-
Title
-
Recenzje i artykuły recenzyjne / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2
-
Description
-
ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2, s.247-265
-
Date
-
1974
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:769
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:836
-
Text
-
R E C E N Z J E
I
A R T Y K U Ł Y
R E C E N Z Y J N E
„Etnografia P o l s k a " , t. X V I I I z. 2
SEMINARIA
AFRYKANISTYCZNE
MIĘDZYNARODOWEGO
W
roku
Social
1961 w y d a n a
Change
in Modern
została
Africa,
INSTYTUTU
przez
A F R Y K ANI S T Y K I
uniwersytet
oksfordzki
s t a w i c i e l i n a u k społecznych zajmujących się p r o b l e m a m i
świata .
Jest
1
wieloletnie
to
dzieło
badania;
praca
zbiorowa
której t e m a t y k a z a i n t e r e s u j e niewątpliwie
naukowców
prowadzących
przed
przeobrażeń współczesnego
na
kontynencie
afrykańskim
niektórzy z n i c h do c h w i l i obecnej kontynuują zajęcia ze s t u
d e n t a m i afrykańskich uniwersytetów.
Ciekawą
inicjatywę
wydawania
prac
wygłaszanych n a odbywających się w
dzynarodowy
Instytut
ten, założony
zajmuje
w
się
Afrykanistyczny
1926 r o k u
badaniem
będących
Afryce
(International
i posiadający
afrykańskich
niejako
„zbiorem
seminariach naukowych
siedzibę w
stosunków
African
serii
cuskiej
badań
Afryki
Belgijskiego.
nych
prac
terenowych
zachodniej,
Badania
na obszarach
Afryki
Londynie,
te przyczyniły
naukowych,
ówczesnych
środkowej
i
się do w y d a n i a
przez
już l a t
W
latach
d l a podję
brytyjskich,
a
także
fran
b.
Konga
I n s t y t u t szeregu
przeobrażeń
przedstawia
2
kolonii
Mię
Instytut
od wielu
finansowe
południowej,
które poszerzyły znajomość
nej . Dużą wartość informacyjno-naukową
Institute).
społeczno-kulturowych.
t r z y d z i e s t y c h jego członkowie u z y s k a l i możliwości i p o p a r c i e
cia
referatów"
podjął
Afryki
cen
współczes
też r e d a g o w a n y przez
oma
w i a n y I n s t y t u t k w a r t a l n i k „Africa" .
3
W
roku
1954 z p o p a r c i e m
zorganizował
konferencję,
w
zajmujący
Afryce,
a
nencie szybko
glądów
i
się
postępujące
doświadczeń
spotkania
Social
1
Change
International
ed. A i d a n
2
procesy
in
metod
Modern
Southall, London
się
zmian,
urbanizacji
zagadnień
i potrzebna.
African
Międzynarodowy
spotkali
problemami
specjalistów
dyskusję n a d p r o b l e m a m i
First
której
badaczy
okazała się b a r d z o c e n n a
oficjalnego
UNESCO
na
Studies
Makerere
presented
College,
części
faktem
zagadnienia,
i interpretacją
umożliwiła
materiału terenowego,
and
discussed
Kampala,
Marriage
and Family
the
1959,
1961, O x f o r d U n i v e r s i t y P r e s s , s s . 337.
Political
African
at
January
Systems
ed. A .
po
Afryki
pierwszego
1940, c z y African
Marriage,
konty
Wymiana
Wymienić t u można d l a przykładu t a k i e prace, j a k African
and
3
znamienna
badania
na tym
rozmaitych
pokrewne
ed. M . F o r t e s i E . E . E v a n s - P r i t c h a r d , L o n d o n
ship
wywołują
4
Konferencja,
Africa,
Afrykanistyczny
prowadzący
i uprzemysłowienia .
badających
Seminar,
jakie
kulturowych
badawczych
Instytut
naukowcy
R. Radcliffe-Brown,
Life,
London
1950, l u b A
System,
of
Survey
Kin
of
ed. A . P h i l l i p s , L o n d o n 1953.
„Africa", J o u r n a l of the I n t e r n a t i o n a l A f r i c a n Institute, L o n d o n ,
Oxford
Uni
praca:
The
versity Press.
4
Rezultatem
Social
Sahara,
Implications
tego s p o t k a n i a
of
była w y d a n a
Industrialization
U N E S C O , P a r i s 1956.
and
pod redakcją
Urbanization
in
D. F o r d e
Africa
South
of
the
248
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E
wykazała przydatność tego r o d z a j u i n i c j a t y w y i przyczyniła się do
systematycznych
seminariów
(International
African
Seminar),
zorganizowania
omawiających
pro
b l e m y A f r y k i współczesnej .
5
P i e r w s z e z n i c h odbyło się w
Ugandzie
łecznych zachodzących w k r a j a c h A f r y k i
nomicznych
następujących
pokrewieństwa
mie
książki
pod
r o k u 1959 i dotyczyło z j a w i s k
oraz
zmian
w
stosunkach
na seminarium rozprawy
redakcją
A.
Southalla,
który
społecznych
—
zajmującego
profesora
naukowe
socjologii
i
zostały w y d a n e
przewodniczył
antropologii
owemu
społecznej
w
i dyrektora
Wschodnioafrykańskiego
daje ogólny przegląd d y s k u t o w a n y c h
przeprowadzonych
na seminarium kwestii
w
Afryce
wschodniej
(Kenia,
Tanzania
z g r u p o w a n e są t e m a t y c z n i e i omawiają
ficzno^społeczne,
przemiany
wzorów
zagadnieniami
więzi społecznych
wieństwa
współczesnych
kich
for
pióra A .
we
i norm
kolejno:
zachowań;
i zmieniającą
naukowych .
6
społecznościach
dalej
autorzy
rodziny
afrykańskich.
Kongo).
demogra-
zajmują
i grup
Wachlarz
jest b a r d z o s z e r o k i i n i e sposób przedstawić w
(osiemnastu)
zachodniej
Zambia,
zagadnienia
się funkcją
mia
Społecz
(część druga)
i Uganda),
(Rodezja,
W.
College,
Instytutu Badań
( G h a n a , N i g e r i a , Wybrzeże Kości Słoniowej) i środkowej
problemów
w
spotkaniu.
