICZ

łalnością gospodarczą (maszyny), bądź z formami życia społecznotowarzyskiego i rekreacją.
Pasterstwo stanowi gospodarkę o jednostronnej, monolitycznej
podstawie, nawet w przypadku zróżnicowania struktury stada, charakte­
ryzuje się wysokim stopniem współżycia człowieka z przyrodą, stanowi
•jeden z podstawowych wariantów optymalnego przystosowania człowieka
do warunków środowiska naturalnego, w czym tkwią źródła zachowaw­
czości i trwałości obowiązujących wzorów kulturowych. Gospodarkę
pasterską charakteryzuje — w porównaniu z kulturami agrarnymi —
niski stopień samowystarczalności. W odróżnieniu od hodowli w syste­
mach rolniczych nie jest pasterstwo nieodzowną częścią składową szer­
szego systemu, funkcjonującego na zasadzie dopełniania się różnych
zajęć ludności.

Ryc. 3. Uprząż z powroza splecionego z włosia końskiego, okolice Murenu
Fot.

J . Olędzki

1967

ZMIANY

W INWENTARZU

KULTUROWYM

PASTERZY

MONGOLSKICH

205

Każda kultura — a więc także kultura pasterska — stanowi sumę
zobiektywizowanego doświadczenia społecznego. W przypadku paster­
stwa jest ono wąskie w sferze działań bezpośrednio produkcyjnych na
skutek monolitycznego typu gospodarki. Nadto w odróżnieniu od tra­
dycyjnych kultur agrarnych gospodarkę tę cechuje wąskie zakresów o
przetwórstwo produktów. Na uwagę zasługuje też w tej kulturze specy­
ficzny sens takich kategorii jak czas i przestrzeń, np. z nomadyzmem
łączy się w poszczególnych sezonach inny r y t m kontaktów społecznych:
rozproszenie ludności w porze letniej i skupienie w zimowej. Konieczność
poruszania się na wielkich obszarach z natury rzeczy prowadzi do opero­
wania wielkimi miarami przestrzeni itp.
3

3

Informacje o środowisku geograficznym. Mongolska Republika Ludowa jest
krajem środkowoazjatyckim, graniczącym od północy z Z S R R , a od pozostałych
trzech stron z Chińską Republiką Ludową. Obszar jej wynosi 1565 tys. km ,
a w i ę c równy jest mniej w i ę c e j obszarowi Europy Ś r o d k o w e j ; rozciągłość z za­
chodu na wschód wynosi 2400 km, z północy na południe 1260 km. Na obszarze
tym zamieszkuje obecnie 1 120 700 osób, czyli średnia gęstości zaludnienia wynosi
0,72 osób/km .
Mongolia jest krajem stepowym i górskim, równiny nie zajmują tu znacz­
niejszych obszarów, najczęściej są to kotliny otoczone ze wszystkich stron górami.
Najniższy punkt kraju wynosi 552 m n.p.m., najwyższy — 4653 m (szczyt Tabun-bogdo w Ałtaju Mongolskim). Trzy czwarte terytorium tego kraju znajduje się
na poziomie 1000 do 3000 m n.p.m., a średnia wysokość wynosi 1580 m. Główne
łańcuchy górskie znajdują się na zachodzie kraju — Ałtaj Mongolski z granicami
wiecznego śniegu. Środkową część kraju zajmuje system górski Changaju —
niższy, starszy niż Ałtaj, o łagodniejszych stokach i bardzo dogodnych, jak na
Mongolię, warunkach przyrodniczych, tj. z dobrymi trawami, siecią wodną. Jest
to dziś najważniejszy pod w z g l ę d e m gospodarczym rejon kraju. P o ł u d n i o w ą
część terytorium stanowi półpustynia i pustynia Gobi, a teren wschodni zajmuje
jednostajna równina słabo zaopatrzona w sieć wodną. Północny zachód zajmuje
kotlina wielkich jezior, powierzchnia największego z nich zajmuje 4000 km .
Mongolia ma klimat kontynentalny charakteryzujący się niewielkimi zachmu­
rzeniami, słabą wilgotnością powietrza i małą ilością opadów atmosferycznych.
Kontynentalizm klimatu w y w o ł a n y jest zarówno znaczną odległością od mórz
i oceanów, jak i barierami pasm górskich otaczających kraj niemal ze wszystkich
stron. Mongolia charakteryzuje się chłodną i długą zimą oraz znacznymi amplitu­
dami rocznymi i dobowymi temperatury, co stwarza szczególnie niekorzystne
warunki dla produkcji roślinnej. Roczne amplitudy temperatur dochodzą do
90° C , a dobowe — do 20°. Średnia temperatura stycznia wynosi od —15 do
—35° C, ale są miejscowości, gdzie dochodzi nawet do —50°, a w lecie od
10° do 25° (na południu nawet do 40° С w cieniu).
Strefy roślinne Mongolii to lasostep górski Changaju i Chenteju, stepy
w y ż y n n e południowego Chenteju oraz środkowa i wschodnia część kraju. Obszary
skąpej roślinności półpustynnej —• mające jednak roślinność o silnie skoncentro­
wanych walorach odżywczych. Badania n a u k o w c ó w radzieckich w s k a z u j ą na to,
że koncentracja ta jest 5-krotnie większa, niż w przypadku tych samych lub
zbliżonych roślin na innych terenach. Wyjaśnia to, dlaczego teren ten jest u ż y 2

2

2

206

DANUTA

MARKOWSKA,

JACEK

OLĘDZKI,

ZOFIA

SOKOLEWICZ

Przez kulturę dnia codziennego rozumieć tu będziemy ogół urządzeń
i przedmiotów kultury materialnej oraz wzory kulturowe regulujące
posługiwanie się t y m i przedmiotami.
Rozważania nad inwentarzem kulturowym aratów mongolskich po­
przedzimy uwagami na temat genezy kultur pasterskich jako determi­
nanty inwentarza kulturowego, nad ekologią kultur pasterskich oraz
zastanowimy się nad możliwością skalowania tego typu kultur .
4

I. T Y P O L O G I A K U L T U R P A S T E R S K I C H

Klasyczna hodowla zwierząt jako zajęcie samodzielne, stanowiące
podstawę utrzymania określonej grupy ludzkiej, występuje w formie
koczowniczego pasterstwa jedynie w Afryce i Eurazji. Wyłączne oparcie
źródeł utrzymania na pasterstwie możliwe jest na tych terenach na
skutek istniejących warunków geograficznych, a ściślej występowania
stepów i terenów półpustynnych, a także obecności gatunków zwierząt
nadających się do udomowienia.
Mimo niewątpliwie ograniczonego zasięgu występowania koczowni­
czego pasterstwa notuje się pomiędzy poszczególnymi grupami istotne
nieraz różnice. Wyrażają się one nie tylko w różnych gatunkach i odmia­
nach hodowanych zwierząt, ale i w sposobach eksploatacji środowiska
i organizacji grupy ludzkiej.
Od ustalenia charakteru pastwisk i gatunku hodowanych zwierząt
oraz ich wzajemnego stosunku rozpoczyna się wszelkie rozważania na
temat pasterstwa. One też stanowią kryteria podstawowej klasyfikacji
kultur pasterskich. Na tych zasadach oraz przy uwzględnieniu momentu
osiadłości i rodzaju migracji wyróżnić można wśród występujących
w X I X i X X w. grup pasterskich następujące typy:
1. Pasterze zamieszkujący stepy trawiaste, hodujący przede wszyst­
k i m kozy i owce, w mniejszym stopniu bydło rogate i w nielicznych
przypadkach wielbłądy. Z kolei wydzielić można t u dwie podgrupy:
a) pasterze zmieniający pastwiska w zależności od stopnia ich wypasu
bądź pory roku, mający określone tereny migracji, ale nie posiadający
stałych siedzib, np. Fulani zachodniej A f r y k i ; b) półnomadzi, migrujący
po niezbyt wielkich obszarach, mający stałe siedziby przynajmniej w jed­
nej porze roku, nierzadko łączący pasterstwo z u p r a w ą roli. Łączenie
teczny dla pasterstwa. Na północy
ryjskiej. Tak przedstawiają się w
w których ukształtowała się przed
gospodarczo-społeczny i kulturowy
Narodnoje
chozjajstwo
MNR
Bator 1966, dane za rok 1965.
4

lasy iglaste — teren przejściowy tajgi sybe­
najogólniejszym zarysie warunki przyrodnicze,
wiekami klasyczna kultura pasterska, system
o niezwykłej wprost trwałości w czasie.
1965, „Kratkij statisticzeskij sbornik", Ułan

ZMIANY

W

INWENTARZU

KULTUROWYM

PASTERZY

MONGOLSKICH

207

Ryc. 4. Krąg do jurty zakupiony na targowisku w Ułan Bator
Fot. J . Olędzki

1963

tych dwu zajęć gospodarczych nie zawsze jest wynikiem wpływu nowo­
czesnej cywilizacji industrialnej, jak to ma miejsce w przypadku Somali,
ale może być faktem znacznie wcześniejszym, jak np. u pasterzy Tuwy.

208

DANUTA

MARKOWSKA,

JACEK

OLĘDZKI,

ZOFIA

SOKOLEWICZ

2. Pasterze pustyń i półpustyń — hodowcy głównie wielbłądów,
którzy bądź mają swoje stałe siedziby w oazach, bądź też koczują
w permanencji. Do tej grupy zaliczyć można Tuaregów, Beduinów czy
Hotentotów.
3. Pasterze gór, hodujący owce i bydło, posiadający częstokroć opar­
cie o stałe wioski w dolinach. Cechą szczególną tej grupy jest powtarza­
jący się cykl wędrówki: góry — doliny, np. Basseri Iranu >.
Wskazane wyżej czynniki — charakter pastwisk i rodzaj hodowanych
zwierząt — określają (choć nie wyłącznie one) posiadany przez pasterzy
inwentarz. Musi on być przystosowany do koczowniczego bądź półkoczowniczego trybu życia, łatwo przenośny, łatwy do ustawienia w no­
w y m miejscu, odpowiedni do potrzeb grupy w różnych porach roku
w czasie wędrówek ze stadem. Rodzaj hodowanych zwierząt warunkuje
np. sposoby transportu i przedmioty z t y m związane oraz określa pod­
stawowe surowce, które dana grupa może wykorzystać (choć nie zawsze
to czyni): mleko, mięso, skóry, wełnę, sierść, rogi, kości itp. Można więc
stwierdzić, że nie samo środowisko naturalne, które przez pasterzy jest
nader rzadko eksploatowane w inny sposób niż jako pastwisko, a właśnie
koczowniczy tryb życia i rodzaj hodowanych zwierząt określają elementy
składowe ich inwentarza, i to nie tyle od strony formy wytworów, która
może być różnorodna, ile ich funkcji. Jakkolwiek oba wyżej wspomniane
czynniki znajďujemy u podstaw każdej kultury pasterskiej, to jednak
nie wyznaczają one wprost konkretnych rozwiązań w inwentarzu k u l t u ­
rowym, a określają raczej skalę możliwości człowieka w t y m zakresie.
Tłumaczy to istniejące różnice pomiędzy wyposażeniem materialnym
poszczególnych grup pasterskich.
Pasterze mimo swej ruchliwości — a może właśnie dzięki niej —
i pozornego braku stabilizacji przestrzennej nie stanowią nigdzie grup
izolowanych w stosunku do innych kultur. Na dużych przestrzeniach
A f r y k i i Eurazji stykają się zarówno z grupami opierającymi swą egzy­
stencję na zbieractwie i łowiectwie, jak również przede wszystkim z gru­
pami rolniczymi. Historycznie potwierdzone związki pasterzy z jednymi
i drugimi mają zasadnicze znaczenie dla wyjaśnienia zarówno spraw
genezy, jak i aktualnego funkcjonowania kultur pasterskich. Zestawianie
kultur pasterskich ze zbieracko-łowieckimi i rolniczymi uwypukla te
spośród ich cech, które mają pierwszoplanowe znaczenie dla wyjaśnienia
ich materialnego inwentarza. Wskazują na to zwłaszcza pewne analogie
między pasterzami i zbieraczami, o wiele liczniejsze zresztą niż w przy!

Por. Z. S z y f e l b e j n-S o k o l e w i c z , Kultura pasterska a kultura ludowa
Słowian, Uwagi teoretyczno-porównawcze,
(w druku), tom slawistyczny na K o n ­
gres S l a w i s t ó w w Pradze 1968.
5

ZMIANY

W INWENTARZU

KULTUROWYM

PASTERZY

MONGOLSKICH

209

padku kultur rolniczych. Wchodziłyby tu w grę przede wszystkim takie
momenty, jak a) ta sama zależność od pewnego określonego gatunku
zwierząt, b) sezonowe migracje, c) zespolenie się ze środowiskiem geogra­
ficznym, maksymalne przystosowanie nie spotykane na taką skalę w k u l ­
turach rolniczych. Te analogie, wskazujące na przystosowanie do zasta­
nych warunków środowiska naturalnego, traktowane nie historycznie
(choć mamy na nie historyczne dowody), ale instrumentalnie, są pomocne
w zrozumieniu, dlaczego w tak dużej liczbie przypadków gospodarka
pasterska występuje obok gospodarki rolniczej (a więc tej, która aktyw­
nie przekształca środowisko) nie tworząc z nią harmonijnej całości. Mimo
iż obiektywnie pasterstwo jest w stanie zaspokoić jedynie wąski zakres
potrzeb, nie wchodzi ono w obręb szerszego systemu, który ujmowałby
w całość i uprawę roli, i pasterstwo. Zespolenie takie możliwe jest do­
piero na bazie gospodarki chłopskiej, kiedy pasterstwo przekształca się
w hodowlę.
Powstaje wobec tego pytanie, czy grupy pasterskie mogły mieć cha­
rakter samowystarczalny, a jeżeli nie, to w jaki sposób zaspokajano te
potrzeby, które nie mogły być zaspokojone w obrębie grupy. Otóż
w 1948 r. Alfred L . Kroeber wystąpił z hipotezą, że kultury pasterskie
to „półkultury" w t y m sensie, że nie stanowią one systemu zdolnego
w pełni zaspokajać potrzeby swoich członków . Pisze on opierając się
na przykładzie Beduinów:
6

„Gdyby nie wędrowni handlarze, kultura B e d u i n ó w byłaby tak jednostronna,
że nie mogliby przeżyć, byliby pozbawieni ubrania, schronienia, broni, posiadaliby
jedynie nieliczne narzędzia i ograniczony wybór pożywienia. W tym sensie
ich w ł a s n a kultura nie jest niczym innym, jak półkulturą. Mogą oni stworzyć
tylko jej połowę, w pozostałej części zależni są od Hadhar, mieszkańców miast.
A przecież Beduíni nie stanowią zawodowej podgrupy ani kasty jak kowale.
Są grupą plemion niezależnych, autonomicznych, o w ł a s n y m terytorium plemien­
nym, prowadzącą wojny".
7

Dalsze badania nad Mongolią, w t y m między innymi O. Lattimore'a,
zdają się potwierdzać tę tezę . Grupy pasterskie nie są w stanie własną
produkcją zaspokajać swoich potrzeb, z wyjątkiem najbardziej elemen­
tarnych. Można by uznać za wyjątek niektóre podgrupy Fulani, które
cechuje niezwykle wąski zakres potrzeb . Inne grupy pasterskie bądź
żyją w symbiozie z podbitymi przez siebie grupami rolniczymi, bądź
8

9

6

A. L . K r o e b e r , Anthropology, Nowy York 1948, s. 277.
K r o e b e r , op. cit., s. 277.
O. L a t t i m o r e , Nationalism and revolution
in Mongolia,
t e n ż e , Nomads and commissars.
M. D u p i r e, Peuls Nómades, Paris 1962, s. 54 n.
7

8

s

14 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I

Leiden

1955,

210

DANUTA

MARKOWSKA,

JACEK

OLĘDZKI,

ZOFIA

SOKOLEWICZ

Ryc. 5. Wozy:
a — z osią r u c h o m ą , okolice somonu — Charchorin;

b — z osią n i e r u c h o m ą , somon — B a j a n
Fot.

