-
Title
-
Zderzenie kultur na Ziemiach Zachodnich i Północnych w świetle materiałów z wsi koszalińskich/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4
-
Description
-
Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4, s. 197-221
-
Creator
-
Burszta, Józef
-
Jasiewicz, Zbigniew
-
Date
-
1962
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:4211
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Sztuki PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4530
-
Subject
-
relacje międzykulturowe
-
Pomorze Zachodnie - badania etnograficzne
-
Koszalin
-
Text
-
Z D E R Z E N I E KULTUR NA ZIEMIACH Z A C H O D N I C H
W
ŚWIETLE
MATERIAŁÓW
Ziemie Zachodnie i Północne zasiedlone zostały
przez g r u p y ludności różniące się pochodzeniem te
rytorialnym , a, co za t y m idzie, również i kulturą.
W w y n i k u spotkania się o w y c h grup ludności nastą
piło n a n o w y m terenie osadniczym zetknięcie się
użytkowanych przez nie zespołów k u l t u r o w y c h , a jed
nocześnie zetknięcie k u l t u r grup osadniczych z k u l
turą zastaną.
1
Obserwowane na Ziemiach Zach. i Płn. „zderze
nie k u l t u r " różni się o d podobnych procesów znanych
z i n n y c h terenów i okresów; posiada ono szereg zna
miennych, niepowtarzalnych cedh. Przede wszystkim
są to — wielkość i zróżnicowanie k u l t u r , które zet
knęły się z sobą. Obok grup przesiedleńców, które
wniosły w nowe, odmienne k u l t u r o w o środowisko
własne k u l t u r y regionalne, mieszczące się w ramach
polskiej narodowej k u l t u r y , znalazły się t a m grupy
repatriantów i reemigrantów o przyswojonych ele
mentach k u l t u r —• ukraińskiej, litewskiej, francuskiej
czy rumuńskiej. Ponadto n a interesującym nas te
renie osiadła ludność ukraińska, grecka i inna.
Napięcie społeczne, które towarzyszyło „zderzeniom
się" poszczególnych z wymienionych k u l t u r , nie było,
rzecz jasna, jednakowe. Odmiennie też przebiegał
proces przejmowania i przeobrażania elementów k u l
turowych w zjawiskach zachodzących na styku róż
nych k u l t u r .
Inną charakterystyczną cechą omawianego procesu
zetknięcia się k u l t u r na Ziemiach Zachodnich i Pół
nocnych jest niezwykle szeroki f r o n t zderzenia. Wy
mienione grupy nie zajmowały n a ogół terytoriów
wydzielonych; w w y n i k u osadnictwa powstały za
równo w miastach j a k i na w s i przede wszystkim
ZE
WSI
I PÓŁNOCNYCH
KOSZALIŃSKICH
społeczności mieszane, złożone z różnych ugrupowań
ludności. L i n i a zetknięcia się k u l t u r przebiegała więc
nie granicami rozległych terytoriów czy choćby osad.
Na w s i biegła ona opłotkami oddzielającymi zagrody
zajęte przez rodziny pochodzące zarówno z różnych
stron j a k i autochtoniczne, nie zatrzymując się zresz
tą na granicach obejścia. Terenem konfrontacji k u l
t u r było również wnętrze zagrody, a t o z dwóch wzglę
dów. Oto w w i e l u wsiach osadnik przebywał prze
cież w latach 1945 i 1'946 w zagrodzie razem z l u d
nością niemiecką, a po j e j wyjeździe nadal Obcował
z pozostawionymi przez nią w y t w o r a m i k u l t u r o w y
mi, z uzbrojonym k u l t u r o w o terenem. Po wtóre,
w jednej dużej zagrodzie osiadały niekiedy d w i e
rodziny o różnym pochodzeniu regionalnym. Zetknię
cie różniących się elementów k u l t u r o w y c h w obrębie
zagrody i rodziny odbywało się ponadto również
w małżeństwach miesizamych. W w y n i k u rozprosze
nia grup o swoistym obliczu k u l t u r o w y m i odmien
ności k u l t u r y zastanej — z reguły następowało jed
noczesne zderzenie się nie d w u , lecz k i l k u k u l t u r .
Specyfika interesującego nas procesu na Ziemiach
Zachodnich i Północnych polega również na jego
nieantagonistycznym charakterze. Zetknięcie się od
miennych k u l t u r przeważnie n i e powodowało t r w a
łej izolacji poszczególnych grup ludności, nie przeciw
stawiało i c h sobie n a dłuższy okres czasu. Odbywało
się przecież n a ogół n a zasadzie wspólnych elementów
k u l t u r y narodowej, a ponadto stwarzało wyrazistą
perspektywę awansu cywilizacyjnego.
Problematyka „zderzenia się k u l t u r " na Ziemiach
Zachodnich i Północnych — m i m o swej dużej donio
słości zarówno teoretycznej j a k i praktycznej — nie
197
П. 2. Radio
ramowate
zastane
w Iwięcinie.
II. 3. Osadniczka z Bydgoskiego
przy kołowrot
ku zastanym
w Iwięcinie. II. 4.
