-
Title
-
Diogo Gomes i jego opis wybrzeża Afryki Zachodniej w XV wieku / ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8
-
Description
-
ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8, s.326-330
-
Creator
-
Wolski, Krzysztof
-
Date
-
1964
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:500
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:547
-
Rights
-
Licencja PIA
-
Text
-
KRZYSZTOF
DIOGO
WOLSKI
GOMES
I JEGO OPIS W Y B R Z E Ż Y
W XV WIEKU
AFRYKI
ZACHODNIEJ
Z d n i a n a dzień wzrasta w Polsce i na całym świecie zainteresowanie
Afryką. Dzieje ludów afrykańskich i p r o b l e m a t y k a młodych, świeżo p o
wstałych państw budzą zaciekawienie t a k wśród uczonych, j a k i pośród
szerokiego ogółu czytelników w Polsce. D l a zaspokojenia tego zaintere
sowania nie wystarczą już ogólne opisy A f r y k i , lecz w y t w a r z a się p o
trzeba opracowania dokładnych m o n o g r a f i i poszczególnych krajów, l u
dów i zagadnień. Wobec b r a k u źródeł h i s t o r y c z n y c h do opracowań
0 A f r y c e trzeba sięgać po wiadomości do s t a r y c h opisów arabskich,
a w obrębie l i t e r a t u r y europejskiej do r e l a c j i podróżników włoskich
1 p o r t u g a l s k i c h . Wszystkie b o w i e m te opisy A f r y k i uzupełniają się n a
w z a j e m i dopiero wspólnie pozwalają na zarysowanie pełniejszego obrazu
przeszłości „Czarnego Lądu".
J e d n y m z najcenniejszych źródeł do dziejów poznania zachodnich w y
brzeży A f r y k i jest opis Diogo G o m e s a
w y d a n y niedawno staraniem
I n s t y t u t u Badań n a d Gwineą Portugalską w Bissau.
Opis Gomesa znajduje się w m a n u s k r y p c i e Valentim
Fernandes
(Co
dex hispanicus 27 w Bayerische Staatsbibliothek), w M o n a c h i u m . Tekst
łaciński ( o r y g i n a l n y ) , napisany portugalsko-hiszpańską łaciną średnio
wieczną, został po raz pierwszy o p u b l i k o w a n y przez J . A . S c h m e l l e r a
1
2
D. G o m e s ,
1
Guiñee),
guesa,
z
De
T h . Monod,
la premiere
R. M a u n y
B i s s a u 1959, ss. 89, m a p . 2. J e s t
oryginalnego
tekstu
kroniki
francuskiego. T e k s t opatrzony
graficzny
osoby
découverte
w
Nachrichten
und
Asien
schrift
d. W i s s .
(De
prima
dwujęzyczne,
średniowiecznej
i
j e s t w l i c z n e noty objaśniające
inventione
uzupełnia
zestaw
Portu
składające
tekstu
się
tłumaczenia
oraz w i n d e k s g e o
literatury przedmiotu
oraz
opisu.
J . A . S с h m e 11 e r, U e b e r
2
von
to w y d a n i e
łacinie
i rzeczowy. W y d a w n i c t w o
autora
de la Guiñee
i G . D u v a l . C e n t r o de E s t u d e s de Guiñé
über
bis Jahre
der Kgl.
Hof-
V o l e n t i Fernandez
die Entdeckung
1508 enthalten
und
in einer
Staats-Bibliothek
I V " , t. 21: 1847, s. 1—73.
Alemä
und
seine
Sammlung
und B e s i t z u n g e n der P o r t u g i e s e n i n A f r i k a
gleichzeitigen
zu München,
portugiesischen
„Kgl.
Bayer.
Hand
Akad.
DIOGO
GOMES
I
JEGO
OPIS
WYBRZEŻY
327
w r o k u 1847, a z częściowym przekładem na język angielski znalazł się
w pracy R. Major, Life of Prince
Henry of Portugal .