J . Olędzki

1963, 1966

ZMIANY

W INWENTARZU

KULTUROWYM

PASTERZY

MONGOLSKICH

211

utrzymują stosunki wymiany z sąsiadami rolnikami czy rzemieślnikami.
Na ten temat Kroeber pisze:
„Do pewnego stopnia w sytuacji posiadania półkultury znajduje się większość
nomadów. Zajmują oni obszar od Arabii na zachód poprzez Afrykę — Saharę
i na południe od niej; na wschód przez Iran, radziecki i chiński Turkiestan
oraz Tybet, północne Chiny i Mongolię po Mandżurię — wielki transkontynentalny pustynny pas afro-azjatycki. Z nieznacznymi wyjątkami jedynie w tym
pasie występują klasyczni pasterze-koczownicy: ludy utrzymujące się całkowicie
ze swoich stad, nie osiedlające się dla uprawy roli. Jednakże wzdłuż obszaru
przez nich zajmowanego oraz w oazach względnie terenach nawadnianych w ob­
rębie tego pasa zamieszkują rolnicy, spotyka się często osiedla i miasta [...]
Pasterze na ogół czują się wolni, dumni, traktują pogardliwie ludy osiadłe,
aczkolwiek są od nich mniej liczni, biedniejsi, i zazdroszczą im luksusów i bo­
gactwa. Ruchliwe życie koczowników pustyni w znacznym stopniu zabarwiło
wczesno-arabską poezję; ale Mohamed, który doprowadził A r a b ó w i ich kulturę
do wielkości, był mieszkańcem miasta i kupcem".
10

Jeśli przyjąć za punkt wyjścia tezę Kroebera, to w odniesieniu do
interesującego nas terenu Mongolii powstaje pytanie, z jakimi grapami
rolniczymi i rzemieślniczymi i na jakiej zasadzie powiązani byli pasterze
mongolscy.
Jedną z prób ustalenia kolejnych zmian gospodarczo-kulturowego
typu ludów zamieszkujących środkową i północno-wschodnią Azję dał
N . N . Czeboksarow . Wyróżnia on na t y m terenie trzy podstawowe —
występujące zresztą również na innych obszarach świata —• typy: 1) typ
oparty na myślistwie, zbieractwie i rybołówstwie; 2) typ oparty na kopieniactwie i hodowli zwierząt; 3) t y p oparty na płużnym rolnictwie
sprzężajnym. Proporcje poszczególnych zajęć gospodarczych i ich wza­
jemne relacje różnicują się w zależności od terenu ich występowania
i zmieniają się w czasie. Kolejne następstwo tych typów na terenie
północno-wschodniej Azji i ich wewnętrzne stosunki mogą nam wyjaśnić,
czy pasterstwo w zakresie produkcji rzemieślniczej i rolniczej mogło
oprzeć się na produkcji innych grup.
Pierwszy z wyróżnionych typów nie pozostawił śladów na terenie
Mongolii, zapewne z tej przyczyny, że w stepach i półpustynnych obsza­
rach Środkowej Azji już od neolitu występuje koczownicze pasterstwo,
a w basenie rzeki Huanho mieścił się jeden z najstarszych ośrodków
rozwoju rolnictwa. Na obszarach dzisiejszej Mongolii, a zwłaszcza na jej
pograniczu mandżursko-chińskim, mamy podówczas do czynienia z sil­
nym rozwojem drugiego, a następnie trzeciego typu kulturowo-gospodarczego w różnych wariantach. W pierwszych wiekach naszej ery wykształ11

1 0

K r o e b e r , op. cit., s. 277.
N. N. C z e b o k s a r o w , Chozjajstwienno
kultumyje
tipy narodów
stocznoj Azii, [w:] Narody Wostocznoj Azji, Moskwa 1965, s. 90—112.
11

wo-

212

DANUTA

MARKOWSKA,

JACEK

OLĘDZKI,

ZOFIA

SOKOLEWICZ

cił się w pasie umiarkowanym typ leśnego kopieniactwa, wywodzący się
zapewne spośród osiadłych rybaków basenów wielkich rzek. W większym
jednak stopniu był rozpowszechniony typ hodowcy-pasterza, który na
t y m terenie ostatecznie ukształtował się w swojej klasycznej postaci.
Z pasterstwem środkowoazjatyckim wiązała się hodowla renów, prze­
niesiona z Syberii do Mongolii. Obok pasterzy stepów i równin w y ­
tworzył się typ pasterstwa górskiego. Mimo wyraźnej przewagi zajęć
hodowlano-pasterskich część ludności Mongolii dokonała przejścia do
trzeciego typu gospodarczo-kulturowego, opartego na rolnictwie płużnym,
które jednak aż do dzisiejszych czasów nie stworzyło wyraźnego modelu
kulturowego. Mongolia jest więc terenem, na którym rozwijało się kilka
typów gospodarczo-kulturowych przy wyraźnej dominacji pasterstwa.
Występowały tu także grupy rolnicze drugiego i trzeciego typu lub roz­
wijały się w bezpośrednim sąsiedztwie granic, tak że zawsze istniała
teoretyczna — a jak wskazują źródła także faktyczna — możliwość
wymiany pomiędzy pasterzami a rolnikami. Jak podaje N . N . Czeboksarow, w okresie między I I I w. p.n.e. a I I I w. n.e. rozwinęły się i usta­
bilizowały te formy gospodarcze, które w postaci reliktowej obserwujemy
na przestrzeniach Azji, a w t y m także u części Mongołów, aż po czasy
współczesne .
12

Rolnictwo na terenie Mongolii jest poświadczone przez źródła chiń­
skie dla X I I I w. oraz przez dane archeologiczne z terenu zachodniej
Mongolii dla drugiego tysiąclecia p.n.e. Kanał irygacyjny w okolicach
Kobdo, datowany na rok 1300 p.n.e., świadczy o stosowaniu sztucznego
nawadniania. Historycznie poświadczone tradycje wskazują na to, że
rolnictwem zajmowali się głównie Chińczycy w basenie Selengi, Chary
i Orchonu, a spośród plemion mongolskich — Derbeci . Rolnictwo to
oparte było na uprawie prosa, sorga, pszenicy, roślin strączkowych.
Równolegle występowało ogrodnictwo. Z narzędzi rolniczych stosowano
pług ciągniony przez muły bądź konie, a z narzędzi pomocniczych —
motyki i łopaty. Hodowla odgrywała rolę pomocniczą. Z rzemiosł sto­
sunkowo silnie rozwinięte było garncarstwo, obróbka drzewa, plecion­
karstwo (trawa, wiklina, słoma), tkactwo oraz wyrób sprzętów związa­
nych z transportem. Z metalurgią plemiona mongolskie zetknęły się
poprzez rzemiosło północnochińskie. Biorąc pod uwagę zarówno udział
wytwarzania rolniczego w całokształcie gospodarki tego terytorium, jak
i lokalizację terenów rolniczych w stosunku do pastwisk stwierdzić
trzeba, że w ciągu wielu wieków rolnictwo na terenie Mongolii miało
charakter bądź marginalny, bądź występowało w postaci enklaw.
iS

1 2

1 3

С z e b о к s a r o w, op. cit., s. 108.
C z e b o k s a r o w , op. cit., s. 110—112.

214

DANUTA

MARKOWSKA,

JACEK

OLĘDZKI,

ZOFIA

SOKOLEWICZ

Pasterstwo mongolskie polegało na wypasie 5 gatunków zwierząt:
koni, owiec, kóz, bydła rogatego i wielbłądów. Wypasało się je na stepach
i górskich pastwiskach przenosząc się w zależności od pory roku (główne
sezony: letni i zimowy). Sens użytkowy konia był wielostronny. Z jego
rolą jako środka transportu łączy się wyrób uprzęży i siodeł. Konia
używano również czasem do zaprzęgu kołowego (telega), z czym wiąże
się inny rodzaj uprzęży. Z chwytaniem koni, co dziś obserwować można
w postaci sportu, łączy się arkan. Mleko kobył przerabiane było na
kumys, włosie z ogonów i grzyw służyło do wyrobu różnych przed­
miotów, np. powrozów, a między innymi także strun do instrumentów
muzycznych. Natomiast wyjątkowo tylko w niektórych okolicach spo­
żywano mięso końskie. Niezwykle ubogo przedstawiał się inwentarz
kulturowy związany z hodowlą owiec. Ograniczał się on do nożyc
potrzebnych do strzyżenia wełny oraz merków do znakowania sztuk.
Owce służyły głównie za dostarczycieli wełny i skór, użytkowanych na
posłanie oraz elementy stroju zimowego (podbicie deli); mleko owiec
służyło przede wszystkim do wyrobu serów. Mięso baranie stanowiło
potrawę ulubioną i najbardziej rozpowszechnioną. Wysuszone żołądki
jagniąt używano na woreczki do tłuszczu, tabaki itp. Z hodowlą kóz
nie łączył-się żaden sprzęt. Wykorzystywano je przede wszystkim jako
dostarczycielki mleka oraz mięsa, nadto skubano puch kozi. Podobnie
z hodowlą bydła rogatego nie wiążą się żadne specjalne przedmioty
kultury materialnej. Bydło rogate dostarczało mięsa, mleka i skór. Skóry
poddawano tylko nieznacznej obróbce, wysuszone służyły za worki do
fermentacji kumysu, nadto sporządzano z nich juki, torby, rzemienie,
woreczki itp. Płaty skór bydlęcych służyły w okresie zimowym do
uszczelniania wewnętrznych ścian jurty. Na tle tak charakterystycznego
minimum przedmiotów związanych z samymi zabiegami hodowlanymi
wyróżnia się w tradycyjnej kulturze pasterskiej Mongołów szczególna
troska o wielbłąda. Zwierzę to stanowiło znikomy procent w ogólnej
strukturze stada. Młode sztuki trzymane były po urodzeniu przez okres
około 2 tygodni w jurcie, przy czym jurtę taką znaczono na zewnątrz
kawałkiem czerwonego materiału, podobnie jak w przypadku urodzenia
dziecka. Wielbłądziątku zawieszano na szyji amulety (jedyny zanoto­
wany, choć na pewno nie jedyny magiczny zabieg hodowlany), a w mo­
mencie wypuszczenia z jurty okrywano derką. Dorosłe sztuki używane
były do przenoszenia mienia pasterzy, z czym łączy się szczególny rodzaj
zaprzęgu, pozwalający temu zwierzęciu przenosić ciężary do 200 kg.
Wiąże się z t y m sposobem transportu również cały zestaw juków, skrzyń
i koszy. W związku z użyciem wielbłąda do jazdy wierzchem produko­
wano specjalny rodzaj siodła. Najważniejszy produkt dostarczany przez
wielbłąda to sierść, służąca przede wszystkim do wyrobu wojłoku oraz

ZMIANY

W

INWENTARZU

KULTUROWYM

PASTERZY

MONGOLSKICH

215

przeznaczana na sprzedaż. Nadto spożywano również mleko wielbłądzic,
a nawet sporządzano z niego kumys. Spożywano także mięso wielbłądów.
Ekskrementy zwierzęce (argał) zbierane były w stepie, do czego służyły
plecione kosze i drewniane widły. Argał gromadzono następnie w jurcie
w drewnianych skrzyniach wokół paleniska, a jego zapasy w workach
lub koszach ustawiano bądź na zewnątrz jurty, bądź w sąsiedniej jurcie
zwanej gospodarczą. Z ubojem zwierząt łączył się również osobny zestaw
narzędzi (różnego rodzaju noże).
Wśród wszystkich grup mongolskich rozpowszechnione było zbie­
ractwo roślin (w niektórych okolicach bulw). Miało to jednakże znaczenie
marginalne, np. w doraźnej potrzebie zbierano garść dzikiego szczypiorku
używanego na przyprawę do mięsa. Jedynie lamowie-lekarze w ośrod­
kach klasztornych gromadzili wiele gatunków ziół do celów leczniczych
czy kultowych. Wśród aratów natomiast nie rozwinęły się żadne formy
inwentarza materialnego związanego ze zbieractwem.
Polowanie miało poważniejsze znaczenie gospodarcze i było zajęciem
wykonywanym powszechnie przez mężczyzn w ciągu prawie całego roku.
Polowano głównie na susły stepowe i antylopy, lisy, w i l k i , górskie
barany. Zwierzęta te dostarczały mięsa, tłuszczu i skór, wykorzystywa­
nych do sporządzania odzieży czy sprzedawanych, a cennym przedmio­
tem handlu były też na terenach gobijsko-ałtajskich rogi antylopy-suhaka. Do polowania służyły wykonywane przez samych Mongołów
łuki i strzały o żelaznych grotach, a w czasach nowszych broń palna
pochodząca z importu.
Poza grupą Darchatów Mongołowie nie zajmowali się rybołówstwem,
podobnie jak (z wyjątkiem grupy Derbetów) nie trudnili się rolnictwem.
Jak sądzić można, z faktem uprawiania rolnictwa wiąże się specjalizacja
Derbetów w zakresie obróbki kamieni żarnowych.
Podstawowymi surowcami dostępnymi dla wszystkich Mongołów były
skóry, sierść i wełna, kość, w bardziej ograniczonym zakresie z uwagi
na warunki przyrodnicze — glina, pewne gatunki trawy i łyko oraz
drzewo i żelazo.
Najprostsze formy obróbki skóry polegające na czyszczeniu i suszeniu
stosowane były, przez wszystkie rodziny, natomiast nie rozwinęło się tu
garbarstwo sensu stricto. Ze skór wykonywano uprząż, rzemienie, j u k i
i torby do transportu. Ze skór i niektórych wnętrzności zwierząt — jak
żołądki, kiszki — sporządzano też różnego rodzaju i wielkości mieszki
i worki do przechowywania wody, mleka i różnych produktów żywno­
ściowych, tabaki itp. Większymi skórami pokrywano podłogi, a na nich
układano futra służące za posłanie. Płatami skór uszczelniano jurty na
okres zimy. Skórami jagniąt* podbijano zwłaszcza odzież na okres zimo­
wy. Najpowszechniejszym sposobem użytkowania wełny było wytwa-

216

DANUTA

MARKOWSKA,

JACEK

OLĘDZKI,

ZOFIA

SOKOLEWICZ

Ryc. 7. Wiązanie deli pasem, somon Bajan
Fot.