Makerere
Rozważania te poparte są w y n i k a m i e m p i r y c z n y c h badań t e r e n o w y c h
Rozprawy
więzi
się porównawczą strukturą społeczeństw n i l o t y c k i c h i socjologią
s t a afrykańskiego,
nych —
eko
omawianych
P r a c a składa się z d w u części. P i e r w s z a , systematyzująca zagadnienie,
Southalla
spo
pod w p ł y w e m p r z e m i a n
n a t y c h t e r e n a c h . Rozpatrywało ono z a g a d n i e n i a
i sąsiedzkich
obszarów. P r z e d s t a w i o n e
w
tropikalnej
się
pokre
omawianych
tym miejscu
wszyst
opracowań dotyczących r o z m a i t y c h obszarów i przedstawiających
c h a r a k t e r z m i a n zachodzących w
indywidualnych
społecznościach. Generalizując
—
p r a c a o m a w i a w p ł y w y , j a k i e współczesne p r z e m i a n y e k o n o m i c z n e łączące się z r o z
wojem
miast
wybranych
i przemysłu w y w i e r a j ą
obszarów
Afryki.
k o w y c h z a j m u j e się p r o b l e m a m i
stem, a także z a g a d n i e n i a m i
n a życie
Stosunkowo
wiele
zbiorowości
wiejskich
dotychczasowych
i miejskich
opracowań
nau
n o w o powstających ośrodków m i e j s k i c h , i c h w z r o
m i g r a c j i , i c h k i e r u n k u i stopnia natężenia. Należałoby
j e d n a k zwrócić baczniejszą u w a g ę n a rolę i o d c z u c i a j e d n o s t k i , wynikające z zała
mania
tradycji
Centrami
towarzyszącego
takich zmian
gwałtownym
są z w y k l e
przemianom
miasta, osiedla
przy
tacje. S o u t h a l l p r z y p o m i n a , iż n i e w y s t a r c z a p r o w a d z e n i e
dobnych
ośrodkach z a t r u d n i e n i a , trzeba
chodzącymi
w
małych
społeczno-gospodarczym.
k o p a l n i a c h c z y też
także zastanowić się n a d z j a w i s k a m i z a
społecznościach
plemiennych,
będących
w
większym s t o p n i u pod i c h w p ł y w e m —
przede w s z y s t k i m poprzez
powodują
społeczności.
zachwianie
produkcyjnym
wiejskich.
5
Secretariat
Do
się
Scientists
of UNESCO),
roku
problemom:
1968
Social
tych
z przewagą
takie
biograficzne
z p r a c y Social
e
wiąże
Migracje
Notki
równowagi
mają
plan
badań w m i a s t a c h i po-,
Odpływ
dzieci, kobiet
zwykle
charakter
dotyczące
uczestników
specializing
in African
mężczyzn
i starców
okresowy,
seminariów
studies
mniejszym czy
migracje,
w
wieku
zbiorowościach
niemniej
naukowych
{Directory
które
w
powodują
pochodzą
prepared
by the
U N E S C O , Paryż 1963.
zorganizowano
Change
in
9
Modern
(1960), A f r i c a i n S y s t e m s of T h o u g h t
seminariów
Africa
(1959),
poświęconych
African
następującym
Agrarian
Systems
(1960), T h e H i s t o r i a n i n T r o p i c a l A f r i c a
(1961),
Islam in Tropical Africa
(1964), T h e N e w E l i t e s of T r o p i c a l A f r i c a (1964), C h r i s t i a
nity
(1965), I d e a s
in Tropical Africa
and Procedures
(1966), L a n g u a g e U s e a n d S o c i a l C h a n g e , P r o b l e m s
R e f e r e n c e to E a s t e r n A f r i c a (1968).
i n African
Customary
Law
of M u l t i l i n g u a l i s m w i t h S p e c i a l
249
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E
poważne
zmiany
Migrujący
w
tali w
s t r u k t u r z e demograficznej,
poszukiwaniu
pracy
mężczyźni
w
j a k i społecznej
większości
miast
wypadków
i wsi.
zachowują
ścisłą więź z r o d z i m y m i t e r e n a m i , n i e wiążąc n a stałe s w e g o l o s u z m i a s t e m , które
s t a n o w i p r z e d e w s z y s t k i m źródło z a r o b k u .
Na
t e r e n a c h A f r y k i S o u t h a l l rozróżnia d w a t y p y miast. D o p i e r w s z y c h (typ A )
zalicza
dawno
powstałe,
stosunkowo
wolno
wzrastające
ośrodki,
których
trzon
s t a n o w i ludność t u b y l c z a , zamieszkała o d w i e l u pokoleń. Ludność t a posiada w p o
bliżu m i a s t ziemię uprawną,
a głównym zawodem
Są to więc m i a s t a o p r z e w a d z e
nej gospodarce.
homogenicznej
często j e s z c z e b y w a
ludności i z w y k l e
rolnictwo.
samowystarczal
Z a l i c z a m y do n i c h w i e l e m i a s t A f r y k i z a c h o d n i e j , j a k np. Oshogbo,
Koforidua c z y Lagos.
Interesującym
prawa
studium
Trade
D. M c C a l l a
przemian
zachodzących
and the Role
of Wife
w
t a k i c h ośrodkach
in a Modern
West
jest
roz
African
Town,
którą z n a j d u j e m y w drugiej — szczegółowej części o m a w i a n e g o dzieła. A u t o r
przed
s t a w i a sytuację w
Ghany
tradycyjnej
społeczności A k a n zamieszkującej
terytorium
i podział p r a c y , który większość obowiązków związanych z u p r a w ą roli, stanowiącą
dawniej
podstawę u t r z y m a n i a ludności, p r z y p i s u j e
się
handlem,
one
obecnej
kobiety
co
pozwalało
na
pewne
kobietom. Prócz tego zajmowały
uniezależnienie
tego p l e m i e n i a zamieszkujące
obszary
finansowe.
wiejskie
Do
chwili
trudnią się
głów
n i e u p r a w ą z i e m i , j e d n a k i c h udział w h a n d l u o d g r y w a c o r a z większą rolę. S y t u
acja
t a wiąże się bezpośrednio
(zajmowanej
z rozwojem
miast, występującym
brakiem
ziemi
pod zabudowę) i możliwością u z y s k a n i a korzyści m a t e r i a l n y c h z e s p r z e
daży towarów w ośrodkach, które i c h n i e wytwarzają. Szczególnie w a ż n a jest j e d
nak funkcja handlowa
wystarczalny
Ghany
dycji
z
kobiet w m i a s t a c h , które w r a z z r o z w o j e m
gospodarczo
zajmuje
charakter.
Faktem
się h a n d l e m , zwłaszcza
aktywnego
udziału
kobiet
ilością
dostępnej
niedostateczną
w
zawodu
przytacza
spełniają
kwalifikacji —
przykład
w
życiu
do
uprawy
dochodów
ziemi
—
miasta
gospodarczym
Koforidua
tego ośrodka.
i
one
nieco
samo
kobiet
rodziny.
z
której
omawia
to z t r a
W
związku
czerpały
Miasta
rolę,
zaliczane
bardziej
osiedla
typu
jaką
przez
Autor
kobiety
Southalla
przemysłu uniemożliwia
Wyglądem
europejskiego.
one
wykonywania
się s z y b k i m w z r o s t e m i heterogeniczną ludnością.
a co z a t y m i d z i e gospodarkę samowystarczalną.
minają
tracą swój
większość
i p r z y b r a k u k o n i e c z n y c h do
gęstość z a l u d n i e n i a łącząca się z s i l n y m r o z w o j e m
roli,
obecnie
trudnią się w zwiększonym s t o p n i u h a n d l e m .
ghańskiego
do t y p u В charakteryzują
iż
na terenach miejskich. W y n i k a
kształtowaniu
korzyści m a t e r i a l n e d l a dobra r o d z i n y
innego
jest,
swoim
Przykładowo
Duża
uprawę
przypo
można
tu
wymienić t a k i e m i a s t a , j a k S a l i s b u r y , G w e l o c z y N a i r o b i .