Dzieło to wraz
z tekstem Gomesa zostało przetłumaczone na język p o r t u g a l s k i w r o
k u 1878 przez J . A . F e r r e i r a Brandäo . Następnie E. A . de B e t t e n c o u r t
opierając się na k o p i i m a n u s k r y p t u Valentim
Fernandes,
znajdującego
się w Bibliotece N a r o d o w e j w Lizbonie, wykorzystał opis w s w y m dziele
Descobrimentos
guerras
e conquistas
dos Portugueses
em terras
do
ultramar
nos séculos XV e
XVI .
3
4
5
P i e r w s z y przekład całości r e l a c j i Gomesa na język p o r t u g a l s k i dał
w r o k u 1900 G. Pereira , przekład t e n poddał k r y t y c e i opatrzył znako
m i t y m i p r z y p i s a m i w ostatnich latach V . Magalhäes G o d i n h o .
Dużo danych o zachodnich wybrzeżach A f r y k i w X V w . zawiera
współczesny opis, k r o n i k a podróży A . de Ca da Mosto z l a t 1455—1457,
uzupełniając wiadomości przekazane opisem Diogo Gomesa.
D a l s z y m i uzupełnieniami dzieła Gomesa są późniejsze opisy A f r y k i
Zachodniej, dostarczone przez p o r t u g a l s k i c h podróżników z przełomu
wieków X V i X V I . Są n i m i opisy Gomesa Eanesa de Z u r a r a i w s p o m
nianego wyżej V a l e n t i m a F e r n a n d e s
czy wreszcie Esmeraldo
de situ
orbis z l a t około 1506—1508 napisana przez D u a r t e Pacheco P e r e i r a .
Znacznie późniejsza jest relacja kapitana A n d r z e j a A l v a r e s d ' A l m a d a p o 6
7
8
9
10
11
3
R. H . M a j o r ,
4
J . A.
appellidado
no
gueses
em
D.
6
Acores,
de
de um
seculo,
terras
seus
As
Gomes,
Madeira
e Cabo
' V.
Infante
nos
do mundo,
séculos
de
L o n d o n 1868.
D.
Henrique
comprehendendo
de
o
Portugal
descobrimento,
L i s b o a 1876.
Descobrimentos,
relagöes
Verde,
of Portugal,
do
resultados,
de metade
do utramar
Geogr. d e L i s b o a ,
7
e
E . A . de B e t t e n c o u r t ,
5
Henry
Vida
Brandäo,
o Navegador
espaco
of Prince
Life
F e r r e i r a
guerras
XVI
e conquistas
a XVI,
Descobrimento
dos
Portu
L i s b o a 1882.
da
Guiñé
e
das Ilhas
dos
versäo do l a t i m por G a b r i e l P e r e i r a , B o l . d a S o c i e d .
17°, S. n r 5, L i s b o a 1900.
Magalhäes
Documentos
Godinho,
sobre
a
expansáo
portuguesa,
v o l . I , s. 245 (1934); v o l . I I , s. 267 (1945); v o l . I I I , s. 383 (1956).
8
A . de C a da M o s t o, Relation
1455—1457,
9
Gomes
Agencia
1 0
Eanes
Geral
de
ä la cote
por. Valentin
vol. I I , Lisboa
T eiXeir a
d'Afrique
(1506—1510),
da
(Senegal
Fernandes
Mota,
au
Cap
R.
de
dos
Monte,
„Bissau, M e m . n r 11 d u
ďAfrique...
feitos
de
Guiñé,
ed.
Días
Dinis,
d'Afrique
de
Ceuta
1949, s. 563, fig. 7.
de
(1506—1507),
M a u n y,
occidentale
1895, s. 206.