J . Olędzki

196B

rzanie wojłoku z wełny wielbłądziej. Na t y m kończy się właściwie prze­
róbka tego surowca ani bowiem przędzenie, ani tkactwo nie było znane.
Tak cenny produkt, jak puch kozi, był sprzedawany, podobnie wełna
owiec. Z końskiego włosia — jak już wyżej powiedzieliśmy — splatano
powrozy; kości i róg nie były przedmiotem obróbki samych pasterzy.
Natomiast rzemieślnicy-specjaliści wykonywań' z kości importowanych
(kość słoniowa) wysoko cenione przedmioty sztuki, ozdoby, przedmioty
kultu. Wyroby z drzewa obficie występujące w jurtach, nawet na tere­
nach zupełnie pozbawionych lasu, jak gobijskie, wykonywane były przez
specjalistów, którzy nawet jeśli rekrutowali* się spośród ludności paster­
skiej, to sami już się pasterstwem nie zajmowali. Dotyczy to zwłaszcza

ZMIANY

W

INWENTARZU

KULTUROWYM

PASTERZY

MONGOLSKICH

217

wyrobów z drzewa nabijanych srebrem lub innym metalem (sidła),
ozdobnych skrzyń na odzież, drewnianych elementów konstrukcyjnych
jurty, dwukółek (telegi). Do przedmiotów, które mogły być wykonywane
przez samych pasterzy, choć bywały również nabywane, zaliczyć można
proste skrzynie na argał, drewniane naczynia różnej wielkości na mleko
i wodę, szafliki i miski na mięso, drewniane miseczki, łyżki, drewniane
podstawki do suszenia sera.
Zajęciem zdecydowanie specjalistycznym była obróbka metali. Trud­
nili się tym wyłącznie prawie rzemieślnicy niemongolskiego pochodzenia.
Kowale, którzy rekrutowali się spośród niektórych tylko grup mongol­
skich, wytwarzali przedmioty metalowe, przy czym najpowszechniejsze
są urządzenia paleniskowe spotykane w każdej jurcie, krzesiwa, kotły
do gotowania umieszczane wprost nad ogniem, noże, groty do strzał,
sztylety.
Odzież wykonywana była przede wszystkim z materiałów importo­
wanych głównie z Chin, a począwszy od drugiej połowy X I X w. także
z Rosji. Na strój codzienny przeznaczano materiał chiński, zwany
„terlik", na strój odświętny — jedwab. Rosyjski import to przede wszyst­
k i m materiały bawełniane. Natomiast odzież zimowa w większym stopniu
oparta była na surowcach lokalnych, np. szuby z owczych skór, obuwie
z wojłoka czy ze skóry z wojłokową podeszwą.
W każdej jurcie znajdowały się przedmioty szczególnie cenne, na­
bywane w przyklasztornych ośrodkach rzemieślniczych lub u wędrow­
nych łamów czy handlarzy. Na pierwszym miejscu wymienić można
ołtarzyki z posążkami Buddy w jurtach, księgi święte, naczynia sakralne,
sprzęty i naczynia używane podczas szczególnych uroczystości, jak
obrzędy narodzinowe czy weselne. Są to przedmioty metalowe, porcela­
nowe, fajansowe, ponadto cenne ozdoby stroju, np. przystrój głowy
u kobiet wykonany z metalu i zdobiony szlachetnymi i półszlachetnymi
kamieniami, tabakierki, pochwy na sztylety, krzesiwa, naczynia srebrne,
takie jak miseczki do kumysu, konwie do kumysu, miski itp.
Powyższy przegląd inwentarza materialnego pasterzy mongolskich
pozwala wydzielić trzy grupy przedmiotów z uwagi na pochodzenie
surowca i osobę producenta:
1. Przedmioty wykonywane z surowców lokalnych przez samych
pasterzy: pokrycie jurty, posłanie, j u k i i powrozy, skórzane wory i wo­
reczki, elementy uprzęży.
2. Wyroby wytwarzane najczęściej w rzemieślniczych ośrodkach lo­
kalnych bądź przez pasterzy, ale z surowca pozalokalnego: szkielet jurty,
naczynia i przybory do gotowania i jedzenia, odzież i buty.
3. Przedmioty produkcji wysoko wyspecjalizowanej: głównie przed­
mioty sztuki i kultu oraz ozdoby.

218

DANUTA

MARKOWSKA,

JACEK

OLĘDZKI,

ZOFIA

SOKOLEWICZ

Przegląd ten wskazuje na to, że pasterz mongolski wykorzystywał
wyłącznie prawie surowce lokalne, i to w ograniczonym zakresie i stop­
niu, o czym dobitnie świadczy brak rozwiniętych technik garbarskich
czy brak tkactwa.
Nasuwa się pytanie, czy jest to cecha charakterystyczna dla kultur
pasterskich w ogóle, czy też specyficz­
na dla pasterzy mongolskich. Aby odpowiedzieć na to pytanie, należałoby
f , zestawić znane społeczności pasterskie
/ i ze względu na stosunek zajęć paster­
skich do innego typu zajęć, przyjmu­
jąc założenie, że środowisko geogra­
ficzne i rodzaj hodowanych zwierząt
wyznaczają skalę możliwości rozwiązań
kulturowych. Jednakże istnienie ta­
kiej samej skali możliwości nie prze­
sądza o konkretnych rozwiązaniach.
Znamiennym przykładem tego są czte­
ry grupy pasterskie A f r y k i zachodniej
sąsiadujące ze sobą i stykające się na­
wet na trasach wędrówek. Otóż Tuaregowie i B u z u m a j ą namioty ze skó­
ry bydlęcej, Tubu budują obszerne
przenośne kwadratowe schronienia ze
starannie plecionych mat słomianych,
;

N

Ryc.
a —

8.

Wyroby

krzesiwo

srebrników
Bator)

pasterza; b —
feudała

Urgi

krzesiwo
Fot.

i

(Ulan
rztylet

J . Olędzki

1966

natomiast Fulani Bororo na miejscach postoju wykonują niskie szałasy
z gałęzi i traw nie chroniące nawet w pełni przed promieniami sło­
necznymi .
Przegląd różnych rozwiązań w znanych nam kulturach pasterskich
prezentuje załączone zestawienie (tab. 1 ) . Tabela ta wskazuje na fakt
14

1S

14

D u p i r e, op. cit., s. 50, 54.
Por. zwłaszcza pozycje: E . E . E v a n s , Pritchard The Neur, Oxford 1940;
F . B a r t h , Nomads of South Persia, Oslo—London 1961; I. M. L e w i s , A Pastoral
Democracy, Oxford 1961; D u p i r e , op. cit., G. G j e s s i n g , Changing
Lapps:
a study in culture
relations in Northernmost
Norway, Oslo—Londyn
1954;
E . M a n k e r , The nomadism of the Swedish Mountain Lapps, Stockholm 1953;
1 5

ZMIANY

W

INWENTARZU

KULTUROWYM

PASTERZY

MONGOLSKICH

219

wielkiej różnorodności społeczności pasterskich świata ze względu na
stosunek zajęć pasterskich do pozapasterskich, a w związku z t y m roli
wymiany. Można by te społeczności porządkować wedle skali, której
bieguny stanowiłyby z jednej strony sytuacje, gdzie pasterstwo jest zajęjęciem wyłącznym i zachodzi stała potrzeba uzupełniania inwentarza

kulturowego wytworami innych grup (Fulani Bororo), z drugiej — gdzie
zajęcia* pasterskie są uzupełniane i równoważone elementami rolnictwa
i rzemiosła (Nuerowie). Przedstawiona przez nas próba klasyfikacyjna
ma charakter opisowy i jest ograniczona rodzajem zastanych publikacji.
Wydaje się jednak, że gdyby studia nad kulturami pasterskimi doprowa­
dziły do odpowiednio precyzyjnego ustalenia zjawisk wskaźnikowych
mierzalnych, można by w przyszłości podjąć próbę ich skalowania.
Jednakże nawet w obecnym stanie wiedzy można tradycyjną kulturę
pasterską Mongołów lokować mniej więcej pośrodku takiej skali.
J . M a c i e j e w s k a , Akulturacja
Polska", t. 7: 1963, s. 397—424.

w gospodarce i życiu

Lapończyków,

„Etnografia

220

DANUTA

MARKOWSKA,

JACEK

OLĘDZKI,

ZOFIA

II. S Y S T E M P O T R Z E B A INWENTARZ K U L T U R Y

SOKOLEWICZ

MATERIALNEJ

Stwierdzenia, że inwentarz kulturowy jest odpowiedzią na istniejący
system potrzeb danej społeczności, nie można traktować zbyt dosłownie.
Jeśli bowiem system potrzeb rozumieć szeroko, t j . jako uświadomione
aspiracje: bezpośrednio konsumpcyjne, społeczno-gospodarcze, towarzy­
skie czy wreszcie duchowe, to w różnych okresach historycznych i środo­
wiskach społecznych stwierdzić możemy rozbieżność pomiędzy systemem
potrzeb a inwentarzem kulturowym. Ma to miejsce zwłaszcza w przy­
padku społeczności podlegających radykalnym przemianom. Najczęściej
wówczas aspiracje przerastają środki ich zaspokajania. W przypadkach
szczególnych notujemy jednak zjawiska odwrotne, gdzie stojące do
dyspozycji środki materialne przerastają istniejący system potrzeb.
Natomiast społeczności stabilne charakteryzują się na ogół względną
równowagą pomiędzy potrzebami a środkami ich zaspokajania .
Takim stabilnym społeczeństwem była niewątpliwie Mongolia jeszcze
w połowie X I X w. Zachwianie równowagi pomiędzy potrzebami a środ­
kami ich zaspokajania nastąpiło najpierw w warstwie książąt i dworzan
na skutek rozbudzenia aspiracji konsumpcyjnych wyższego rzędu. Nato­
miast wśród ludności arackiej utrzymywała się ona znacznie dłużej. Jak
przedstawiał się system potrzeb społeczności pasterskiej końca X I X w.?
Próbując odpowiedzieć na to pytanie posłużymy się ujęciem mode­
lowym. W oparciu o materiał historyczny spróbujemy odtworzyć
w kategoriach ogólnych — typologicznych podstawowe cechy tradycyj­
nej kultury pasterskiej Mongołów i wynikające stąd implikacje inwen­
tarza materialnego. Procesy współczesnych przemian potraktujemy r ó w ­
nież w kategoriach ogólnych: jako kierunki przeobrażeń, jako tendencje
rozwojowe. Obserwowana w badaniach terenowych współczesna rzeczy­
wistość mongolska stanowi splot elementów tradycyjnych z takimi,
które skłonni jesteśmy kwalifikować jako „nowoczesne", oraz elementów
0 wyraźnie przejściowym charakterze.
W tradycyjnym systemie potrzeb społeczności mongolskiej uderza
przede wszystkim minimalizm potrzeb alimentacyjnych. Ukształtowały
się one na miarę możliwości, jakie stwarzała jednostronna z natury
rzeczy gospodarka pasterska. Spożywano więc przede wszystkim mleko
1 przetwory mleczne w postaci kilkunastu wyróżnianych przez pasterzy
gatunków sera, nadto mięso i tłuszcz. W zakresie środków spożywczych
import zajmował pozycję znikomą, obejmował jedynie ryż, proso i her16

1 0

Nie znaczy to, by wszystkie potrzeby takiej społeczności b y ł y z punktu
widzenia racjonalnych n o r m a t y w ó w w pełni zaspokojone, wręcz przeciwnie —
oznaczać to może minimalizm potrzeb.

ZMIANY

W INWENTARZU

KULTUROWYM

PASTERZY

MONGOLSKICH

221

17

batę . Z ograniczeniem pożywienia do produktów dostarczanych przez
własną gospodarkę wiąże się też specyficzna rytmika zaspokajania tych
potrzeb . Sezon wiosenno-letni był okresem wyłącznego prawie po­
żywienia nabiałowego, zamykał go 6-tygodniowy „podokres" kumysu,
kiedy to spożycie tego napoju przez dorosłą osobę sięgało 8 1 na dobę.
Mimo monotonii pożywienia okres ten nie był uważany za gorszy
w cyklu rocznym — wręcz przeciwnie: odczuwany jako odświętny.
Tłumaczy się to tym, że kumys zyskał rangę napoju obrzędowego,
wiązał się z sytuacjami społeczno-towarzyskimi, rytuałem, grami towa­
rzyskimi i sportowymi . Sezon jesienno-zimowy natomiast cechowała
przewaga pożywienia mięsnego. Tej cykliczności pożywienia towarzy­
szyły interpretacje racjonalizujące w rodzaju takich, jak: jest to źródło
siły, długiej młodości, sprawności fizycznej Mongołów itp. Dla ilustracji
omawianych tu kwestii podajemy za I . M . Majskim roczne spożycie
przeciętnej rodziny mongolskiej w 1918 r. Rodzina składająca się z 5 osób
i posiadająca 15 koni, 15 sztuk bydła rogatego oraz około 100 baranów
spożywała:
18

l0

około 300 wiader mleka (autor nie przelicza ich na litry)
sery (ilość nieoszacowana)
10 baranów
1—2 sztuk bydła rogatego
1 konia

Spożycie produktów pochodzenia pozapasterskiego
następująco:
54
1,5
80
24
200

przedstawiało się

kostki herbaty
kg cukru
kg mąki
kg ryżu
kg prosa

Dodać tu jeszcze trzeba 7,5 kg tytoniu do palenia oraz 1 kg tabaki
do wąchania .
Znamiennie ukształtował się tradycyjny system potrzeb w zakresie
mieszkania. Z j u r t ą łączyło się kilka podstawowych funkcji życia rodzi­
ny. A oto jak były one zaspokajane:
20

1 7

Por. I . M. M a j s k i , Sowriemiennaja
Mongolija, Irkuck 1921, s. 182.
W tradycyjnej kulturze pasterskiej Mongołów sposoby konserwowania
były prawie nie znane.
Dla przykładu koń-zwycięzca w w y ś c i g u oblewany jest kumysem w
uznania; w trakcie gier towarzyskich kumys jest nagrodą dla zwycięzcy,
grywający zaś wypić musi za karę wielkie jego ilości.
M a j s к i, op. cit., aneks pt. Itogi pieriepisa nasielenija i skota...,
1 3

mięsa

1 9

dowód
prze­

2 0

s. 102.

222

DANUTA

MARKOWSKA,

JACEK

OLĘDZKI,

ZOFIA

SOKOLEWICZ

Ryc. 9. Wytwórczość kowalska z X I X w,:
a — p o d s t a w a pod k o c i o ł n a p a l e n i s k u w j u r c i e p a s t e r s k i e j , s o m o n B a j a n ; b — s z c z y p c e do
ekskrementów
zwierzęcych (używanych
j a k o opat), s o m o n E r d e n e - D a t a j ;
с —
podstawa
i kocioł użytkowane
w klasztorach oraz siedliskach m o ż n o w ł a d c ó w ,
Muzeum
Narodowe
w Ułan Bator
Fot.