Charakterystykę jednego z n i c h z n a j d u j e m y
Stratification
miejski
in
Gwelo,
który
s y s t e m społeczny"
t u procesy
przystosowania
o
przedstawia
s i l n i e rozwiniętej
nia przeprowadzono
w
przyciągało
ciami
zatrudnienia.
Gwelo
mężczyzn
społeczne
powodują
zależności
pozwoli
w
swoim
migracji
rodzaju
sezonowej.
(Rodezja),
powstawanie
na utworzenie
w
„afrykański
Obserwujemy
którzy
opuścili
bądź też n a stałe związać się z m i a s t e m . B a d a
które j a k o c e n t r u m h a n d l o w e
z otaczających
Zachodzące
Social
r o z d z i a l e W. B . S c h w a b a
społecznego i a l i e n a c j i Afrykańczyków,
społeczność rodzimą, a b y o k r e s o w o
słowe
w
jedyny
terenów
społecznościach
nowych
modelów
właściwego o b r a z u
r o l n i c z y c h dużymi
Afryki
zmiany
zachowań.
zaistniałych
i
przemy
możliwoś
ekonomiczno-
Uchwycenie
zjawisk.
tych
Współ
c z e s n e przeobrażenia spowodowały n a przykład ożywienie h a n d l u n a t e r e n a c h w i e j
s k i c h , gdzie dotychczas n i e był o n s i l n i e rozwinięty; pobyt w mieście c z y też k o n
t a k t z e środowiskiem
m i e j s k i m powoduje
natomiast
powstawanie
odmiennych
od
250
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E
tradycyjnych
potrzeb
tracić w p ł y w y
szczytną
i dążeń.
łączące
pozycją
matki i babki
się kobiety
niezależne
cych
korzyści
spore
W
wyniku
się z i c h rolą
wielu
ekonomicznie,
materialne,
mieszkań itp. P o n a d t o
zachodzących
w
rolnictwie i
dzieci. Z
kobiety
drugiej
jednak
wyrób
zdają
pojawiają
interesów
piwa,
się
c z y też z a
strony
trudniące się p r o w a d z e n i e m
takich j a k handel,
występuje
zmian
gospodarstwie,
dają
wynajmowanie
p r o s t y t u c j a , c o łączy się z e specyficzną
sytuacją
m i a s t przemysłowych o dużej p r z e w a d z e l i c z b o w e j mężczyzn.
Adaptacja
kowo.
zachodniego
modelu
regionach,
rzucenia
w
europejskich p r a w
I t a k n a przykład w
bowiem
rodzime
lineażu
jedna
Among
the Yoruba,
przedstawia
w sprawie
W
na
trendy
jednakże
n i e godziły
rodziny.
nie
się
z
Często
Nigeria.
rozprawie
N a tle tradycyjnej
powstawania
Podkreśla
rodziny
jednak,
iż
możliwością
od
się
A.
zwyczajowego.
Za
I z z e t t Family
Life
rodziny Yoruba
i
autorka
indywidualnego
starszych
członków
wciąż j e s z c z e poważną
rodu
rolę.
małych grup społecznych i w p ł y w u , j a k i posiadają większe s t r u k
składowe,
to
przedmiot
dalszych
rozważań
s y t u a c j i społecznej z n a c z e n i e g r u p p i e r w o t n y c h
n a r z e c z grup n i e f o r m a l n y c h
innego
ulega
więzi o s o b i s t y c h
autorów
rodzaju, c z y też g r u p f o r m a l n y c h
((pokrewieństwa
i sąsiedztwa)
zdaje
pracy.
nieco z m n i e j s z e n i u
dowego. Jednakże ciągle j e s z c z e w społecznościach afrykańskich
wadze
się
wszystkich
poligamię, p r z y c z y m
monogamicznej
opinie
we
jeszcze spotyka
poślubiona według p r a w a
np. w
jedna
rozpowszechnianie
r o d z i n a c h chrześcijańskich
d o b o r u współmałżonka odgrywają
i c h części
nowej
małej
s z e r s z e omówienie
domowego.
Zagadnienie
tury
w
in Lagos,
obecne
gospodarstwa
kulturowe
takim wypadku
t e znajdują
małżeństwa,
izolacją
i to n a w e t
z żon jest w
gadnienia
wzory
i
życia n i e wszędzie przebiegała
zachodniej obserwujemy
monogarnicznego
autorytetu
krajach Afryki,
i sposobu
Afryce
typu
zawo
r o l a grup o
prze
się być d l a j e d n o s t k i
duża — zwłaszcza n a t e r y t o r i a c h w i e j s k i c h .
B a d a c z e p r z e m i a n k u l t u r o w y c h t y c h obszarów stwierdzają, iż a c z k o l w i e k w i n
dywidualnych
kalnym
społecznościach
przełamaniu
zachodzą
żenie z a k r e s u p r a w i obowiązków
stwa
mają
wiejskiej
duże z m i a n y , n i e możemy mówić o
tego t y p u więzi; można natomiast obserwować
mniejsze
nieco
z n i c h wynikających.
znaczenie
w
Związki t y p u
s t r u k t u r z e społeczności
i mogą j e tracić n a r z e c z stowarzyszeń innego
zawę
pokrewień
miejskiej
rodzaju,
rady
pewne
aniżeli
takich jak zrze
s z e n i a t y p u r e k r e a c y j n e g o c z y związki o p a r t e n a bazie e k o n o m i c z n e j .
Ogólnie
mówiąc,
omawianych
autorytet
obszarach
przebiegał j e d n a k o w o .
odgrywają
rodziny
pewnemu
w
szerokim
osłabieniu,
pojęciu
jednakże
tego słowa
n i e wszędzie
uległ
proces
na
ten
I t a k n a przykład w A f r y c e z a c h o d n i e j więzi pokrewieństwa
istotną rolę zarówno w
okręgach w i e j s k i c h , j a k i m i e j s k i c h , ponieważ
te ostatnie charakteryzują
się z w y k l e
dominacją
mienia. W
jak Yoruba
i A k a n n i e m a z a s a d n i c z y c h różnic między
życiem
rodziny
wygląda
cych
takich grupach
w
ludność
ze
w
emigracyjną.
mężczyzn, w y s o k a
tów
mieście,
to z a g a d n i e n i e
czy
też
otaczających
c e n t r a c h powstałych
Występuje
jest mobilność
środowiskiem
na
miejskim.
jednego,
miasto
stosunkowo
t u wyraźna
dużego tubylczego
obszarach.
niedawno
dysproporcja
płci
skupiają
z
przewagą
ludności i mała i n t e g r a c j a
Jednakże
w
wypadku
migracji
Inaczej
i
napływowej
i
migran
zarobkowych
łączących się z okresową izolacją o d r o d z i n y
i p l e m i e n i a t r u d n o stwierdzić
kanie
Większość
więzi
wrócić
wynikających
do r o d z i m y c h
z
pokrewieństwa.
miejscowości
w
starszym wieku,
migrantów
a więc
ple
zani
zamierza
prawa
i
po
obligacje
r o d z i n n e ulegają t y l k o p e w n e m u o k r e s o w e m u z a w i e s z e n i u .