Grónica
Zurara,
das Colonias,
Paris
P . de С e n i v a l , Т. M o n o d , Description
ни Senegal,
A.
des voyages
publiée p a r C h . S c h e f e r ,
la cote
Paris
Description
Archipels),
Centro
de
1938, s. 215; Т. M ö n o d ,
de
par
la
cote
Occidentale
Valentim
Fernandes
Guiñé
Portuguesa",
E s t u d . da
1951, s. 227, fig. 9.
11
R . M a u n у, Esmeraldo
de situ
orbis
(Cöte O c c i d e n t a l e
m a r o c a i n a u G a b o n ) , p a r D u a r t e P a c h e c o P e r e i r a (vers
nr
19 d u C e n t r o
de E s t u d . d a Guiñé P o r t u g . " ,
d'Afrique
d u Süd,
1506—1508), „Bissau, M e m : -
1956, s. 226, m a p . 5.
KRZYSZTOF
328
WOLSKI
chodząca ze schyłku X V I w i e k u , z r o k u 1594, traktująca również
o Gwinei .
W ostatnich s t u latach (jak widać z podanej l i t e r a t u r y ) tekst opisu
Gomesa wzbudził poważne zainteresowania u w i e l u b a d a c z y , którzy
szukali w n i m najstarszych źródeł do opisów krajów zachodnich w y
brzeży A f r y k i , a także W y s p K a n a r y j s k i c h , Zielonego Przylądka, M a
děry i Azorów. Wartość b o w i e m historyczną p r a c y Gomesa podnoszą
ciekawe opisy M a u r e t a n i i , Senegalu, G w i n e i , M a l i , G h a n y i N i g e r i i , p o
dające n i e t y l k o dane o obszarach leżących w pobliżu wybrzeży m o r
skich, ale zawierające także liczne szczegóły dotyczące ziem i miejsco
wości leżących w głębi lądu, j a k n p . T i m b u k t u .
1 2
13
Należałoby postawić sobie p y t a n i e , k i m był autor opisu. Diogo
Gomes urodził się w P o r t u g a l i i około r o k u 1402 i przez długie lata
przebywał w służbie księcia H e n r y k a Żeglarza (1394—1460). Mając l a t
trzydzieści jeździł po raz p i e r w s z y na Maderę, biorąc udział w k o l o n i
zacji t e j w y s p y . W r o k u 1445 brał udział w p o d b o j u w y s p y T i d e r
u wybrzeży M a u r e t a n i i , a w r o k u 1451 został m i a n o w a n y pisarzem
(sekretarzem) f l o t y królewskiej. Wkrótce p o t e m wybrał się w r o k u 1456
w swoją najdonioślejszą podróż odkrywczą. Gomes został m i a n o w a n y
przez H e n r y k a Żeglarza k a p i t a n e m k a r a w e l i „Piconso", a pod swe roz
kazy otrzymał jeszcze dwa s t a t k i . Gomes odkrył w t e d y wybrzeża G a m
b i i , a w drodze p o w r o t n e j , wspólnie z genueńczykiem A n t o n i o de N o l i ,
wyspę Santiago w a r c h i p e l a g u W y s p Zielonego Przylądka. W r o k u
1459 król m i a n u j e Gomesa a l m o x a r i f e m (zarządca dóbr, e k o n o m i i kró
l e w s k i e j ) w Sintrze. W t y m czasie Diogo Gomes bierze udział w s w o
j e j trzeciej w i e l k i e j w y p r a w i e do G w i n e i (1459—1460), która się zbiegła
z datą śmierci księcia H e n r y k a Żeglarza (1460). Później odbywał Gomes
k i l k a k r o t n e w y p r a w y do A f r y k i , głównie na Maderę, w charakterze
p r o k u r a t o r a (urzędnika skarbowego) królewskiego. Data śmierci G o
mesa n i e jest dokładnie znana, zmarł o n prawdopodobnie u schyłku
r o k u 1502.