J . Olędzki

1966

224

DANUTA

MARKOWSKA,

JACEK

OLĘDZKI,

ZOFIA

SOKOLEWICZ

1. Najelementarniejsza funkcja, t j . ochrona człowieka przed warun­
kami środowiska geograficznego, znalazła tutaj wyraz zarówno w roz­
wiązaniach konstrukcyjnych jurty, jak i wewnętrznym jej urządzeniu.
Z cech konstrukcyjnych jurty, wskazujących na optymalizację tego
wytworu, podkreślić należy rozwiązanie w postaci ruchomych ścian po­
krywanych płatami wojłoku, które można w zależności od pory roku
podnosić dla dostępu powietrza bądź też opuszczać i uszczelniać w okre­
sie chłodów. Dodać należy, że każda rodzina posiadała przynajmniej
dwa komplety takich płatów wojłokowych i w zależności od pory roku
jurta kryta była jedną lub kilkoma warstwami, co nie zmieniało jej
wyglądu.
2. Słabiej natomiast — lub wręcz zupełnie — nie występowała
funkcja j u r t y jako izolacji od otoczenia społecznego.
3. Interesująco przedstawia się funkcja j u r t y jako miejsca do prze­
chowywania żywności, przygotowywania i spożywania posiłków, a więc
tych czynności, które określa się ogólnie zajęciami gospodarstwa domo­
wego. Prawie wszystkie wstępne zabiegi związane ze zdobywaniem środ­
ków żywności odbywały się poza obrębem jurty, na wolnej przestrzeni:
udój, ubój zwierząt i oprawianie. W jurcie natomiast przygotowywano
kumys, sporządzano sery, ćwiartowano mięso. W tradycyjnej kulturze
pasterskiej zestaw środków żywnościowych, przechowywanych na dłuż­
sze okresy, był bardzo ubogi. Ograniczał się do kilku kostek herbaty,
niewielkiej ilości ryżu i prosa, a spośród produktów własnej hodowli —
do serów suszonych na dachu j u r t y oraz do topionego tłuszczu. W ciągu
dnia spożywano zazwyczaj tylko jeden ciepły posiłek, przy czym okres
gotowania był bardzo krótki — około 20 minut — z uwagi na koniecz­
ność oszczędzania paliwa (argalu). Charakterystycznym przykładem ta­
kiego posiłku jest sutu-caj, którego podstawę stanowiła herbata, do
której wrzucano kawałki tłustej baraniny i zabielano mlekiem. Inną
popularną potrawą była drobno posiekana baranina przyprawiana dzikim
szczypiorkiem i zasypywana ryżem.
4. Z jurtą wiąże się również pewien zakres funkcji rekreacyjnych.
Chodzi tu przede wszystkim o sen oraz odpoczynek typu czynnego,
społecznego. Otóż mimo swej niewielkiej powierzchni (średnica jurty
wynosiła 5—8 m) była ona zdolna pomieścić do snu 11 do 15 osób.
W sytuacjach towarzysko-obrzędowych gromadziło się w niej nawet do
30 osób. Było to możliwe dzięki obowiązującym wzorom zachowania się
w sytuacjach towarzyskich, a mianowicie zajmowaniu pozycji nierucho­
mych siedzących lub w półprzyklęku wprost na podłodze. Za formę
rekompensaty tego rodzaju odpoczynku uznać można jazdę konną w ste­
pie, wyścigi konne, chwytanie koni na urgę.
5. W tradycyjnym inwentarzu kulturowym jurty funkcje higieniczne

ZMIANY

W INWENTARZU

KULTUROWYM

PASTERZY

MONGOLSKICH

225

były bardzo słabo zaznaczone. Dobitnym tego przykładem był brak
odrębnego naczynia do mycia oraz naczyń do prania. Można by się
istnienia tej funkcji dopatrzyć jedynie w rozbudowanym sprzęcie schowkowym na odzież, naczynia i nakrycia.
6. Jurta była również miejscem służącym do wykonywania szeroko
rozumianych prac wytwórczych, przy czym — rzecz charakterystyczna
— nie związanych z podstawowym zajęciem gospodarczym, czyli pa­
sterstwem, lub związanych z nim tylko pośrednio. Poza krótkim okre­
sem przechowywania młodych wielbłądów w jurcie oraz sporadycznymi
przypadkami udzielania schronienia jagniętom, żadne zabiegi hodowlane
nie odbywały się w jurcie. Wykonywano tu natomiast juki, powrozy,
szyto wory na kumys czy wodę. W jurcie mieściły się również urządze­
nia i sprzęty rzemieślnicze. Tu szyto odzież, sporządzano obuwie. Na­
tomiast tak ważne i powszechne zajęcie, jak wytwarzanie wojłoku,
odbywało się na otwartej przestrzeni.
7. Z jurtą wiążą się też bardzo istotne w tej kulturze funkcje
społeczno-towarzyskie. Powiedzieliśmy już, że sytuacje społeczno-obrzędowe gromadziły w jednej jurcie większą liczbę osób, przy czym po­
sługiwano się szczególnymi sprzętami nie używanymi na co dzień, jak
wielkie wazy na kumys, ozdobne naczynia do picia kumysu lub archi.
Jest rzeczą charakterystyczną, że przedmioty te, cechujące się częstokroć
wysokimi walorami artystycznymi, nie były na co dzień w jurcie
eksponowane, lecz wręcz przeciwnie — kryte w sprzętach schowkowych.
Na tle minimalizmu potrzeb alimentacyjnych uderza silnie rozbudo­
wana sfera potrzeb społeczno-towarzyskich, co tłumaczy się warunkami
rozproszenia przestrzennego i potrzebą akcentowania więzi społecznej.
W celu odwiedzenia krewnego pokonywano nieraz przestrzenie wymaga­
jące dwu lub trzech dni jazdy konnej przynosząc do jurty podarki
w postaci obowiązującego symbolicznego chadaka, t j . szarfy niebieskiego
jedwabiu, a nadto cenne naczynia, figurki kultowe, księgi, obrazy.
Potrzeby społeczno-towarzyskie zaspokajane były również poza ob­
rębem jurty, czego przykładem lokalne nadaamy, t j . gry sportowe, na
które składały się zapasy, wyścigi konne i strzelanie z łuku. Z takimi
sytuacjami łączył się też szczególny inwentarz kulturowy, jak np.
wielkich rozmiarów szafirowe namioty rozbijane w stepie, mające i n ­
formować i zapraszać przejeżdżających aratów do udziału w uroczy­
stościach. Wewnątrz takiego namiotu ustawiano ogromne wazy fajan­
sowe czy metalowe pełne kumysu, instrumenty muzyczne, kości do
gry.
8. Jurta — podobnie jak każde mieszkanie — pełniła też funkcje
kultowo-estetyczne. Na wprost wejścia na skrzyniach umieszczano
ołtarz. Główne jego elementy to kapliczka z figurami i obrazkami,
15 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I

226

DANUTA

MARKOWSKA,

JACEK

OLĘDZKI,

ZOFIA

SOKOLEWICZ

Ryc. 10. Objazdowy zespół teatralny z Cecerlegu
Fot.

J . Olędzki

1966

księgi święte, naczynia do hauryspicji z wnętrznościami zwierząt oraz'
naczynia do palenia ognia. W tradycyjnym wystroju wnętrza jurty
brak zupełnie przedmiotów służących wyłącznie za ozdoby. Szeroko
rozwinęło się natomiast zdobnictwo przedmiotów użytkowych. Należały
do nich chodniki wojłokowe, tkaniny z aplikacjami do pokrycia ścian,
malatury na meblach.
Odzież (deli) niezróżnicowaną w kroju na męską i kobiecą cechowała
uderzająca wielofunkcyjność. Chroniła ona skutecznie człowieka przed
zmianami temperatury. Przedłużone r ę k a w y zastępowały zarękawki
i rękawiczki. Szeroki jedwabny pas okręcany kilkakrotnie dzieli odzież
na część dolną i górną i pozwala tę ostatnią wykorzystywać jako ob­
szerny schowek na drobne przedmioty, dokumenty, jedzenie. W stroju
męskim do pasa umocowywano sztylet i woreczek z tabaką. W czasie
jazdy konnej szeroki pas podtrzymywał partie brzucha chroniąc przed
wstrząsami. Zawinięcie pół deli wokół pasa umożliwiało swobodne po­
ruszanie się. W czasie upałów zrzucano jeden z rękawów. Rozpięte

ZMIANY

W

INWENTARZU

KULTUROWYM

PASTERZY

MONGOLSKICH

227

deli służyło również za okrycie w czasie snu. Na osobną uwagę za­
sługują wielokrotnie opisywane w literaturze buty. Sięgają one kolan
i charakteryzują się wysoko do góry podwiniętą podeszwą, co nie­
słusznie wiązane jest z lamaistycznym zakazem naruszania ziemi. W y ­
daje się bowiem, że tego rodzaju kształt buta tłumaczy się przystoso­
waniem do jazdy konnej. W razie upadku z konia but o takim kształcie
łatwiej było oswobodzić ze strzemienia.
Funkcje prestiżowe odzieży przejawiały się w noszeniu odświętnego
deli, u kobiet w takich ozdobach, jak nakrycie głowy, składające się
z wyszukanego zespołu przedmiotów usztywniających fryzurę, a u m ę ż ­
czyzn w takich, jak sztylet, krzesiwo, fajka, tabakierka.
Tradycyjny inwentarz kultury materialnej charakteryzowało więc
tak doskonale do w a r u n k ó w klimatycznych przystosowane urządzenie
jak jurta, co jest jeszcze jednym przykładem szczególnej symbiozy
pasterzy ze środowiskiem przyrodniczym. W zakresie urządzenia j u r t y
i odzieży stwierdzamy ograniczony zasób wytworów przy jednoczesnym
optymalnym ich wykorzystaniu. Na uwagę wreszcie zasługuje specy­
ficzny inwentarz związany z potrzebami społeczno-towarzyskimi.
W rozważaniach nad tradycyjnym inwentarzem kultury materialnej
ograniczyliśmy się do analizy środowiska arata-pasterza pomijając takie
skupiska, jak ośrodki klasztorne czy miasta, które zasiedlone były
głównie przez cudzoziemców. Natomiast w analizie współczesnych prze­
obrażeń inwentarza kulturowego arata nie sposób ograniczyć się do
jurty czy jej otoczenia. W nowych warunkach ustrojowych bowiem
powstały takie formy organizacji społecznej i odpowiadające im kształ­
ty skupień przestrzennych, które wiążą się bezpośrednio z działalnością
gospodarczą i życiem arata wyznaczając w znacznym stopniu zakres
i charakter inwentarza kulturowego jurty i jej otoczenia.
Dzisiejszy układ wzajemny pomiędzy systemem potrzeb a inwen­
tarzem kultury materialnej arata jest rezultatem długiego, 40-letniego
procesu przeobrażeń porewolucyjnych. Zmiany te nie dokonywały się
synchronicznie we wszystkich dziedzinach kultury. Najwcześniej, bo
już przed 1924 г., przeprowadzono zasadnicze zmiany ustrojowe w skali
kraju, a jednocześnie kształtowano nowe władze lokalne i nowy podział
administracyjny likwidując pozostałości dawnego podziału, opartego na
systemie feudalnym . Znacznie wolniej przebiegały procesy kolekty­
wizacji i modernizacji gospodarki pasterskiej, a ostateczne rozwiązanie
w postaci masowego uspółdzielczenia przypada dopiero na koniec lat
50-tych. Natomiast już wcześniej, bo począwszy od lat 40-tych, roz­
wijano formy państwowej gospodarki rolnej oraz zalążki przemysłu.
21

21

Kwestie te omawia obszernie D y n o w s к i, op.

cit.,

228

DANUTA

MARKOWSKA,

JACEK

OLĘDZKI,

ZOFIA

SOKOLEWICZ

Charakterystyczną cechą aktualnego systemu społeczno-ekonomicznego
Mongolii jest znaczny stopień funkcjonalnego powiązania pomiędzy
s t r u k t u r ą administracyjną a gospodarczą kraju. Mongolia podzielona
jest na 18 ajmaków, a w obrębie każdego z nich mieści się mniej
więcej 18 somonów. Ajmak pełni w tej strukturze administracyjnej
rolę odpowiadającą naszemu województwu, natomiast na szczeblu somonu następuje pełna identyfikacja organizacji administracyjnej z gos­
podarczą. Wyraża się to zarówno w tym, że terytorium somonu jest
zarazem obszarem spółdzielni produkcyjnej lub gospodarstwa państwo­
wego, jak i w tym, że przewodniczący somonu jest zarazem kierownikiem
gospodarstwa. Natomiast w zakresie takich funkcji, które nazwać by
można ogólnie zabezpieczeniami socjalnymi, wyodrębnić można w somonie dwa kanały inwestycyjne. Pierwszy z nich centralnie normo­
wany i realizowany z budżetu państwowego określa niezbędne minimum
dla każdego somonu, działa więc w kierunku wyrównania szans w wa­
runkach bytowych ludności, drugi — zależny od stanu majątkowego
konkretnego gospodarstwa — stanowi czynnik zróżnicowania w w y ­
posażeniu materialnym poszczególnych somonów. Na ośrodek somonowy
spojrzeć można z jednej strony jako na najniższego rzędu jednostkę
w systemie zarządzania państwowego, a z drugiej jako na czynnik
ogniskujący i kanalizujący inicjatywę aratów. Ten dwoisty charakter
ośrodka somonowego powoduje, że właśnie na jego przykładzie naj­
pełniej dadzą się prześledzić procesy współczesnych przemian kulturo­
wych. Tu bowiem następuje konfrontacja założonego modelu ustrojo­
wego z siłą tradycji, tu kształtują się formy kompromisu pomiędzy
starym i nowym w kulturze współczesnego arata. Na przykładzie so­
monu i jego centrum najlepiej prześledzić też można tendencje prze­
mian w inwentarzu m a t e r i a l n y m .
22

Rejestr zadań pełnionych przez ośrodki somonowe jest rozległy.
Wśród wiodących funkcji podkreślić należy przede wszystkim:
1) kierowanie życiem gospodarczym somonu; 2) skupienie placówek
usługowych zaspokajających różnego typu podstawowe potrzeby lud­
ności; 3) rolę punktu nadawczego w systemie komunikacji i informacji;
4) skupianie okresowe znacznego odsetka rodzin koczowniczych,
a w związku z t y m kumulowanie mienia indywidualnego aratów.
Nie jest to rejestr kompletny, lecz obejmujący funkcje najistotniej­
sze z uwagi na interesujący nas problem inwentarza kulturowego.
Z rolą ośrodka somonowego jako centrum dyspozycyjnego życia
gospodarczego wiążą się takie formy materialne, jak budynki zarządu
2 2

Funkcje ośrodków somonowych stanowią
dawczych ekspedycji polskiej.

jeden z g ł ó w n y c h

tematów

ba­

ZMIANY

W

INWENTARZU

KULTUROWYM

PASTERZY

MONGOLSKICH

229

Ryc. 11. Przedszkole w somonie Charchorin
Fot.