Tak
w
ogromnym
skrócie
przedstawić
można
zagadnienia
p i e r w s z y m s e m i n a r i u m a f r y k a n i s t y c z n y m . W y d a j e się, iż w a r t o
dyskutowane
na
t u w k i l k u słowach
251
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E
wspomnieć o niektórych z d a l s z y c h spotkań n a u k o w y c h
dzynarodowy
Instytut
Afrykanistyczny,
dla
prowadzonych
pełniejszego
przez
Mię
jego
dzia
zilustrowania
łalności.
D r u g i e z k o l e i s e m i n a r i u m o d b y w a ł o się w
1960 r. i dotyczyło afrykańskich
zostały następnie w y d a n e
African
daktorem
tropologii,
pologii
Agrarian
zajmujący
własności
przez
ziemi
na
przewodniczącego
Forde,
specjalistycznego
profesora
w
formie
jako
antropologii
zawiera
profesor
społecznej
i
profesor
afrykańskich
jest
Pełnił
on
autorem
antro
funkcję
obszernego
krótkie słowo wstępne
—
dyrektora
an
zasad
zwyczajny
(Leopoldville).
seminarium
t a m referaty
książkowej. R e
belgijski
społecznej,
pracujący
Lovanium
wstępu. J a k w s z y s t k i e pozostałe i ta p r a c a
Darylla
oksfordzki
organizacji
afrykańską,
uniwersytecie
owego
(Kinshasa) w styczniu
Przedstawione
jest D a n i e l B i e b u y c k ,
7
problemami
i kulturą
kulturowej
uniwersytet
Systems
się
Leopoldville
systemów a g r a r n y c h .
pióra
Międzynarodowego
Instytutu Afrykanistycznego.
Książka
ności
zawiera
ziemi
omawiają
problemy
dernizowanego
i
grup,
a
kulturowo
rzy
dwadzieścia
i współczesnych
Rozpatrują
także k o n f l i k t y
obszarach
wyrastające
z
wynikające
b r a k z i e m i p r z y wzrastającym
wione rozprawy
gionach
i
z
środkowej
zachodniej
(Rodezja,
Innym
nowych
w
wydano
w
Kongo).
ekonomicznych
i
nowych
auto
zmian:
prowadzonych
Senegal),
Praca
( j a k np. k a k a o w z a
narzędzi, t e c h n i k itp. P r z e d s t a
daje
w
wschodniej
przegląd
wybranych
przeobrażeń
Instytutu
re
(Kenia, Uganda)
i s t a n o w i b a r d z o c e n n y materiał
Afryki.
z gościnności
New
Redaktorem
społeczny, który
społecznych
zacho
informacyjny.
Afrykanistycznego
l i p c u 1964 r o k u s e m i n a r i u m poświęconego kształtowaniu się
społeczeństwach
The
pracę
odmiennych
własności z i e m i
badań t e r e n o w y c h
Zambia,
i korzystało
seminarium.
w
jednostek
tle t r a d y c y j n e j
przykładem działalności Międzynarodowego
elit w
Nigerii
współczesnych
studia
do z m o
obowiązków
roślin t o w a r o w y c h
(Nigeria, G h a n a ,
r o l n i c t w i e afrykańskim
jest zorganizowanie
i
włas
Poszczególne
p r z e l u d n i e n i u terenów r o l n i c z y c h i związane z t y m
przy t y m stosowanie
są w y n i k i e m
Afryki
dzących w
a
praw
przemian
A f r y k i tropikalnej. N a
zjawiska
Afryce),
r o z m a i t y c h aspektów
afrykańskich.
zagadnienia
migracje, wreszcie wprowadzenie uprawy
chodniej
dotyczących
krajów
związane z z a s a d a m i własności z i e m i i i c h adaptacją
rolnictwa.
przedstawiają
rozpraw
przemian
Elites
of
zbioru
zajmuje
T o szóste
uniwersytetu
Tropical
z
w
Africa ,
kolei
spotkanie
Ibadanie.
zawierającą
8
Afryki
zachodniej
i
i jest
się
l a t później
materiały
jest P. C . L l o y d , b r y t y j s k i socjolog
się z a g a d n i e n i a m i
odbyło
Kilka
tego
antropolog
wykładowcą
socjologii n a u n i w e r s y t e c i e w I b a d a n i e .
Praca
w
etanowi
próbę
naukowego
młodych społecznościach
farmerów,
ludzi
przebadania
afrykańskich,
zajmujących
się
wśród
handlem,
pojawienia
się
i
rozwoju
r o z m a i t y c h społecznych
pracowników
administracji
elit
kategorii:
państwo
w e j , w r e s z c i e p r z e d s t a w i c i e l i w o l n y c h zawodów. W o b s z e r n e j części wstępnej
Lloyd
zajmuje
wzra
stającą
się charakterystyką współczesnej
rolą
wykształcenia
łeczną, w r e s z c i e funkcją,
7
African
International
Agrarian
African
praca zbiorowa
8
Sixth
The
New
i wpływem
elity afrykańskiej
n a pozycję
spo
jaką spełnia e l i t a w e współczesnym społeczeństwie
afry-
Systems,
Seminar,
warunków
i jej rozwojem,
Studies
Lovanium
materialnych
Presented
and
University,
Discussed
Leopoldville,
at the
January
r e d . D. B i e b u y c k , L o n d o n
1963, O x f o r d U n i v e r s i t y P r e s s .
Elites
Studies
International
of Tropical
African
Africa,
Seminar
at the
Presented
University
of
and Discussed
Ibadan,
1964, E d . P. C . L l o y d , L o n d o n 1970 (1966), O x f o r d U n i v e r s i t y P r e s s .
Nigeria,
Second
1960,
at the
July,
252
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E
kańskim. D a l s z a część dzieła
doświadczenia terenowe
w
odniesieniu
do w y b r a n y c h
są p r z e d s t a w i o n e
nowych
przedstawiająca
w Afryce, omawia
tutaj
terytoriów
przeobrażenia
rozprawy
18 autorów
zagadnienia
pojawiania
tego k o n t y n e n t u .