Opis Gomesa powstał w d r u g i e j połowie X V w i e k u , pomiędzy r o k i e m
1466 a 1478. Opowiadanie swe rozpoczyna Diogo Gomes o d zaznaczenia
1 2
L . S i 1 v e i r a, Edtędo n o v a do T r a t a d o breve
Capitáo André
1 3
Alvares
d'Almada,
dos Ríos de Guiñé
jeito
C . de L a R o n с iё r e, La découverte
de l'Afrique
au Moyen-Age.
L e Caire,
M é m . S o c . Géogr. E g y p t . , v o l . 3, 1925—1927; R . R i c a r d , L a cote atlantique
Maroc
au
debut
du
XVI
siede,
ďaprěs
les
instructions
nautiques
au
XVe
de
Vasconcelos,
de
Sant'Iago
siěcle,
de Cabo
„Hespéris",
D i o g o Gomes
Verde,
„Bol.
vol. X I , Paris
caravelista
1930, s. 97—110;
do Infante
du
portugaises,
„Hespéris", v o l . V I I I , P a r i s 1927, s. 229—258; t e n ż e , L e s P o r t u g a l s et la
atlantique
polo
1594, L i s b o a 1946, s. 107.
e descubridor
Sahara
Franzäo
da
G e r a l do U l t r a m a r " , 1956, s. 12, fig. 2.
ilha
DIOGO
GOMES
I JEGO
OPIS
WYBRZEŻY
329
zasług Portugalczyków w o d k r y c i u wybrzeży i w y s p afrykańskich,
mówiąc o zdobyciu w r o k u 1415 w y s p y G r a n Canaria (w archipelagu
W y s p K a n a r y j s k i c h ) przez kapitana Jana de Crasto, którego na w y
prawę przysposobił I n f a n t H e n r y k Ż e g l a r z . Jako najcięższe miejsce
do przepłynięcia wzdłuż zachodnich wybrzeży A f r y k i określa Gomes
b u r z l i w y przylądek N u n w okolicach I f n i .
14
Jednak gorączka zysków, a głównie złota, o którym wiedziano, że
drogą lądową k a r a w a n a m i wielbłądów jest dowożone z Sudanu przez
Saharę na północne krańce A f r y k i , spowodowała dalsze w y p r a w y na
południe do źródeł złota. Szukano drogi m o r s k i e j do wielkiego empo
r i u m handlowego, do miasta „Tabucutu".
W k o l e j n y c h o d k r y c i a c h dotarto w r o k u 1434 do przylądka Cap B o jador, dalej do zatoki Rio de Oro, a na południe o d n i e j nareszcie osiąg
nięto t e r e n y zamieszkałe. Była to w p r a w d z i e ludność uboga „et v i v u n t
v i t a bestiali, et comedunt carnes quasi crudas ас lac, quia i n i l l a t e r r a
n u l l a arbor est neque herba...", lecz o d niej dowiedziano się, że tędy
ciągną k a r a w a n y z M a r o k a do Sudanu, a także o d r u g i e j drodze przez
Góry A b o f u r , c z y l i A d r a r . W r o k u 1443 o d k r y t o A r g u i n , wkrótce do
tarto do w y s p y T i d r a w o k o l i c y przylądka T i m r i s , gdzie Diogo Gomes
osobiście porwał do n i e w o l i i zagnał na statek 22 „Cenegiis homines
r u b e i coloris". Za przylądkiem T i m r i s napotkano pierwszych m u r z y
nów. Wkrótce o d k r y t o Langarote, w r o k u 1445 Senegal i ujście r z e k i
Senegal. Założono t a m osadę handlową, dowożono t o w a r y , a o t r z y m y
wano za n i e n i e w o l n i k ó w
i złoto.