J . Olędzki

196S

gospodarstwa i magazyny mieszczące sprzęt gospodarski, budynki i ma­
gazyny związane z działalnością tzw. brygad produkcyjno-usługowych,
budynki-hotele dla sezonowych pracowników gospodarstwa (zwłaszcza
w państwowych gospodarstwach rolnych). Z istnieniem brygad produk­
cyjno-usługowych wiąże się nowy element zabudowy somonu — domki
jedno- lub kilkurodzinne, w których na stałe zamieszkują rodziny pra­
cowników tych brygad. W ośrodku somonowym mieszczą się też war­
sztaty naprawcze, cegielnie, elektrownie, piece do wypału węgla drzew­
nego, kuźnia, a w bardziej rozwiniętych ośrodkach — warsztaty ślusarsko-mechaniczne. W ośrodkach rolniczo-pasterskich, np. somon Char­
chorin, lokalizuje się czasem takie zakłady, jak m ł y n y czy fabryki
utylizacyjne .
Z rolą ośrodka usługowego w zakresie potrzeb bytowych i społecz23

" Zakłady utylizacyjne w Charchorinie przerabiają odpady hodowli na takie
produkty, jak np. mączka kostna, tłuszcze przemysłowe itp.

230

DANUTA

MARKOWSKA,

JACEK

OLĘDZKI,

ZOFIA

SOKOLEWICZ

nych łączą się żłobki, przedszkola, szkoły, internaty, łaźnie, kluby, sale
kinowe, wreszcie bardzo charakterystyczne parki w centrum ośrodka
somonowego z placami boiskowymi i figurami pięciu gatunków zwie­
rząt hodowanych przez Mongołów, czasem także z pomnikiem lokalnego
czy ogólnonarodowego bohatera. T u mieści się również ośrodek zdrowia,
izba porodowa, apteka, punkt szpitalny. Tu mają swoje stałe pomiesz­
czenia sklepy, z których w okresie letniego rozproszenia ludności roz­
wozi się po stepie towary samochodami.
Rozległy jest zakres urządzeń związanych, z funkcjami komunikacji
i przekazywania informacji przez ośrodek somonowy. Najelementarniejszą postacią komunikacji, obejmującą zarówno sferę działań produk­
cyjnych, jak i usługi w rozległym zakresie, jest organizacja transportu
samochodowego. Tabor samochodowy danego somonu wyznaczony jest
zarówno typem jego działalności gospodarczej (silniejsze zapotrzebowa­
nie na samochody ciężarowe przy przewadze rolnictwa), jak i liczbą
ludności i stanem jej rozproszenia w okresie letnim. Minimum w t y m
zakresie to 3—4 wozy terenowe oraz tyleż samo samochodów ciężaro­
wych. W okresie letnim samochody z centrum somonu wyruszają na
objazd poszczególnych brygad i otarów, zabierają produkty hodowli,
a rozwożą towary, przesyłki pocztowe, gazety, przywożą weterynarza
czy felczera. Z ośrodka somonowego przekazywane są też treści oświa­
towe i ideologiczne oraz niezbędna informacja w kwestiach organizacyjno-porządkowych. T u funkcjonuje radiowęzeł, kino, tu redaguje się
broszurki czy niektóre teksty do gazetek ściennych dla tzw. czerwonych
kącików (rodzaj świetlic) w brygadach. Tu mieszczą się czytelnie i k l u ­
by, w których odbywa się szkolenie, np. kursy gospodarstwa domowego
czy szycia, prelekcje w sprawie pielęgnacji niemowląt itp. W ośrodku
somonowym odbywają się też wszystkie większe uroczystości, jak mały
nadąam, czy zakończenie roku gospodarczego lub święta o lokalnym
znaczeniu, jak rocznica założenia spółdzielni.
Z omówionymi wyżej zadaniami ośrodka somonowego łączy się za­
budowa stała na potrzeby zinstytucjonalizowanych form działalności
gospodarczej i społecznej oraz sprzęt i urządzenia materialne typu
nowoczesnego. Są to urządzenia nowe w tej kulturze, nie wyrosłe
z lokalnych tradycji. Wprowadzenie ich do ośrodka somonowego było
jednocześnie dla ludności arackiej pokazem nowych i „nowoczesnych"
urządzeń materialnych, częstokroć przekraczających lokalny system po­
trzeb, jakkolwiek niewątpliwie stanowiących odpowiedź na system po­
trzeb społeczeństwa mongolskiego jako makrostruktury. Te nowe urzą­
dzenia materialne na równi z działalnością oświatową stanowiły czyn­
nik przełamywania izolacji kultury mongolskiej, włączania jej w nurt
cywilizacji przemysłowo-technicznej.

ZMIANY

W

INWENTARZU

KULTUROWYM

PASTERZY

MONGOLSKICH

231

Zgoła odmiennie przedstawia się natomiast inwentarz kulturowy zwią­
zany z rolą ośrodka somonowego jako okresowego, zimowego skupiska
ludności arackiej. W zabudowie somonowej zaznacza się to odrębnymi
dzielnicami, mieszczącymi małe drewniane budynki schowkowe, a na
niektórych terenach budynki z gliny. Są one prywatną własnością po­
szczególnych rodzin arackich i służą do przechowywania inwentarza
kulturowego aktualnie nie używanego, przede wszystkim elementów
jurty, płatów wojłokowych, sprzętów, takich jak łóżka, różnych surow­
ców. Rodziny zatrudnione w centrum somonu zamieszkują w swych
jurtach w ciągu całego roku obok składów, natomiast koczujący araci
ustawiają je tutaj tylko na okres zimowy. W zimie w centrum skupia
się około 70°/о ludności somonu, podczas gdy w okresie letnim tylko
25—35% . Z omawianą rolą ośrodka somonowego łączy się wyraźna
kontynuacja tradycyjnego inwentarza kulturowego. Budynki drewniane
w swojej konstrukcji i detalach nawiązują bądź do drewnianej za­
budowy klasztornej, bądź do wzorów majmaczanów c h i ń s k i c h .
Dostęp przeciętnego arata do inwentarza kulturowego zgromadzo­
nego w ośrodku somonowym kształtuje się dziś bardzo różnie w za­
leżności od zróżnicowania zawodowego i pełnionych funkcji w orga­
nizacji gospodarczej. Inne jest doświadczenie produkcyjne członka bry­
gady remontowej, inne arata-koczownika, który w centrum somonu
przebywa jedynie w okresie zimowym, a wówczas również nie ma
możliwości ani nie czuje potrzeby zaznajomienia się ze wszystkimi
ośrodkami wytwórczymi i urządzeniami materialnymi ośrodka. Jest
to zjawisko zasadniczo odmienne niż w kulturze tradycyjnej, kiedy to
szerokie warstwy aratów miały w zasadzie dostęp do takiego samego
inwentarza materialnego, a ich doświadczenie produkcyjne było po­
dobne na wielkich obszarach całego kraju.
Jeszcze na szczeblu brygady wyróżnić można tę dwoistość inwen­
tarza kulturowego i rolę czynnika zawodowego w kształtowaniu do­
stępu do niego. Natomiast już na szczeblu otoru analizę inwentarza
kulturowego i jego przemian sprowadzić można do rozważań nad j u r t ą
i jej najbliższym otoczeniem.
W otorach pasterskich uspołecznienie procesów produkcyjnych słabo
zaznacza, się w nowym inwentarzu kulturowym. Spotykamy się tu
Vl

25

2 4

Dane z somonu Erdene Dałaj ajmaku środkowogobijskiego za rok 1964/1965
oraz z somonu Bajan ajmaku centralnego za rok 1965/1966. Materiały terenowe
ekspedycji etnograficznej Zakładu Etnografii Powszechnej I H K M P A N w Warszawie,
Archiwum Zakładu Etnografii Powszechnej I H K M P A N .
Majmaczan (chiń) — miasto; tak nazywano dzielnice chińskie w miastach
mongolskich, charakteryzujące się niskim budownictwem glinianym lub z niewypalonej cegły i grodzone murami z tego samego materiału.
2 5

232

DANUTA

MARKOWSKA,

JACEK

OLĘDZKI,

ZOFIA

SOKOLEWICZ

Ryc. 12. Szkoła w somonie Bajan
Fot. J . Olędzki

1963

natomiast ze zjawiskiem poszerzania tradycyjnego inwentarza kulturo­
wego. Tworzy się np. w jednej z j u r t kumysownię, przy czym proces
fermentacji odbywa się w tradycyjnych workach skórzanych. Z racjo­
nalizacją hodowli łączą się natomiast takie nowe urządzenia, jak zimo­
we schronienia dla zwierząt . Okresowo zespół otoru posługuje się też
nowoczesnym sprzętem związanym z sianokosami. W zasadzie jednak
inwentarz kulturowy otoru pasterskiego pozostaje tradycyjny. Jakie
zmiany obserwować można współcześnie w jurcie i jej otoczeniu?
Przede wszystkim stwierdzić trzeba, że w nowym układzie społecz­
no-gospodarczym jurta stała się pomieszczeniem niezdolnym w sposób
skuteczny jednoczyć szerokiego zakresu funkcji. Nadto następują istotne
zmiany w jej urządzeniu przy zachowaniu jej właściwości konstruk26

2 6

Schronienia zimowe są bardzo różne pod wzglądem użytego materiału
i formy w zależności od regionu kraju. Np. na północy buduje się je z drzewa
w postaci grodzeń z daszkami, natomiast na Gobi wykorzystuje się warunki
naturalne i buduje w postaci półokręgów murki kamienne nie kryte z wierzchu.

ZMIANY

W INWENTARZU

KULTUROWYM

PASTERZY

MONGOLSKICH

233

Ér
• SI-

ÍÍ-.
i*
•'l

•f't

Ryc. 13. Konie pasterzy przed domem towarowym w Ułan Bator
Fot.

J . Olędzki

1963

cyjnych. Przypatrzmy się z kolei tendencjom zmian w poszczególnych
— dawniej tak istotnych — funkcjach j u r t y .
1. Niezmieniona pozostaje funkcja j u r t y jako ochrony w warunkach
klimatycznych.
2. Podczas gdy w tradycyjnej kulturze słabo lub wcale nie w y ­
stępowała funkcja j u r t y jako izolacji od otoczenia społecznego, to współ­
cześnie w większych skupiskach centrów somonowych ludność zamiesz­
kująca na stałe wprowadza takie elementy, jak grodzenie płotem drew­
nianym j u r t y i jej otoczenia, podobnie jak to ma miejsce w jurtach np.
w mieście Ułan Bator .
3. Istotnym przeobrażeniom uległy funkcje j u r t y jako miejsca
przechowywania, przygotowywania i spożywania posiłków. Trzeba tu
stwierdzić, że zasadniczo odmiennie przedstawia się pod t y m wzglę2 7

2 7

Dzielnice jurt w Ułan Bator, w których rodziny zamieszkują stale w ciągu
roku, wskazuje na tendencję do izolacji gospodarstwa domowego. Rodzina otacza
jurtę wysokim gęstym płotem z drzewa, jurta jest zamykana itp.

234

DANUTA

MARKOWSKA,

JACEK

OLĘDZKI,

ZOFIA

SOKOLEWICZ

dem jurta w centrum somonu, a inaczej jurta w stepie. W centrum
somonu w rodzinach członków brygad produkcyjno-usługowych często­
kroć rezygnuje się już dziś z przygotowywania ciepłego posiłku —
dzieci spożywają go bowiem w przedszkolu czy szkole, rodzice —
w stołówce. W przeważającej jednak masie aratów, zwłaszcza w rodzi­
nach koczujących w stepie, mamy do czynienia nie z ograniczeniem
czynności gospodarstwa domowego, lecz wręcz przeciwnie — ich roz­
budowaniem. Niemniej i tu następują pewne charakterystyczne prze­
miany. Niektóre formy przetwórstwa nabiałowego zostają przeniesione
z j u r t y do pomieszczeń spółdzielczych, a członkowie spółdzielni otrzy­
mują odpowiednie produkty gotowe. Tak dzieje się np. w przypadku
wyrobu kumysu czy niektórych gatunków sera. Podobnie rodziny spół­
dzielców otrzymują przydziały mięsa już oprawionego i poćwiartowa­
nego. Natomiast samo przygotowanie posiłku i sposób jego spożywania
zostały rozwinięte, z czym łączy się wprowadzenie wielu nowych na­
czyń, jak np. widelce, noże, łyżeczki, talerze, talerzyki, szklanki itp.
wyroby fabryczne.
4. Bardzo charakterystyczne są przemiany funkcji rekreacyjnych
jurty. Z jednej strony pewne sytuacje społeczno-obrzędowe zostały
przeniesione z jurty do pomieszczeń tego typu, jak klub, świetlica
czy czerwony kącik, z drugiej jednak można mówić o ich rozwoju,
zwłaszcza jeśli rozpatrywać kwestię snu. Otóż powszechnie pojawiły
się w jurtach łóżka metalowe produkcji czeskiej, a liczba ich coraz
bardziej wzrasta. Pojawiają się też oddzielne łóżeczka dla dzieci.
5. Jako akcent zdecydowanie nowoczesny uznać należy pojawienie
się w jurcie urządzeń związanych z myciem i praniem, powszechnych
już dzisiaj.
6. Mimo wprowadzenia wielu nowych instytucji i form organizo­
wania życia społeczno-towarzyskiego jurta nadal pozostaje miejscem
tego rodzaju akcji, zwłaszcza gdy chodzi o święta rodzinne, takie jak
obrzędy narodzinowe czy weselne. Rytuał np. obrzędów rodzinnych
pozostał w zasadzie tradycyjny, wprowadza się natomiast pewne nowe
akcenty, i to zarówno w treści narracji, jak i w składanych darach,
używanych naczyniach itp. W czasie uroczystości narodzinowych
w Charchorinie, które mieliśmy możność obserwować, składano nowo­
rodkowi obok tradycyjnych darów, jak chadak z monetami, także
zabawki mechaniczne i przedmioty plastikowe .
7. Jurta pozostaje nadal miejscem pracy członków rodziny, jednakże
zasadnicze procesy pracy coraz częściej odbywają się poza nią. I m
28

2 8

Materiały z 1966 r. pochodzące z Charchorina ajmaku p o ł u d n i o w o - c h a n gajskiego, Archiwum Zakładu Etnografii Powszechnej I H K M P A N w Warszawie.