Specjalnie
świadomościowe, z j a w i s k a
świadomości
klasowej.
Autorzy
omawiają
także
elity
interesujące
kształtowania
postaw w o d n i e s i e n i u do małżeństwa i życia rodzinnego,
powstawania
posiadających
się n o w e j
wreszcie
stosunek
się
procesy
przedsta
w i c i e l i elity do niewykształconych m a s społeczeństwa i k o n t r a s t między z a c h o d n i m
stylem
życia
przyjętym
lub przyjmowanym
liczną grupę l u d z i , a utrzymującą
przez
rodzime
wykształconą,
tradycje
stosunkowo
zasadniczą częścią
nie
społeczeń
stwa.
Chrześcijaństwo
i jego r o l a
w
Afryce
następnym s e m i n a r i u m z o r g a n i z o w a n y m
to prowadził
tetu
w
C. G. Baeta
duchowny,
Ghanie.
Zgodnie
drukiem
przez
uniwersytet
Książka
składa
omawia
wieku,
się
pojawienie
a
także
z
tropikalnej
profesor
z tradycją,
to t e m a t o p r a c o w y w a n y
na
w A k r z e w k w i e t n i u 1965 r o k u . S p o t k a n i e
studiów r e l i g i o z n a w c z y c h
rozprawy
oksfordzki
w
tego s e m i n a r i u m
Christianity
pracy
trzech obszernych
części, z
in
których
uniwersy
wydane
zostały
Tropical
pierwsza,
Africa .
9
historyczna,
się i r o z p r z e s t r z e n i a n i e chrześcijaństwa w A f r y c e w X I X i X X
wydatną
rolę,
jaką
odgrywały
misje
protestanckie
i
katolickie
w kształtowaniu p o s t a w i dążeń m i e j s c o w e j ludności.
Następnie p r z e d s t a w i o n e
rola,
i
jaką
spełnia
jego s t o s u n e k
Yoruba
African
ono
w
są p r o b l e m y
współczesnego chrześcijaństwa w
kształtowaniu
do t r a d y c y j n e j
codziennego
obyczajowości
rozważa
książki
rodzin
(np. rozdział
wpływ
religijnych
poświęcona
jest
przemian
współczesnym
postawie
poligamii);
wreszcie
do z a s t a n y c h kultów pogańskich
n a osobowość
trendom
Afryce,
afrykańskich
poświęcony
Churches wobec tradycyjnie rozprzestrzenionej
p r a c a u k a z u j e s t o s u n e k Kościoła chrześcijańskiego
i
życia
i
jednostek.
Ostatnia
perspektywom
część
afrykańskiego
chrześcijaństwa i zarysowującemu się s e p a r a t y z m o w i Kościoła w A f r y c e .
Opracowania
run,
Nigeria),
dotyczą w y b r a n y c h
poprzez
środkową
krajów od A f r y k i z a c h o d n i e j
(Zambia
i Kongo)
aż
po
(Ghana,
Etiopię
i
Kame
dostarczają
c i e k a w y c h i n f o r m a c j i dotyczących p r z e m i a n k u l t u r o w y c h t y c h obszarów. A c z k o l w i e k
przedstawiają
one zagadnienie
c i e k a w y o b r a z istniejącej
w
formie
wycinkowych
omówień,
ukazują
jednak
rzeczywistości. Stąd też p r a c a jest b a r d z o p r z y d a t n a d l a
b a d a c z y p r z e m i a n k u l t u r o w y c h współczesnej A f r y k i .
O s z e r o k i m w a c h l a r z u zainteresowań Międzynarodowego I n s t y t u t u A f r y k a n i s t y k i
świadczy t e m a t innego s e m i n a r i u m , które odbyło się w
grudniu
es S a l a a m .
kształtowania się
jedności
n a r o d o w e j k w e s t i e wielojęzyczności n o w o powstałych państw afrykańskich.
Problem
ten
nie
Dyskutowano
był
t u istotne z p u n k t u w i d z e n i a
dotychczas
wielojęzyczności
zainteresowania
dokładnie
rozpoczęły
się
analizowany,
dopiero w
omawianego seminarium
badania
ostatnich latach. Rejonem
była A f r y k a
wschodnia,
Ugandzie
szczególności
języka j a k o środka i n t e g r a c j i (lub dezintegracji) k u l t u r o w e j w i n n o być
p r z e z b a d a c z y p r z e m i a n społeczno-kulturowych w
jego r o l i w
jącym p r z e d m i o t e m
jest z a g a d n i e n i e
9
przykładowo
w
Zagadnienie
venth
wybranych
zjawisk
specjalnego
polityki
rozpatrywane
w
systematyczne
Dar
zagadnienia
widzenia
językowej
1968 r o k u w
International
A f r y c e p o d kątem
kształtowaniu współcześnie zachodzących p r z e m i a n . I n t e r e s u
t e o r e t y c z n y c h rozważań zamkniętych w
przyjęcia
C h r i s t i a n i t y in
i Tanzanii.
Tropical
African
pierwszej
części
pracy
j a k o języka stosowanego a d m i n i s t r a c j i państwowej
Africa,
Studies
Presented
Seminar
at the
University
C . G . B a e t a , L o n d o n 1968, O x f o r d U n i v e r s i t y P r e s s .
and Discussed
of Ghana,
April
at the
jedSe
1965, e d .
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E
nego z języków t u b y l c z y c h bądź też pozostawienie
wprowadzonego w czasach ko
lonizacji
—
wiąże
sytuacją
wewnętrzną
europejskiego.
Decyzja
w
tej s p r a w i e
danego społeczeństwa i w y m a g a
się częstokroć
stosowania
z ogólną
bardzo
rozważ
nej p o l i t y k i .
J a k w s z y s t k i e pozostałe i to s e m i n a r i u m
Language
zatytułowanego
części wstępnej
tyką językową
10
jest W .
and
Social
H . Whiteley,
uwieńczone zostało w y d a n i e m
Change.
angielski
Redaktorem
profesor
całości
zajmujący
i
się
dzieła
autorem
problema
.
Zorganizowane
minaria
Use
przez
Międzynarodowy
s p e c j a l i s t y c z n e stanowią
wielki
Instytut
wkład
w
Afrykanistyczny
rozwój
wiedzy
naukowe
o
se
przemianach
społeczno-kulturowych w A f r y c e o s t a t n i c h lat.
Uznając
cenność tego r o d z a j u
wygłaszanych
mimo
iż
jednak,
wego,
inicjatywy
n a Międzynarodowych
dysponujemy
jedynie
kilku
przedstawienie
nawet
I n s t i t u t e będzie
tego
użyteczne
się, iż omówienie
Afrykanistycznych
przykładami
iż z r a c j i walorów, j a k i e p r a c e
African
wydaje
Seminariach
tej
referatów
jest
działalności.
celowe,
Wydaje
posiadają, i dużego i c h z n a c z e n i a
wąskiego
wycinka
dla polskich
działalności
badaczy
się
nauko
International
zajmujących
się
proble
m a m i p r z e m i a n zachodzących w świecie współczesnym.