Osadniczka
z Wieluńskiego w przywiezionym
z sobą czep
cu. II. 5. Ozdobne futryny
okienne
w Iwięci
nie.
znalazła zadowalającego odbicia w opracowaniach
naukowych. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest nie
dostatek
publikacji
etnograficznych
poświęconych
przemianom k u l t u r o w y m n a terenach odzyskanych
po I I wojnie światowej. Obfita literatura socjologicz
na o Ziemiach Zachodnich jedynie marginesowo inte
resowała się problemem ..zderzenia się k u l t u r " , kła
dąc nacisk raczej na jego efekty wyznaczające stosun
k i między wyodrębniającymi się grupami ludności.
Przy okazji jednakże w niektórych opracowaniach
Socjologicznych znalazły się cenne dane, pomocne d l a
ustalenia swoistych i wspólnych właściwości k u l t u r
i przedstawiające ich przemiany w w y n i k u procesów
adaptacyjnych .
Dla naszych rozważań mają wartość również
stwierdzenia K. Dobrowolskiego, badającego proces
zderzenia k u l t u r y rolniczej z pasterską na terenie
Karpat i Bałkanów .
1
2
Wykorzystane w artykule materiały pochodzą z ba
dań etnograficzno-socjologiczinych
przeprowadzonych
w k i l k u wsiach powiatu koszalińskiego, dzięki po
mocy Wydziału K u l t u r y P W R N w Koszalinie, w l a
tach I960, 1961 i 1962. Badania prowadził zespół pra
cowników i współpracowników Katedry Etnografii
U A M w Poznaniu, pod k i e r u n k i e m prof, d r a J . Bursz
ty. Celem badań było uchwycenie przemian zacho
dzących we wszystkich dziedzinach k u l t u r y w s i —
od momentu zasiedlenia t y c h w s i po dzień dzisiejszy,
zwłaszcza w w y n i k u zetknięcia się, j a k wspomniano
wyżej, w i e l u grup i k u l t u r regionalnych . Ponieważ
procesy te mogły kształtować się w różnych wsiach
różnie, podjęto badania — pod t y m samym kątem
widzenia i na podstawie jednolitego kwestionariu
sza — od razu w 6 (wybranych wsiach. Dbano przy
t y m o to, aby wybrać wsie różniące się między sobą
pod względem składu ludnościowego z p u n k t u w i
dzenia ilości i różnorodności grup regionalnych,
składających się n a zasiedlenie w s i . Uzyskano w ten
sposób zarówno znaczne zwiększenie i wzbogacenie
pola obserwacji, j a k , przede wszystkim, możność po
równywania z sobą wyników i oparcia ogólnych
wniosków n a bardziej zróżnicowanej bazie źródłowej.
W t y m też celu w czasie badań odbywały się co
tygodniowe wspólne seminaria w Koszalinie.
3
II. 6. Bielony i malowany dom w Iwięcinie
osadni
ków z Lubelskiego.
II. 7. Zabytkowa chałupa w Iwię
cinie z dachem krytym
trzciną.
wsie: l w i c o m , Wierciszewo, Łai Kraśnik — wszystkie w po
W każdej Wsi badania prowa
osoby spośród zarówno pracow-
ników j a k i współpracowników K a t e d r y Etnografii
U A M , w sumie kilkanaście osób.
Jak wspomniano, badania dotyczyły wszystkich
działów i dziedzin k u l t u r y ludowej. Niniejszy a r t y
kuł nie jest bynajmniej idh podsumowaniem odno
szącym się do wszystkich badanych w s i . W pierwszej
części artykułu przedstawimy — w ogólnym zresztą
zarysie — interesujący nas proces zetknięcia się k u l
t u r grup osadniczych, a także k u l t u r y zastanej —
na t l e jednej t y l k o w s i : Iwięcin, ponieważ przed-
POr. prace: S. Ossowski, Zagadnienie
więzi re
gionalnej
i więzi narodowej
na Śląsku
Opolskim,
„Przegląd Socjologiczny", Łódź 1947, t . I X , s. 73i—(124;
S. Nowakowski, Adaptacja
ludności na Śląsku Opol
skim, Poznań 1957; K. Żygulski, Adaptacja
kulturalna
repatriantów na Ziemiach
Zachodnich,
„Przegląd So
cjologiczny", 11909, t . ХШП, cz. 2; J . Tomaszewski,
Z badań nad integracją społeczną na Ziemiach
Za
chodnich, „Przegląd Zachodni", 11968; n r 2; S. Nowa
kowski, Przeobrażenia społeczne wsi opolskiej,
Poz
nań 1960; Tworzenie
się nowego społeczeństwa na
Ziemiach
Zachodnich,
praca zbiór, pod red. Z. D u l czewslkiego, Poznań 1961, i inne. literaturę socjolo
giczną do r o k u 1959 dotyczącą Z i e m Zachodnich
i Północnych zestawia Z. Dulczewski,
Publikacje
socjologiczne
i demograficzne
o Ziemiach
Zachodnich
i Północnych 1945—1959, „Przegląd Zachodni", I960,
n r 1.
K. Dobrowolski, Zderzenie
kultur, „Lud", 1962,
t. X X X I X , s. 102—il09, oraz inne wcześniejsze prace
tegoż' autora dotyczące zderzeń k u l t u r o w y c h w K a r
patach.
Por. w tej sprawie: J . Burszta,
Etnograficzne
badania terenowe w Koszalińskiem. Zarys
problema
tyki, „Zapiski Koszalińskie", 1962, n r 1