ZMIANY

W

INWENTARZU

KULTUROWYM

PASTERZY

MONGOLSKICH

235

bardziej zmodernizowany jest dział produkcji, w którym zatrudniona
jest głowa rodziny, t y m mniej procesów wytwórczych odbywa się
w samej jurcie. Jednakże nawet w jurtach aratów-koczowników trud­
niących się wyłącznie pasterstwem nie wykonuje się już dziś takich
prac, jak np. skręcanie powrozów czy szycie butów. W urządzeniu
j u r t y pojawiają się natomiast sprzęty związane z nauką szkolną dzieci
— stoliki, a nawet biblioteczki czy etażerki.
8. Radykalnym przemianom uległy te miejsca w jurcie, które wią­
zały się z kultem. Na miejsce kultowe wprowadza się dzisiaj w j u r ­
tach obok odbiorników radiowych i przyborów toaletowych zestawy
fotografii rodzinnych, eksponuje się cenne dokumenty, fotografie
kosmonautów i wycinki z prasy ilustrowanej.
W kształtującym się obecnie nowym modelu potrzeb i sposobów
ich zaspokajania wskazać trzeba następujące ogólne tendencje. Nastę­
puje silne rozbudzenie potrzeb alimentacyjnych zarówno na skutek
akcji oświatowo-propagandowej w t y m zakresie, jak i wzorów lanso­
wanych przez miejscowe stołówki oraz podaż w sklepach somonowych.
Poszerzenie zestawu środków alimentacyjnych polega przede wszyst­
k i m na wprowadzaniu pożywienia roślinnego, głównie roślin okopo­
wych i jarzyn. Środki te uzyskiwane są zarówno drogą uprawy roli
i uprawy ogrodowej danego gospodarstwa (każda rodzina spółdzielcy
otrzymuje określony przydział roczny jarzyn), jak i drogą importu
z krajów rolniczych. Z przekroczeniem barier własnego systemu gos­
podarczego w zdobywaniu środków spożywczych łączy się też zjawisko
pewnego wyrównania pożywienia w ciągu całego roku, stałego krzyżo­
wania pożywienia nabiałowego, mięsnego i roślinnego. Postulat racjo­
nalnego żywienia realizowany jest względnie poprawnie w formach
zinstytucjonalizowanych, takich jak żłobki, przedszkola, internaty, sto­
łówki. Natomiast w jadłospisach przeciętnych rodzin koczowników na­
dal dominują jeszcze wzory tradycyjne. Dla przykładu podajemy po­
niżej roczne spożycie rodziny uchodzącej za nowoczesną w swym
gospodarstwie d o m o w y m . Rodzina 5-osobowa zamieszkująca centrum
somonu Erdene-Dałaj, posiadająca w indywidualnym użytkowaniu około
60 sztuk zwierząt, spożywała rocznie (rok 1964/1965):
29

mleko łącznie z przetworami mlecznymi 4000—5000 1
15 baranów
około 120 kg mięsa w o ł o w e g o
50 kostek herbaty
40 kg cukru
2 9

Materiały terenowe z somonu Erdene Dałaj za rok 1964/1965, zebrane
w roku 1965, Archiwum Zakładu Etnografii Powszechnej I H K M P A N w War­
szawie.

236

DANUTA

MARKOWSKA,

JACEK

OLĘDZKI,

ZOFIA

SOKOLEWICZ

Ryc. 14. Przemiany funkcji jurty:
A — u r z ą d z e n i e Jurty montowane] na terenie w y p a s u z w i e r z ą t ( w z ó r t r a d y c y j n y w y s t ę p u j ą c y
d z i ś sporadycznie), somon B a j a n : a — piec, b — s k r z y n k a na o p a ł , с — ł ó ż k o ż e ń s k i e j c z ę ś c i
rodziny, d — łóżko m ę s k i e j części rodziny, e — skrzynie z mieniem rodziny, / — wolna
część jurty u ż y t k o w a n a g ł ó w n i e przy sporządzaniu posiłków, g — wolna część jurty —
miejsce okresowego przetrzymywania m ł o d y c h zwierząt, s p r z ę t ó w u ż y t k o w a n y c h g ł ó w n i e przez
m ę ż c z y z n (siodła); В — u r z ą d z e n i e jurty montowanej n a terenie w y p a s u z w i e r z ą t (wzór t r a ­
dycyjny występujący
dziś stosunkowo
często), somony Charchorin,
Bajan,
Erdene-Dałaj,
Daszinczilen, Ł u n : a — piec, b — s k r z y n k a na opał, с — ł ó ż k o ż e ń s k i e j c z ę ś c i rodziny,
d — ł ó ż k o m ę s k i e j c z ę ś c i r o d z i n y , e — s k r z y n i a - s t ó ł , / — s k r z y n i e do p r z e c h o w y w a n i a
mienia, g — wolna część jurty u ż y t k o w a n a g ł ó w n i e przy sporządzaniu p o s i ł k ó w , h — wolna
c z ę ś ć — m i e j s c e s k ł a d o w a n a s p r z ę t u p a s t e r s k i e g o ; С — u r z ą d z e n i e J u r t y m o n t o w a n e j n a te­
renie w y p a s u z w i e r z ą t i w centrum somonu ( w z ó r t r a d y c y j n y w y s t ę p u j ą c y dziś powszech­
nie), somon B a j a n , somon C h a r c h o r i n i i n . : a — piec, b — s k r z y n k a na opał, с — ł ó ż k a
z z a s ł o n a m i , d — s k r z y n i a n a n a c z y n i a , e — s k r z y n i a - s t ó ł , / — s k r z y n i e do p r z e c h o w y w a n i a
mienia rodziny, g — część służąca pracom k u c h e n n y m , h — c z ę ś ć służąca
składowaniu
s p r z ę t u pasterskiego i zabiegom higienicznym; D — u r z ą d z e n i e j u r t y montowanej na terenie
w y p a s u z w i e r z ą t i w centrum somonu (wzór w s p ó ł c z e s n y ) , somon B a j a n , somon Charchorin:

ZMIANY

W

INWENTARZU

KULTUROWYM

PASTERZY

MONGOLSKICH

237

a — piec, b — s k r z y n k a na opał, с — s k r z y n i a - stół, d — ł ó ż k a metalowe z z a s ł o n a m i , e —
s k r z y n i e z m i e n i e m r o d z i n y , f — w a l i z k i , e t a ż e r k i z m a s z y n a m i do s z y c i a , z g ł o ś n i k i e m
radiowym, h — c z ę ś ć wolna s ł u ż ą c a g ł ó w n i e zabiegom higienicznym, g — p ó ł k a lub szafa
kuchenna; E — urządzenie jurty montowanej w zmiennych warunkach (wzór współczesny),
somon B a j a n , Ł u n , okolice Cecerlegu, C h a r c h o r i n : a — piec, b — s k r z y n k a na o p a ł , с —
s k r z y n i a - s t ó ł , łóżka z z a s ł o n a m i , e — s k r z y n i e z mieniem rodziny, f — walizki, e t a ż e r k i lub
stoliki, g — p ó ł k a lub szafa kuchenna, h — stolik u ż y t k o w a n y g ł ó w n i e przy zabiegach higie­
nicznych (mycie, pranie, prasowanie); F — u r z ą d z e n i e jurty montowanej g ł ó w n i e w centrum
somonu na s t a ł e (wzór w s p ó ł c z e s n y ) , S o m o n - B a j a n , C h a r c h o r i n i in.: a — piec, b — skrzynia
na w ę g i e l , с — s k r z y n k a na t r a d y c y j n y rodzaj o p a ł u , d — łóżka z z a s ł o n a m i , e — skrzynie
z m i e n i e m rodziny, f — w a l i z k i , stoliki itd., g — s k r z y n i a z o d z i e ż ą ż e ń s k ą , h — szafka k u ­
chenna, i — szafka z przyborami toaletowymi, przedmiotami osobistymi u ż y t k o w a n y m i przez
m ę ż c z y z n ; G — u r z ą d z e n i e jurty montowanej na stałe w centrum somonu, somon Charcho­
rin, B a j a n i in.: a — piec, b — skrzynia na opał, с — skrzynia - stół, d — stołki, e — łóżka
z z a s ł o n a m i , f — w a l i z k i , r a d i o , m a s z y n a do s z y c i a , g — s k r z y n i a - t o a l e t a , h — p u l p i t do
o d r a b i a n i a l e k c j i , i — s i o d ł a , j — s z a f k a n a u b r a n i e i p r z e d m i o t y o s o b i s t e k o b i e t y , Jc —
szafa kuchenna, I — u m y w a l n i a , m — k o c i o ł z w o d ą , n — szafa; H — u r z ą d z e n i e Jurty
m i e j s k i e j rodziny stolarza, U ł a n B a t o r : o — piec, b — s k r z y n i a na o p a ł , с — s k r z y n i a - s t ó ł ,
d — s t o ł k i , e — ł ó ż k a z z a s ł o n a m i , f — łó.żko d z i e c k a , g — w a l i z k i i e t a ż e r k a , h — s k r z y n i a
z o g ó l n y m m i e n i e m r o d z i n y , i — w a l i z k i i r a d i o , ) — s z a f k a k u c h e n n a , Jc — s t ó ł k u c h e n n y ,

238

DANUTA

MARKOWSKA,

JACEK

OLĘDZKI,

ZOFIA

SOKOLEWICZ

->

l — szafka z n a r z ę d z i a m i stolarskimi, m — stolik-umywalnia; I — t r a d y c y j n a forma budy
m o n t o w a n e j na d w u k o ł o w y c h w o z a c h , w y k o r z y s t y w a n a w s p ó ł c z e ś n i e j a k o dodatkowe po­
mieszczenie w p o b l i ż u j u r t y , somon B a j a n , D a s z y n c z i l e n ; J — d o d a t k o w e pomieszczenia na
z e w n ą t r z jurty, somon B a j a n , U ł a n Bator: a — jurta, b — pomieszczenie
przejmujące
s p r z ę t y i role z w i ą z a n e z h i g i e n i c z n ą f u n k c j ą mieszkania; К — dodatkowe pomieszczenie na
z e w n ą t r z jurty, somon B a j a n , U ł a n Bator: a — jurta, b — pomieszczenie p r z e j m u j ą c e s p r z ę t y
i role z w i ą z a n e z f u n k c j a m i s p i ż a r n i a n y m i mieszkania
Rys.

J . Olędzki

ZMIANY

W INWENTARZU

KULTUROWYM

PASTERZY

MONGOLSKICH

239

wyroby cukiernicze mniej więcej w ilości 30 kg
mąka 70 kg
makaron 35 kg
ryż 40 kg
kapusta 45 kg
cebula 20 kg
ziemniaki 35 kg
brukiew 40 kg
konserwy (mięsno-jarzynowe i rybno-jarzynowe) 10—15 puszek.

Jak wskazuje na to powyższy jadłospis, występuje tendencja do
zachowania potraw tradycyjnych i uzupełnienie ich nowymi potrawa­
mi, nie stwierdza się natomiast wypierania potraw dawnych przez
nowe.
Znamienne przemiany następują w dziedzinie odzieży. Tradycyjne
deli utrzymuje się nadal w pełni żywotności, ale obok niego zamiennie
te same osoby noszą strój europejski. Samo deli podlega też różnym
modernizacjom, np. deli kobiece zostaje skrócone, podobnie jak r ę k a ­
wy, a zamiast szerokiego pasa jedwabnego pojawia się wąski pasek
nylonowy. Zupełnemu zanikowi uległ usztywniający przystrój głowy
kobiecej, a przy męskim deli na miejsce sztyletu czy krzesiwa po­
jawiają się takie przedmioty o znaczeniu prestiżowym, jak wieczne
pióro zatykane pod szyją czy zegarek na ręce i europejski kapelusz
na głowie. Sprzęt j u r t y zostaje pomnożony i zmieniony. Wywołane to
jest nowymi aspiracjami w zakresie w a r u n k ó w bytowych, a realizo­
wane dzięki stałym dochodom pieniężnym w spółdzielniach, łatwości
nabywania sprzętów w miejscowych sklepach. Nie bez znaczenia jest
też fakt, że w wielu somonach koczownicy przy przenoszeniu się
z miejsca na miejsce korzystają już nie z wielbłąda, lecz spółdziel­
czej ciężarówki. Ogólnie rzecz biorąc następuje poszerzenie zasobu w y ­
tworów kultury materialnej, jakim dysponuje rodzina przy jedno­
czesnym obniżeniu stopnia wielofunkcyjności niektórych wytworów
(np. zmodernizowane deli kobiece). Jeszcze raz podkreślić tu należy,
że doświadczenie arata kształtuje się już dziś nie tylko w ramach po­
siadanych przez niego wytworów kultury materialnej w jurcie i jej
obejściu, lecz także w stałym uczestniczeniu w urządzeniach material­
nych będących własnością spółdzielczą czy gospodarstwa państwowego.
Ten drugi nurt doświadczenia różnicuje się w zależności od wykony­
wanych funkcji produkcyjnych czy zawodowych. W miarę postępu
procesów profesjonalizacji, społecznego podziału pracy — różnice te
będą się potęgowały. Innym czynnikiem różnicującym inwentarz k u l ­
turowy jest osiadłość i zachowanie koczownictwa. Rodziny aratów stale
zamieszkujących ośrodki somonowe mają z natury rzeczy możność
operowania szerszym inwentarzem kultury materialnej na co dzień

240

DANUTA

MARKOWSKA,

JACEK

OLĘDZKI,

ZOFIA

SOKOLEWICZ

Ryc. 15. Nowe sprzęty w jurcie:
a — m a k a t k a z kieszeniami na p r z y b o r y toaletowe, zawieszana na ś c i a n i e w p o b l i ż u w e j ś c i a
z l e w e j s t r o n y , . s o m o n C h a r c h o r i n , b — p u l p i t do o d r a b i a n i a l e k c j i , s o m o n B a j a n
Fot.