Anna
PRACE
ZESZYTY
NAUKOWE
Prace
ETNOGRAFICZNE,
UNIWERSYTETU
etnograficzne
szytów N a u k o w y c h
ukazują
JAGIELLOŃSKIEGO
się od 1963 r. w
Uniwersytetu
Partyka
ramach
Z.
1-6:
1963-1972
serii wydawniczej
Jagiellońskiego. R e d a k t o r e m
Ze
i c h jest M . Gładysz,
s e k r e t a r z e m r e d a k c j i Z. Biały.
Słowo wstępne M . Gładysza określa profil
formującego
sposobach
„o k i e r u n k u
gromadzenia
podejmowanych
materiałów
również o p e w n e j ciągłości w
kierownika
Tym
Katedry
samym
zajmującym
się p r o b l e m a m i
badacza
kultury
Uniwersytetu
Dla
prof,
iż s e r i a
kultury
platformę
o
Jagiellońskiego
ludowej,
wymiany
zajmujących
artykułów
w
dra
i
skupionym
ramach
etnograficznych
się t y m i
grup
wokół
jak
pierwszego
Moszyńskiego" .
l
się
badaczom
Uniwersytetu J a
Z g o d n i e z t y m założeniem
postawach
czytelnika wydaje
przez
wypowiedzieć
poglądów.
in
teoretycznych,
i interpretowaniu,
Kazimierza
ta pozwoli
zainteresowaniach
lepszego z o r i e n t o w a n i a
poszczególnych
ich analizowaniu
w sześciu t o m a c h Prac
a n a l i z a treści z a w a r t e j
dla
oraz
Słowian,
zakłada,
giellońskiego, i s t w o r z y
jako w y d a w n i c t w a
działaniu, które zostało w y t y c z o n e
Etnografii
Redakcja
i cele P r a c
badań, z a i n t e r e s o w a n i a c h
s t a j e się
badawczych
informacją
pracowników
zagadnieniami.
się c e l o w e
poruszających
przedstawienie
podobną
treści
problematykę.
P o z w o l i to równocześnie n a u k a z a n i e p r o f i l u P r a c .
Najliczniejszą
zmiany
10
Language
Reference
national
grupę
kulturowej.
Use
to Eastern
African
and Social
Africa,
Seminar
1968, ed. W . H . W h i t e l e y ,
1
M. G ł a d y s z ,
stanowią
artykuły,
których
Następnie można wyróżnić
Change,
Studies
at the
London
prace
Problems
Presented
University
autorzy
of Multilingualism
and Discussed
College,
1971, O x f o r d
rozważają
poświęcone
Dar
University
Słowo wstępne, z. 1: 1963, s. 5-7.
metodyce
with
at the ninth
es
Salaam,
Press.
problem
badań
Special
Inter
December
254
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E
etnograficznych,
historii
nauki
dalej
artykuły
poprzez
poruszające
ukazanie
zagadnienia
rozwoju
dyscypliny
stanowiące p r z y c z y n e k do
etnograficznej,
umieszczane
wych,
są
sprawozdania
zasobach
informujące
o
a r c h i w a l n y c h i działalności
ostatnią
Pracach
grupę tworzą p r a c e poświęcone m u z e a l n i c t w u . P o n a d t o w
podejmowanych
dydaktycznej
zaś
etnograficznych
badaniach
Katedry
tereno
Etnografii
Sło
wian.
Problem
tłumaczenia z m i a n y k u l t u r o w e j
czą, staje się p u n k t e m wyjścia
c z y c h . Łączy się o n ściśle z rozważaniami
tury
i sposobami
istnieją
różne
widzenia
możliwości
przyjmowania
różnych
ma w
etnografii
rangę
teoriopoznaw-
p r z y o c e n i e poszczególnych szkół i p o s t a w b a d a w
możliwości
definiowania
punktów
nad przyjmowanymi
określeniami
kul
j e j a n a l i z y . N i e j e s t też bez z n a c z e n i a , iż
zmian
widzenia
kulturowych,
przy
ustalaniu
a
co
za
t y m idzie
konkretnego
przedmiotu
obserwacji .
2
Przedmiotem
nego s y s t e m u
rozważań
wywołane
mogą
być
wpływem
zmiany
zachodzące
czynników
w
obrębie
rozpatrywa
lub w
następstwie
wewnętrznych
działania i n n y c h systemów. Można j e też rozpatrywać w r o z w o j u
w ujęciu s t a t y c z n y m
(przekrojowym).
artykułów z a m i e s z c z a n y c h w Pracach
Autorzy
społeczności
historycznym lub
lokalnych
reprezentujących
ukazują z m i a n y poprzez
różne
struktury
analizę
gospodarczo-społeczne
oraz tradycje kulturowe.
Skutki
na
kontaktów
terenach
kulturowych
pogranicza
ukazane
etnicznego,
są
etnicznie,
a różnych k u l t u r o w o ,
rozdzielonych
wymi,
także
zbiorowości
a
n a przykładzie
w
następnie
aspekcie
dla
grup
granicami
lokalnej,
zmian
występujących
społecznych
jednolitych
administracyjno-państwo-
gdzie
współżyją
grupy
po
chodzące z różnych terenów P o l s k i .
Problemem
zapożyczeń
kulturowych
n y m dwóch regionów z a j m u j e
n i c z n e są szczególnym
rodność
elementów
polem
obserwacji
t a m występujących
zapożyczeń. O b s e r w a c j e
ujawniających
się M . Gładysz. A u t o r
c z y n i o n e były
procesów
i stąd
przez
się
dyfuzji
płynąca
autora
n a pograniczu
stwierdza,
etnicz
iż p o g r a n i c z a
ze względu
wyjątkowa
et
n a różno
skłonność
n a terenie B e s k i d u
do
Śląskiego,
a przedmiotem, szczegółowej a n a l i z y są d r u k i dewocy j n e .
3
Zagadnieniem
zapożyczeń z a j m u j e
badania
we
wództw,
łódzkiego
państw,
niemieckiego
zależnie
od
kulturowe
wsiach
daje
konieczne
Por.
Z.
do
pasie
granicznym
wojną
Częstotliwość
grupy
zajmujący
nasuwa
kontaktów
społecznej
i stąd
się r e f l e k s j a
się omawianą
uchwycenie
również
zmian
tłumaczeniu
rodzinnej .
4
realizowanych
zapożyczenia
Na
marginesie
jakie
tym przypadku
w
obrębie
niektórych
Nawrót
wy
każdej
ograniczeniach
kulturowej,
t. 13: 1969 z. 1, s. 25-41; J . S z c z e p a ń s k i ,
dwóch
z trudnościami,
następujących
zmiany
woje
obrębie
różnie
związana
O
w
prowadząca
różnych
wynikające
problematyką. W
Szyfelbejn-Sokolewicz,
w
dwóch
usytuowanych
n a przykładzie obrzędowości
funkcjonalizmu-strukturalizmu
Polska",
w
a przed
polskiego.