15
W r o k u 1444 o d k r y t o Z i e l o n y Przylądek; t u t a j s p o t k a l i się P o r t u
galczycy z obrońcami k r a j u , którzy p o d dowództwem swego króla
Besegichi uśmiercili w i e l u z najeźdźców z a t r u t y m i strzałami; podobnie
bronił się także l u d Sererów. N a terenie późniejszej północnej G a m b i i
Diogo Gomes spotkał się z królem murzyńskim N i u m i Mansa i zawarł
z n i m przymierze. W r o k u 1456 Gomes dopłynął do G a m b i i . Dalsza
podróż Gomesa i jego statków dała o d k r y c i e obecnej G w i n e i P o r t u
galskiej.
a e
W G w i n e i i na południe o d niej Gomes nawiązywał wszędzie p r z y
jazne stosunki z m i e j s c o w y m i władcami, U l i Mansą i A n i Mansą „
17
14
15
Gomes
są bezludne,
można
1 6
kupił
17
De
Gomes,
la premiere...,
stwierdza,
że w
s. 13.
opisie
Afryki
mylił się P t o l e m e u s z ,
l e c z b a r d z o l i c z n i e zamieszkałe i n i e m a t u takiego
strony
te n i e
gorąca, a b y n i e
było żyć.
Spotkał
kość
tam nie widziane
słoniową
i wyroby
U l i znajdowała
północy G a m b i i
(Mansa
się w
=
dotychczas
słonie
i krokodyle.
Z
towarów
za
bawełniane.
rejonie
król w
Maka,
języku
a
A n i było
mandingo).
częścią k r a j u
Niani
na
KRZYSZTOF
330
WOLSKI
Znalazłszy się na terenach państwa Mandingo dowiedział się od m i e j
scowej ludności o potężnej stolicy państwa Songaj, K u k i a (Quioquum),
która była w t y m czasie dużym w a r o w n y m m i a s t e m otoczonym m u r a
m i z w y p a l a n e j cegły. Otrzymał też nareszcie upragnione wiadomości
o kopalniach złota w górach Serra Geley, c z y l i F u t a Dżallon. Dotarły
do Gomesa również wieści o w o j n a c h toczonych przez władcę Songajów Sulejman-Damana z sudańskim feudałem Sambageni, lecz najważ
niejszą była wiadomość, że k o p a l n i a m i złota włada król państwa M a l i .
W drodze p o w r o t n e j spotkał się Gomes z B a t i Mansą, a p o t e m zaprzy
jaźnił się z N i u m i Mansą w G a m b i i , którego namówił do przyjęcia
chrześcijaństwa, a w y g n a n i a kapłanów mahometańskich .
1 8
19
Uwagę Gomesa zwracały czółna miejscowej ludności w y k o n a n e
z jednego p n i a . Często o n i c h wspominał. Na t y c h czółnach pływano
nie t y l k o po rzekach, ale zapuszczano się n a w e t na morze. W duże
t a k i e łodzie mieściło się po 19 o s ó b .
Gomes podkreślał konieczność nawiązywania d o b r y c h stosunków
z miejscową ludnością. S w o i m postępowaniem kładł p o d w a l i n y p o d j a k
najlepsze współżycie miejscowej ludności i Portugalczyków. Miał na
uwadze na p i e r w s z y m miejscu z y s k i handlowe, a na d r u g i m nawracanie
pogan. S p o t y k a n y c h Murzynów uważał za l u d z i , których należałoby
ochrzcić, a więc równych l u d z i , godnych przyjęcia c h r z t u . N i e w i d z i
się w opisie Gomesa d y s k r y m i n a c j i ludów k o l o r o w y c h , która dopiero
z czasem doprowadziła do wyniszczenia c y w i l i z a c j i afrykańskich, a n a
w e t zagłady w i e l u ludów.
20
G o m e s zamieścił także wiadomość, że l u d z i e pracujący
nie żyją długo, s z k o d z i i m b o w i e m p o w i e t r z e k o p a l n i .
18
w
k o p a l n i a c h złota
K l i m a t n i e służył P o r t u g a l c z y k o m i w i e l u m a r y n a r z y chorowało. G o m e s
był z m u s z o n y wracać wcześniej do k r a j u z p o w o d u chorób trapiących załogę jego
ekspedycji.
19
20
Gomes,
op. cit,
s. 47.