J . Olędzki

1966

i częstszego wymieniania sprzętów. Obok jurty mają bowiem swoje
składy. Koczownicy natomiast, nawet jeśli zdeponują wcale pokaźny
dorobek w składach ośrodka na co dzień w sezonach letnich mają
w jurtach sprzęty najpotrzebniejsze.
Organizacja somonu jako jedności struktury administracyjnej z gos­
podarczą stwarza czynnik nowego typu zróżnicowania regionalnego
w zakresie wyposażenia w wytwory kultury materialnej. Zarówno stan
ekonomiczny danego gospodarstwa, jak i stopień „zurbanizowania"
ośrodka somonowego przedstawia się różnie w poszczególnych somo-

ZMIANY

W INWENTARZU

KULTUROWYM

PASTERZY

MONGOLSKICH

U41

nach, stwarzając odmienne możliwości poszczególnym rodzinom i całe­
mu kolektywowi somonu.
Nadal żywotne są dawne potrzeby społeczno-towarzyskie. Są one
dzisiaj zaspokajane w oparciu o organizację spółdzielczą i finansowane
ze środków spółdzielni czy gospodarstwa państwowego. Natomiast
treściom tych kontaktów nadaje się nowy sens ideologiczny, wskazu­
jąc na rolę kolektywu socjalistycznego czy próbując kształtować ideo­
logię pracy.
I I I . U W A G I NA T E M A T C Z Y N N I K A C Z A S U , P R Z E S T R Z E N I I ZRÓŻNICOWANIA
SPOŁECZNEGO W I N W E N T A R Z U K U L T U R Y M A T E R I A L N E J

Analiza inwentarza kultury materialnej pasterzy mongolskich, opi­
sanego uprzednio, pomijając zmiany wywołane rewolucją, wskazuje na
jego trwałość i niezmienność w ciągu długich okresów. Trwałość ta
16 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I

242

DANUTA

MARKOWSKA,

JACEK

OLĘDZKI, .ZOFIA

SOKOLEWICZ

jest t y m bardziej uderzająca, że w inwentarzu pasterskim przeważają
przedmioty szybko ulegające zniszczeniu. Brak jest np. (jeżeli w y ­
łączyć użytkowane zbiorowo mosty i wodopoje) wytworów wmonto­
wanych na stałe, przystosowanych do użytkowania w jednym miejscu.
Tę swoistość kulturową, ściśle związaną z właściwościami nomadyzmu,
wyrażają w sposób mniej lub bardziej wyraźny wszystkie zasadnicze
działy inwentarza pasterskiego, t j . mieszkanie (jurta), przedmioty z jej
otoczenia oraz uprząż i urządzenia transportowe.
Jurta z terenów Mnngolii w typologii mieszkań portatywno-szkieletowych jest przykładem rozwiązania najdoskonalszego z m o ż l i w y c h .
W jakim okresie zostało ono wykształcone — nie wiadomo. Nie ulega
jednak najmniejszej wątpliwości, że poprzedzały go na t y m terenie
odmiany typologicznie wcześniejsze, prostsze. Część elementów — woj­
łok, powrozy — wykonywana była w ramach wytwórczości paster­
skiej. Główne elementy szkieletu oraz drzwi sporządzane były przez
rzemieślników. Ich sposoby i umiejętności obróbki drewna uznać na­
leży jako wysoko rozwinięte. W X I X w. pojawia się brezent po­
chodzenia fabrycznego. Użytkowany on jest do nakrywania j u r t y
z wierzchu, aby uchronić ściany wojłokowe przed wilgocią. Nie nastą­
piły jednak przeobrażenia funkcjonalne wnętrza, które zaznaczyłyby
się wyraźniej w ogólnym, architektonicznym wyglądzie j u r t y .
W całości gospodarczych sprzętów pasterskich wyróżnić można
obiekty wykonane dzięki własnej zaradności pasterzy obok wytworów
znacznie większego kunsztu — rzemieślniczych. Pierwsze z nich znaj­
dują analogie z wytworami wczesnych kultur. W stosunku do nie­
których naczyń ceramicznych można mówić o analogiach z wytworami
z epoki brązu. Wiele naczyń drewnianych (np. wykonanych z wydrążo­
nego pnia, płatów kory brzozowej) reprezentuje ten typ wyrobów,
jaki zachował się w kulturach społeczeństw plemiennych albo w naj­
bardziej archaicznych warstwach inwentarza kultur chłopskich. Znane
są drewniane i rogowe czerpaki. Obiekty te o wyjątkowo funkcjonal­
nych formach, przystrojone na uchwytach głowami koni czy baranów,
należą do wytwórczości nierzemieśmiczej. Przypominają one niektóre
formy znane z bardzo wczesnych kultur na terenach Azji Środkowej
i południowej S y b e r i i .
30

31

3 0

N. С h аг u z i n, Istorija
razwitija żiliszcza
u koczewych
połukoczewych
narodnostiej Rossii, „Etnograficzeskoje Obozrjenije", t. 28: 1891 nr 1, s. 1—53;
t. 29—30: 1896 nr 2—3, s. 1—71; M. I . K o n d r a t i e w a , O jurtoobraznych
zdanijach Wnieszniej
Mongolii, „Sowietskaja Etnografija", 1935, nr 3, s. 23—29.
S. W. K i s i e l e w , Driewniaja
istorija jużnoj Sibiři, Moskwa 1951, s. 117,
230, 238.
3 1

ZMIANY

W INWENTARZU

KULTUROWYM

PASTERZY

MONGOLSKICH

243

Ryc. 16. Stałe skupiska jurt:
a — siedlisko ogrodzone,

somon

Charchorin;

b — jurty

na p r z e d m i e ś c i u
Fot.

Ułan

Bator

J . O l ę d z k i 1966

244

DANUTA

MARKOWSKA,

JACEK

OLĘDZKI, IZOFIA

SOKOLEWICZ

Pod względem skromności, ubóstwa środków, sposoby zagospodaro­
wywania otoczenia j u r t y nawiązują do najpierwotniejszych doświad­
czeń kulturowych. Do nich też należy odnosić podstawowe rodzaje
transportu jucznego i kołowego. Na obszarach Mongolii zachował się
dziś wóz z osią ruchomą. Koła w t y m wozie nie są jednolite, ale
również nie szprychowe. Dodać jednak trzeba, że obok tego typu wozu
występował sporadycznie inny, z nieruchomą osią i rozwiniętą kon­
strukcją wiązadeł obręczy z piastą. Wóz ten reprezentuje wytwórczość
rzemieślniczą.
Rzemieślniczy i nierzemieślniczy sposób wytwórczości dzieli trady­
cyjny inwentarz gospodarki pasterskiej na dwie odrębne kategorie
wytworów. Do pierwszej z nich można zaliczyć: drewniane części jurty,
naczynia — klepkowe i metalowe, urządzenia ogniowe — kuta pod­
stawa pod naczynia względnie od końca X I X w. piec blaszany, szczy­
pce, siodła oraz wóz z nieruchomą osią, szprychowy. Do drugiej na­
leżą: pokrycia wojłokowe jurty, większość sprzętów i urządzeń gos­
podarczych, zagospodarowanie obejścia, elementy uprzęży, wóz z rucho­
mą osią. Różnice między wytwórczością rzemieślniczą i nierzemieślniczą przyjmowały często charakter zasadniczy, jakościowy. Podkreślają
one jeszcze silniej trwałość archaizmów kulturowych. One też naj­
częściej wpływają na sądy o przystosowalności tradycyjnego modelu
kultury aratów do zmian, jakie łączymy z pojęciem współczesności.
Stabilność w rozległym interwale dziejowym pewnych wartości kultury
materialnej, nikła dynamika zmian tłumaczyć może zarówno obiek­
t y w n ą niegotowość do pełnego włączenia w obręb dotychczasowego
wzoru współczesnych propozycji kulturowych, jak również w sferze
opinii i ocen generalną akceptację tego co nowe, szczególne uwrażli­
wienie na nowoczesność.. Na stosunek do współczesnych wzorów k u l ­
turowych ponadto wpływ ma doświadczenie historyczne społeczeństwa
Mongolii, ukształtowane w wyniku kontaktów z ośrodkami wysoko
rozwiniętej wytwórczości r z e m i e ś l n i c z e j . W świetle licznych danych
zgromadzonych bezpośrednio w terenie obraz tradycyjnej kultury pa­
sterzy Chalcha rysuje się jako zróżnicowany przestrzennie w sposób
nieznaczny i niezasadniczy. Do czasów rewolucji tereny Mongolii po­
dzielone były między 5 chanatów. W feudalnej strukturze kraju mogły
one być podstawą kształtowania się procesów zróżnicowania teryto­
rialnego kultury, jakie znamy chociażby z kręgu feudalizmu europej­
skiego. Jednakowoż analiza tak ważnych składników różnicujących
daną kulturę, jak odzież, następnie meble i sposoby urządzania miesz32

3 2

B. R i n с z e n, Mongoł ardyn gar urłał,
ardyn goeł czingijn chee ugałz, b.m.r., s. 1—8.

b.m.r., s. 1—15;

tenże,

Mongoł

Tablica 1

Nazwa
grupy
pasterskiej

Typ
środowiska
naturalnego

Basseri konfede­
racja
Khamseh
pd. Iran (badani?
1953)

Fulani
Bororo
podgrupa Wodaabe z Nigeru (ba­
dania 1961)

Sriorsr-

ssg-r*

Lapończycy (ba­
dania 1953)

Mongołowie (ba­
dania 1963—1966)

step

tundra
l 6 1

Nuerowie Suda­
nu (badania
1925—1936)

"

Somali

pn. So-

wysychająW

cnej naTedzany

powodziami w
P

d esTczoweT
Rodzaj
nych

hodowla
zwierząt

Liczba

ludności

Zajmowany
szar

bydło

ffi

ob­
6

ty

S

n

m 4 w ydSon e!

bydło

owce, kozy, wiel­
błądy, bydło

1 250 000

200 000

2 mil.

rozproszenie na
dużym tery-

1,72 ludn.
na k m

rozproszeni na
dużym tery-

sezonowe

sezonowe (gł. l a ­
to — zima)

sezonowe,

2

2000
r

U m

|rK up

2

migracji

owce, kozy, konie
bydło, wielbłądy

247 143, t j . 10% 40 000
całej ludności te-

16 000

w obrębie
mil

Typ

reny

wieVag'

sezonowe w ob¬
rębie il-rah, t j .

rol-

sezonowy kieru­
nek północ —po­
łudnie, suchy
step — pustynia,
g

nie-

dłem, ale wraca­
ją do osad

U

|

rezygnują z
mi¬
gracji zimowych

pasterskie
Zajęcia

grupy

jak obok

rolnictwo

marginal-

proso,

kukury-

Š e l e s t

odrębne 2 rody
— p ó ł miliona

kale między
nimi)

myślistwo

rzadkie, okreso­
we
choć
mają
łodzie, harpuny,
dzidy

grupa z nad
Oceanu Lodowa­
tego

rybołówstwo

bardzo
czone

ograni­

nie, z w y j ą t k i e m

tak

ważne

rzadko

sTakTle?obronnie,

T S L S T
Charakter
dlisk

sie­

starają s i ę w r ó ­
cić na stare sie­
dliska

1

ł

u

k

rzadko w ciągu
roku wracają na
to samo miejsce

sezonowe
jurty, stałe wioski, do­
X X w. stałe
wioski, do k t ó -tendencja do po¬ my z m u ł u i ple-

S . T a w & j

S e e

tak

specjaliści; wśród
pasterzy
rzadka

rozwinięta

specjaliści

nie
ma reguły
powrotu na stare

w otoř

nie było tej r e ­ bie^terytorium
guły
Obróba

drzewa

rzadka: drewnia­
ne części namio­
tów, siodła trans

d rSw
Obróbka
i kości

rogu

Wytop i

obróbka

tylko laski i kije
do poganiania
stad

haki

—

—

—1

—

—

dywany z koziej
i owczej sierści

—

—

—

tykwy, groty
z drzewa heba­
nowego dzwonki
dla krów

a

rP

—

U

skrobacze , t Ł
ki, groty strzał
odrębni rzemieśl-

żelaza
Tkactwo

Wyrób

—

—

wojłoku

Powroźnictwo

sznury

Obróbka

suszenie skór na
ściany szałasów,

skóry

z

łyka,

rzadkie

tak

tak

tak

tak

suszenie

suszenie

rzadkie

—

liny

do uprzęży

suszenie na wor- suszenie

Гей'

w S k i

n

Z

ł ądko5°fmo szny)
Importy

—

Kupno

szkielet

—•

—

misy i naczynia
drewniane, ema-

Skrypt'

namiotu,

z Chin — szkło
porcelana, tkani­
ny

—

dzwonki krów,
kamień

kTÍr, h í ř t a , z a !

а

ГкГво?п ?ск?ubiór
w ó r y na
wodę,' p Z o
i in.
Uwagi

sprzedają owce
i bydło na mięso
ry

rze, £ l a z o

g

da

a

P

a

t e ra wy ksz t ¿

najazdy

S - w S Ł ó w

XV—

S c
łodzie,
E t n o g r a f i a p o l s k a , t. X I I

rabun-

r

eona
w
X V I w.

broń

S o w T
w

S

1

1

ZMIANY

W INWENTARZU

KULTUROWYM

PASTERZY

MONGOLSKICH

245

kania, wreszcie rozmaite przedmioty użytku osobistego (sztylet, krze­
siwo, fajka, tabakierka, biżuteria, ozdoby uprzęży) oraz podstawowe
instrumenty muzyczne, wskazuje dowodnie na powtarzalność i daleko
posuniętą jednolitość wytworów kultury materialnej na ogromnych
przestrzeniach feudalnego państwa mongolskiego .
Można zatem przyjąć, że stosunkowo nikłej dynamice przemian
tradycyjnej kultury aratów odpowiada zarazem daleko posunięta uni­
fikacja terytorialna. Mobilność przestrzenna ludów stepowych była nie­
wątpliwie jednym z ważniejszych czynników wpływających na ten
charakter kultury. Istotne również znaczenie miały silne ograniczenia
możliwości wytwórczych w ramach gospodarki pasterskiej i wynika­
jące z niej uzależnienia nabywcze, dodajmy — z tych samych ośrodków
produkcji towarowej. Jeśli jednak przyjmiemy, że oprócz osiadłości
i samowystarczalności wytwórczej ważnym czynnikiem wpływającym
na zróżnicowanie terytorialne w kulturze są więzi lokalne i ponadlokalne, wówczas można sugerować, że dopiero dzisiaj, przy istnieją­
cym stabilnym systemie terytorialnej organizacji somonów, ich względ­
nej samodzielności w inicjatywie gospodarczej i społecznej, mogą
kształtować się podstawy owych różnic terytorialnych. Specjalizacja
w określonej dziedzinie wytwórczości, doświadczenia w działalności
kulturalno-oświatowej i artystycznej mogą stanowić okazję wyrażania
właściwych aspiracji społecznych i zarazem utrwalić się w sferze fak­
tów kultury materialnej .
Wiadomo, że ludność Mongolii do czasów rewolucji socjalistycznej
podlegała procesom różnicowania społecznego. Między warstwami ów­
czesnego społeczeństwa występowały różnice znaczenia w systemie
władzy, przywilejów prawno-politycznych, nie mówiąc o pozycji ma­
terialnej wyrażającej się w ilości posiadanych stad. Niemniej jednak
wszystkie te różnice osłabione były przez wyjątkowo niski poziom sił
wytwórczych oraz ogromną labilność stanu posiadania. Ostra zima
spowodować mogła znaczny ubytek stada i gwałtowne zubożenie jego
właściciela. Nadto w ostatnim okresie panowania mandżurskiego
ogromnie wzrosła liczebnie warstwa książąt choszuńskich i dworzan,
a jednocześnie osłabiona została ich siła ekonomiczna. Było to w y n i ­
kiem świadomej polityki zaborcy, który nadawał nowe tytuły, kory­
gował granice księstw, powodując waśnie i zatargi pomiędzy książęta33

34

3 3

К. W. W j a t к i n a, Mongoly Mongolsko]
Narodnoj
Respubliki,
„Trudy
Instytuta Etnografii im. N. Ch. Mikłucho-Makłaja", t. 60: 1960, s. 159—232; A . R. T a s ,
Mongolia śladami nomadów, Warszawa 1965.
Liczne przejawy procesu terytorialnego różnicowania się kultury można
obserwować już dzisiaj. Przykładem może być somon w Charchorinie i blisko
położony w Daszinczilen.
3 4

DANUTA

246

MARKOWSKA,

JACEK

OLĘDZKI,

ZOFIA

SOKOLEWICZ

Ryc. 17. Składy pasterzy w centrum somonu Bajan
Fot.