Mendrali-Kozieł
etnograf
2
i
autorka
napotyka
się
obecnie
i opolskiego,
przynależności
badała
artykułu A .
leżących
się również A . Mendrala-Kozieł
„Etnografia
teorii
ewolucji,
„Łódzkie S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 9: 1967, s. 23-32.
3
M.
Gładysz,
Z
zagadnień
procesólo
kulturowych
Konsekwencje
kulturowe
pogranicza
etnicznego,
z. 6: 1972, s. 7-41.
4
A.
pogranicza
Mendrala-Kozieł,
łódzko-opolskiego
w XX
wieku,
z. 4: 1970, s. 47-63.
kontaktów
ludności
255
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I RECENZJE
z
kontaktujących
się
grup,
które w y w o ł a n e
można b o w i e m j e d n o z n a c z n i e
zachodzących w
samych
są c z y n n i k a m i
urbanizacyjnymi,
opisać skutków zapożyczeń n i e uwzględniając
grupach.
Temu
zagadnieniu
żytej u w a g i , a s z k o d a , gdyż byłoby o n o ilustracją
autorka
nie
zmian
n i e poświęciła
działania mechanizmów
nale
zmiany
w obrębie b a d a n e g o układu.
Podnosi
dysz w
Autor
natomiast
konieczność w i d z e n i a
a r t y k u l e poświęconym z a s a d o m
poszukuje odpowiedzi
mywanie
się odrębności
artystycznej,
mimo
należy w g a u t o r a
taktów,
tych
dwóch nurtów
procesu
M.
5
n a istotne p y t a n i e : j a k i e c z y n n i k i w p ł y w a j ą
regionalnych
niwelującego
Gła
kształtowania się regionów a r t y s t y c z n y c h .
w
zakresie kultury
procesu
urbanizacji
społecznej
na utrzy
i
twórczości
i t e c h n i z a c j i . Poszukiwać i c h
w odmienności w a r u n k ó w środowiskowych, t y p i e i r o d z a j u
rozmaicie
przebiegających
w
różnych o k r e s a c h
kon
historycznych. Autor
wy
raża również sąd, formułując go j a k o dyrektywę badawczą, iż konieczną jest rzeczą
widzenie
problemów
twórczości
t u r y właściwej b a d a n e m u
Zmianę
pojmowaną
przykładzie
dzenia
wybranej
artystycznej
jako
skutek
zbiorowości
g r u p ludnościowych.
grupy.
T.
powiązaniu
Możliwość
badania
poświęca
temu
trzema fazami.
styczności
zachowań i w y r ó w n y w a n i e się odpowiadających
faza
związana
z
pod
kul
rozpatrywać
względem
istnieje
zagadnieniu
systemu
ostatnia
na
można
tego z j a w i s k a
rastanie
oraz
z całokształtem
zamieszkały o b o k siebie
integracji przebiega
społecznych
kultur
niejednorodnej
światowej
Dobrowolska
S t w i e r d z a o n a , że proces
„zderzenia"
lokalnej
O p o l s z c z y z n y , gdzie p o I I w o j n i e
kulturowo
w
środowisku l u b g r u p i e społecznej.
t l e różnych
potrzeb;
przeobrażeniami
na
terenie
dalekie
dwa
na
pocho
sobie
artykuły .
6
J e d n a z n i c h to n a
druga
—
ujednolicenie
i m wzorów
świadomości,
kulturowych
prowadzącymi
do
u j e d n o l i c e n i a ocen, n o r m i wartości.
Jednym
rowa,
z
która
aspektów
złożonego
rozpoczyna
się
od
procesu
proces w r a s t a n i a repatriantów z e w s c h o d u
przedmiotem
szczegółowej
przystosowania
zaaprobowania
analizy
nowego
jest
adaptacja
otoczenia.
kultu
Ten
właśnie
w p r z e s t r z e n n e r a m y w s i opolskiej
przeprowadzonej
w
jednym
z
jest
wymienionych
artykułów.
Jak
zmiany
wspomniano
wyżej,
zachodzące w
ków. T e z k o l e i
przemiany
kulturowe
obrębie s y s t e m u , który
określa
szereg
czynników
dokonywać
się
mogą
można określić j a k o
poprzez
układ
egzo- l u b e n d o g e n i c z n y c h
w
stosun
stosunku
do układu.
Tym
zagadnieniem,
rów, analizując
darki
w
chłopskiej
gospodarce
micznej
w
które w i ą ż e się z teorią potrzeb,
konkretne
w
układy. Z. Biały o m a w i a
X I X w.
na
drobnotowarowej
terenie
oraz
zajmuje
się k i l k u
zmiany w charakterze
Małopolski .
7
charakteryzuje
Wyróżnia
środki
różne
„sektory"
działalności
poszczególnych s e k t o r a c h . C z y n n i k i e m zmieniającym
auto
gospo
układ są
ekono
warunki
e k o n o m i c z n e , które z k o l e i w p ł y w a j ą n a z m i a n y w k u l t u r z e . A u t o r podkreśla w a g ę
5
M.
Gładysz,
stycznych,
e
T.
pozycja
Dobrowolska,
analizy,
patriantów
7
Z.
gospodarce
Z
zagadnień
kształtowania
się
ludowych
regionów
arty
opolskiej,
Pro
z. 4 : 1970, s. 7-27.
na wsi opolskiej,
Biały,
Niektóre
drobnotowarowej
1967, s. 61-91.
Badania
z. 3: 1967, s. 21-29;
nad
nową
taż,
społecznością
wsi
badań nad adaptacją
Z
kulturową
re
z. 4: 1970, s. 29-45.
ekonomiczne
u schyłku
i
kulturowe
feudalizmu
i w
mechanizmy
okresie
w
chłopskiej
kapitalizmu,
z. 3 :
256
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I RECENZJE
kontaktów,
które również
stanowią
wynik
kontaktów tworzących się n a tle w y m i a n y
Poszukiwanie
na
wsi
w
płynącymi
gospodarczych,
r o z l i c z n y c h czynników s p r a w c z y c h kształtujących
spiskiej
jest
typie gospodarki
nad
przemian
przedmiotem
następujące
stąd
rozważań
A.
Rataja .
Autor
8
kulturowymi.
Żałować
szczególnych okresów h i s t o r y c z n y c h p r z e d m i o t e m o b s e r w a c j i
co
utrudnia w
mianowicie
sposób z a s a d n i c z y analizę porównawczą
stosunki
omawia
n a przełomie X I X i X X w i e k u
konsekwencjami
a
towarowej.
pracy
zmiany
i zastanawia
należy,
że
dla
są o d m i e n n e
skutków p r z e z
się
po
zjawiska,
nie w y w o
łanych.