J . Olędzki

1966

mi mongolskimi. Pod koniec panowania mandżurskiego niektórzy ksią­
żęta byli ubożsi niż zwykli a r a c i . Jest rzeczą niezwykle charaktery­
styczną, że w ówczesnym społeczeństwie mongolskim nie nastąpił —
tak jak w innych układach feudalnych — rozwój dwu odrębnych nur­
tów kulturowych: ludowego i elitarnego. Występowały oczywiście
różnice w stanie posiadania dóbr materialnych. Nie miały one jednak
charakteru różnic jakościowych. W tradycyjnej kulturze nie wykształ­
cił się ani typ mieszkania, sprzętów, ani ubioru, zaprzęgu czy nawet
drobnych przedmiotów użytku osobistego, które byłyby przywilejem
warstw najwyższego szczebla hierarchii społecznej. I możnowładca,
i arat mieszkali w jurcie. Ich mieszkania różniły się wielkością, stop35

3 5

D y n o w s к i, op.

cit.

ZMIANY

W

INWENTARZU

KULTUROWYM

PASTERZY

MONGOLSKICH

247

niem zadbania, bogactwem sprzętów. Stosunkowo najlepszym wskaź­
nikiem charakteru tych różnic są wytwory artystyczne, nie wyłącza­
jąc sztuki użytkowej. Wyroby artystyczne, takie jak sztylety, krzesiwa,
tabakierki, naczynia stołowe, meble oraz elementy stroju, nie różniły
się stylem. W wielu przypadkach trudno nawet mówić o różnicy
w tworzywie. Właściwie tylko stopień pracochłonności w wykonaniu
odpowiednich wytworów może być świadectwem ich odmiennych war­
tości. Fakty te wskazują na stosunkowo wysoki poziom możliwości na­
bywczych szerokich rzesz aratów. Wskazują one również na szczególny
układ zależności, jaki występował między gospodarką feudalizmu ste­
powego Mongolii a sąsiednimi krajami o zróżnicowanych, rozwiniętych
strukturach gospodarczych.
Wymiana towarowa z Chinami, Tybetem czy nawet Indiami, Iranem
miała tradycje wybiegające głęboko w przeszłość Mongolii. W X I X w.
nastąpił ponadto rozwój stosunków handlowych ' i przemysłowych
z Imperium Rosyjskim . Nie ulega też wątpliwości, że ważną rolę
w wymianie towarowej pełniły rodzime ośrodki wytwórczości rzemieślni­
czej. Wszelako jednak nie miały one do X I X w. oparcia w miejskich
skupiskach ludności. Brak ukształtowanych organizmów miejskich nie
sprzyjał rozwojowi rzemiosła, nie sprzyjał kształtowaniu się w y t w ó r ­
czości odpowiadającej szerokiej skali potrzeb i możliwości nabywczych.
Demokratyzm tradycyjnej kultury społeczeństwa Mongolii, niezna­
jomość pojęć nierówności kulturowych, jakie towarzyszyły rozwojowi
wielu formacji klasowych na świecie, ukształtował nawyki wysokich
wymagań w zakresie przydatności dóbr materialnych.
Fakt ten może mieć konsekwencje dla rozwoju współczesnego modelu
kultury. Wydaje się, że dopiero w najnowszych czasach wystąpiły
zarówno społeczne, jak i gospodarcze podstawy, które wpłynąć mogą na
zmianę monolitycznego charakteru kultury Mongolii. Być może jesteśmy
świadkami kształtowania się właśnie teraz procesów polaryzacyjnych
w kulturze tego kraju. Przy egalitarnych założeniach socjalizmu wydawać
się może paradoksalny fakt występowania dopiero w tym postępowym
modelu ustrojowym mniej lub bardziej elitarnej kultury, a tym samym
również kultury, którą łączyć możemy z pojęciem ludowej. Proces ten
dokonuje się prawdopodobnie w kulturze wielu nowych państw, w szcze­
gólności wyzwolonych krajów Azji, A f r y k i czy Ameryki Południowej.
Niemniej szczególna zupełnie struktura demograficzna Mongolii, ukształ­
towana w ostatnich kilkudziesięciu latach, jest wyjątkowo sprzyjającym
momentem dla wystąpienia wspomnianych różnic w kulturze. Na nieco
większą aniżeli milion ludność Mongolii blisko 300 tys. zamieszkuje Ułan
36

3 6

D y n o w s к i, op.

cit.

248

DANUTA

MARKOWSKA,

JACEK

OLĘDZKI,

ZOFIA

SOKOLEWICZ

Ryc. 18. Plakat z fotografią radzieckich kosmonautów obok naczynia z kadzidłem
w mieszkaniu lamy. Klasztor Gandan w Ułan Bator
Fot. J . Olędzki

1966

Bator. Nawet przy tak nowoczesnych środkach przekazu, jak radio,
szkoła, prasa — społeczność miejską Ułan Bator izolują od pozostałej
ludności ogromne obszary tego kraju. Najważniejsze jednak, że w ułanbatorskim zespole osiedleńczym zaistniały szerokie możliwości wykształ­
cenia się znacznej grupy ludności o odrębnym poziomie i stylu życia

ZMIANY

W INWENTARZU

KULTUROWYM

PASTERZY

MONGOLSKICH

249

aniżeli szerokie rzesze społeczeństwa. Do grupy tej zaliczyć trzeba przede
wszystkim środowisko pisarzy, artystów, ludzi nauki, dziennikarzy i być
może również część pracowników instancji centralnych. Środowisko
to znajduje znacznie szersze i ściślejsze powiązania z ogólnoludzkim
dorobkiem kulturowym. Zarazem jest ono predysponowane do głębszego
rozumienia i przyswojenia rodzimej tradycji kulturowej. Jednocześnie
zwraca uwagę fakt, że instytucje zajmujące się reaktywowaniem daw­
nych umiejętności rękodzielniczych (artele rękodzieła artystycznego —
odpowiednik naszej CPLiA) znajdują się w sytuacji nadal aktualnych
potrzeb i zainteresowań ze strony mas pasterskich „ludowymi wytwo­
rami". Mongolskie spółdzielnie rękodzieła artystycznego wytwarzają
ozdobne nabijane srebrem siodła, malowane elementy jurt, wielkich roz­
miarów naczynia fajansowe na kumys, specjalne srebrne czarki i wresz­
cie makatki-aplikacje . Jeśli z tradycji muzycznych, dzięki specjalnie
układanym programom radiowym, działalności teatru i innych instytucji
korzysta w jednakowej mniej więcej mierze całość społeczeństwa mon­
golskiego, to wymienione wyżej wytwory skierowane są prawie wyłącznie
do odbiorcy ze stepu, do ludności pasterskiej. W środowisku miejskim
wytwory te nie znajdują uzasadnienia utylitarnego. Ich znaczna wartość
materialna nie pozwala też, by mogły pełnić jedynie funkcje dekoracyjne.
37

ZAKOŃCZENIE

W rozważaniach nad inwentarzem kultury materialnej pasterzy mon­
golskich skoncentrowaliśmy naszą uwagę nie tyle na formach wytworów,
ile na czynnikach określających jego charakter i zakres.
Najpierwotniejszą determinantą tego inwentarza jest samo środowisko
przyrodnicze. Z nim bowiem wiąże się występowanie gatunków zwierząt
nadających się do udomowienia, dostępność lub niedostępność pewnych
surowców, ono określa trasy wędrówek i częstość przemieszczeń.
Fakt nomadyzmu decyduje o konieczności zakresowego ograniczenia
dóbr materialnych i narzuca wytworom pewne formy. Muszą one mia­
nowicie składać się z elementów łatwych do dekomponowania i po­
nownego składania w całości (czego klasycznym przykładem jest jurta),
muszą być łatwe do transportowania.
Zastanawialiśmy się nad czynnikami, które ujednolicały inwentarz
kulturowy pasterzy mongolskich, a jednocześnie różniły ich wyraźnie
od sąsiadów. Wskazywaliśmy na szczególny charakter zróżnicowania spo­
łecznego, polegającego raczej na zajmowaniu odmiennych pozycji w sy3 7

Na podstawie wytwórczości spółdzielni rękodzieła artystycznego w
Bator, w y s t ę p u j ą c e j pod nazwą Ułaazangmin Artel Czgijłdber Chortołoł.

Ułan-

250

DANUTA

MARKOWSKA,

JACEK

OLĘDZKI,

ZOFIA

SOKOLEWICZ

stemie władzy i prestiżu społecznego niż na wyraźnie ustabilizowanych
statusach ekonomicznych, co tłumaczy się labilnością bazy gospodarczej.
Niwelująco na inwentarz kultury materialnej wpływał też szeroko roz­
winięty system informacji na ogromnych obszarach tego kraju oraz po­
wszechność religii lamaistycznej.
W procesie współczesnych przeobrażeń akcentowaliśmy przede wszyst­
kim załamanie się tradycyjnego biernego przystosowania do środowiska
naturalnego i wiążącej się z t y m swoistej symbiozy człowieka z przyrodą.
Ta programowa zmiana stała się możliwa dzięki włączeniu Mongolii
w system wymiany z innymi państwami socjalistycznymi o odmiennych
strukturach ekonomicznych: z ZSRR, Chinami, Wietnamem. Nadto
w obrębie własnego systemu ekonomicznego rozwijano planowo rolnictwo,
rzemiosło, elementy przemysłu, tworzono usługi techniczne dla gospodarki
pasterskiej. Pasterstwo pozostaje dziś nadal dominującym sposobem
gospodarowania, określającym w znacznym stopniu charakter kultury
tego kraju, jednakże system ekonomiczny Mongolii można teraz lokować
już znacznie wyżej na proponowanej przez nas linii continuum samowy­
starczalności. Względne uniezależnienie się od lokalnych surowców, jakie
stwierdzamy na terenie współczesnej Mongolii, nie zawsze łączy się
z radykalną zmianą form wytworów. Formy muszą bowiem nadal pozo­
stawać przystosowane do warunków środowiska geograficznego i bytowa­
nia koczowniczego.
Aktywizacja stosunku człowieka do środowiska naturalnego wpro­
wadza pewne charakterystyczne zmiany, łączące się z pojęciem kraj­
obrazu kulturowego. Chodzi t u o takie akcenty przestrzenne, jakie stwa­
rza rolnictwo, gospodarka łąkowa połączona z sianokosami czy budowanie
ogrodzeń zimowych.
Z problematyką charakteru zróżnicowania społecznego łączy się kwe­
stia dostępu do inwentarza kulturowego. Otóż tradycyjne społeczeństwo
mongolskie zróżnicowane było pod względem pozycji społecznych, a także
stanu posiadania, lecz system ekonomiczny był homogeniczny, co w re­
zultacie przyczyniło się do tego, że w inwentarzu materialnym występo­
wały raczej różnice typu ilościowego niż jakościowego. Dzisiejsze de­
mokratyczne społeczeństwo mongolskie zlikwidowało hierarchiczny układ
społeczny, ukształtowało się natomiast zróżnicowanie zawodowe jako
wynik powstawania heterogenicznego systemu ekonomicznego. W związku
z t y m dziś dopiero obserwujemy różnice w inwentarzu materialnym
ludności, jakkolwiek nie łączą się one na ogół z istotnymi różnicami
w zamożności. W związku z wykonywanym zawodem czy tylko podzia­
łem pracy w obrębie zawodu inaczej kształtuje się też dostępność aratów
do tego zasobu wytworów kultury materialnej, który jest własnością
kolektywną.

ZMIANY

W INWENTARZU

KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH

251

Danuta Markowska, Jacek Olędzki, Zofia Sokolewicz
SOME CHANGES

IN T H E TRADITIONAL CULTURE INVENTORY OF
MONGOLIAN SHEPHERDS
Summary

This outline is grounded on the results of research work carried on in Mon­
golia by Polish ethnographic expeditions in 1965—1966.
The analysis of the Mongolian cultural inventory was limited to that of
the material culture, only because of its belonging to the sphere of human
activities which are the easiest to be visually caught.
The Authors write about the sources they used and the methods of
collecting materials. They also specify the definitions appearing in their work.
Part I of the paper presents an attempt at the typology of the known
shepherd cultures in consideration of the character of their material inventory.
After remarks about the most important typologies in the existing literature
of the subject, the Authors show their own efforts in this respect and they
consider the possibility of establishing a scale of shepherd cultures. On this
background they speak about the general typological features of the shepherd
material culture inventory and its place among the various shepherd cultures.
Part I I concentrates on the relation between the needs of the Mongolian
society and the inventory of their material culture. The paper presents a model
of the traditional material culture and the trends of its modern changes.
Part I I I comprises considerations about the factors of time, space and
social differentiation in the inventory of the material culture of Mongolian
shepherds.
In reflections on the material culture inventory attention was paid rather
to factors defining the character and the scope of objects under consideration
than to their shape.
The most primordial determinant of this inventory is its natural medium,
with which is connected either the presence or the absence of kinds of animals
fit to domestication, of accessible or inaccessible raw materials; it is the natural
medium which in the traditional culture determines the routes and the frequency
of migrations.
The nomadism results in a compulsory limitation of the range of material
goods and imposes certain shapes and features of the produced articles, which
must consist of elements easily dismantled and as easily assembled — the
classical example is the yourta — and must be fit for transport.
Much attention is paid to factors which gave uniformity to the material
culture inventory of Mongolian shepherds and at the same time differentiated
them from their neighbours. The Authors lay stress on the special character
of the social differentiation consisting rather in different positions in the
authority system and in social prestige than in a strictly stabilized economic
status, which is explained by the precariousness of the economic base. The
information system, widely developed on the enormous areas of that country
and the universal prevalence of lamaism exerted a levelling influence on the
inventory of the material culture.
In the process of modern changes stress is laid first of all on the collapse
of the traditional passive adaptation to the natural surroundings and the rele­
vant special symbiosis of man and nature. Change in this respect was possible

252

DANUTA

MARKOWSKA,

JACEK

OLĘDZKI,

ZOFIA

SOKOLEWICZ

owing to adhesion of Mongolia to the interchange system embracing other
socialist countries of different economic structure — the USSR, China, Viet-Nam
and some European countries. Moreover, within the compass of the Mongolian
economic system, planned endeavours were made aiming at the development
of agriculture, handicraft, industry elements, technical services for the shepherd
economy. Shepherding is still the main economic means which determines the
character of the Mongolian culture. However, nowadays the Mongolian economic
system can be much higher located on the line of autarchy continuum we pro­
pose.
The relative independence from local raw materials to be observed in modern
Mongolia is not always connected with a radical change of the shape of products,
which must as in the past be adapted to the geographical environment and the
conditions of nomad life.
The more active relation of man to his natural surroundings causes some
characteristic alterations in the cultural image of Mongolia — new aspects
created by agriculture, culture of meadows and haymaking, building of winter
shelters for domestic animals.
The problems of social differentiation are connected with the question of
the access to the cultural inventory. The Mongolian society was traditionally
differentiated according to social position and property; however, the economic
system was homogeneous. In consequence, differences in the inventory of the
material culture were rather quantitative and not qualitative ones. The modern
democratic Mongolian society has liquidated the hierarchic social system and
has formed a differentiation on the base of profession, as a result of the
appearance of a heterogenic economic system. In consequence, now only we
note differences in the material inventory of the population, generally indepen­
dent of differences in wealth. The access to the products of material culture,
constituting a collective property of the society, is also changed, as it depends
now on the profession of the individual or on work he performs within the
range of his profession.
Translated

by

Halina

Gołębiowska



Item sets

Etnografia Polska

Media

http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/582.pdf