W.
Kwaśniewicz
z kolei
zajmuje
się
dynamiką
funkcjonowania
rąc z a przykład d o m m i e s z k a l n y w s i Świątniki leżącej w
jącej c h a r a k t e r osady
nie
domu,
jakimi
rzemieślniczej . A u t o r
społeczność
i funkcji
rzemieślnicza
wnętrza
włącza
składniki k u l t u r y w s i r o l n i c z e j o r a z
Zbliżona
jąca
cie
do omówionej
zmiany
następujące
bocheńskim .
zrealizowane,
i
odczuwa
się b r a k
do
budownictwie
podkreślić,
że
powiązania
swego
„aparatu
jest p r a c a
drewnianym
na
w
poszukiwaniu
badanym
pować
w
przedstawianych
przetrwania
układzie traktować można
między
innymi
na
skutek
Mogą
o n e być
również
autora
zjawisk
n
domu
w
pełni
mieszkalnego
z określoną
elementów
grupą
spo
wszystkim
jako
polegające
kulturowych,
E l e m e n t y te mogą
postępującego
które
wystę
procesu
s t o s u n k u do a k t u a l n i e
przez
powie
w
.
jako reliktowe.
zachowane
w
mieści się też podejście
nierównomiernie
różne
przedstawia
n i e zostały
wartość p r z e d e
pewnych
różnych d z i e d z i n a c h życia i stąd r e g r e s j a
układu.
P. G a l a s a
analizy zmian funkcji
zmiany kulturowej
przyczyn
pla
potrzeb.
w s i Lubomierz,
zamierzenia
są właściwe. P r a c a t a p o s i a d a
ramach problematyki
zmian w
kulturowego"
j e do s w o i c h
d o k u m e n t z m i a n zachodzących w t e c h n i c e b u d o w l a n e j
W
przedstawienie
bio
i ma
dO' u s t a l e n i a z a k r e s u i sposobów,
dostosowuje
gdyż artykuł n i e z a w i e r a
łeczną, d l a której
dąży
grupy problemowej
w
Trzeba
,0
poprzez
9
wyposażeniu
kultury,
okolicy K r a k o w a
j e d n o s t k i , które z
zmian
panującego
określonych
względów n i e nadążają z a z m i a n a m i .
Przykładem
przetrwania
k a l e n d a r z ideograficzny
służył j e d y n i e c o r a z m n i e j
8
A.
9
W.
P.
G a l a s,
P. G a l a s
Rozwój
dzieli
artykuł
jest
Artykuł M . Gładysza
rolnictwie
Targ),
cieszyński
mieszkalny
w
2 połowie
XIX
poświęcony
i w XX
w.
z. 4: 1970, s. 65-75.
i jego
w
użytkowanie
Lubomierzu
n a następujące
od
w wiejskiej
połowy
XIX
spo
w.
gołębniki,
Lubomierzu,
zamki
drewniane,
p l a n wnętrza
okna,
do
Najważniejsze
konstrukcja
domu
i
wozownie,
pomieszczenie
p i w n i c e , ogrodzenie zagród i ogródków, s u s z a r n i e .
miesz
budowa
pokrycie
(domy n a p l a n i e
z w y c z a j e i przesądy związane ze s t a w i a n i e m
( l o k a l i z a c j a , materiał i f u n k c j a ) ,
stodoły,
C z . 1:
cieśle, b u d y n k i
materiału b u d o w l a n e g o , obróbka d r e w n a ,
ganki, powała, podłoga, piece),
Cz. 2: Stajnia i obory
podrozdziały:
i o s a d n i c z e , pożary w
stokątnym, p l a n k w a d r a t o w y ) ,
i
w
budownictwa
ścian, u s z c z e l n i a n i e ścian, d r z w i ,
kur
tradycyjnej
z. 1: 1963, s. 117-166; z. 2 : 1965, s. 33-57.
(źródło i p r z e c h o w y w a n i e
dachu,
kultury
z. 3: 1967, s. 31-59.
wiadomości geograficzne
kalne
Dom
Kwaśniewicz,
czasów obecnych,
11
pracy
wsi Jurgów w pow. Nowy
łeczności rzemieślniczej,
1(1
elementu
l i c z n y m analfabetom.
Organizacja
Rataj,
{Na przykładzie
takiego
z 2 pol. X I X w., który w o s t a t n i m etapie s w e g o i s t n i e n i a
pro
domu.
chlewy, pomieszczenie dla
dla
przechowywania
ziarna,
257
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E
jest
wielostronnej
poznania
analizie
systemów
tego
rachuby,
ciekawego
które
wydawnictwa,
ulegały
jest
przekształcaniem
przyczynkiem
od
czasów
do
najdaw
n i e j s z y c h , a p o n a d t o d a j e m o ż l i w o ś c i o d k r y c i a dróg, n a j a k i c h p r z e t r w a ć m o ż e e l e
ment
kultury
życia
12
Jeszcze
techniki
stety
nie
tradycyjnej,
w
okresie
obróbki
Artykuł
na
rozwój
K.
uprzemysłowienia
jest
hipotez
co
do
M.
i
technizacji
są
tradycyjne
MaślińskiegoNie
techniki
różnego
przez
pracy
oraz
narzędzi,
współczesnej
od poprzednich
poszukiwanie
Zastosowana
H
poszczególne
stosowane
dociekań
przetrwaniu ich we
przykładem
a mianowicie
o d m i a n sidła p o d r y w a n e g o ,
wysunięcie
sprzyjały
porównawczo-geograficzną .
łączących
Łysogór
do p r z e d s t a w i e n i a
które
ludowej,
terenie
przedmiotem
się j e d y n i e
Moszyńskiego
kultury
metodą
na
k t ó r e są
warunków,
krycie związków
i
postępującego
powojennym
drewna,
autor ogranicza
analizując
form
mimo
.
genezy
metoda
t e r y t o r i a , kolejności
w
określonych
pozwala
na
następstwie
słopców s t r ó ż y k o w y c h , stępicy d r z w i c z k o w e j
warunków,
które
sprzyjały
wsi.
spojrzenia
przekształceniom
wy
typów
oraz na
dokonują
c y m się n a b a d a n y m o d c i n k u .
Omawianą
święconą
niami
wienie
w s i rozwija
i tworzona
społeczne
obu
w
z
Pracach
zamknąć
można
drogach:
u w a r u n k o w a n a jest
w i e j s k i m l u b też p o w s t a j e
pozawiejskich.
Nie
To
zróżnicowanie
inspiracji
badawczego,
wyklucza
szczególnie
to
sztuka
bowiem
po
i zamó
równoczesnego
wymaga
przy
sztuką
iż
n a użytek
po
ustale
n a d współczesną
d l a a u t o r a jest s t w i e r d z e n i e ,
grup
podejścia
a
etnograficznych,
ludową,
do p r o g r a m u badań
się n a d w ó c h
nurtów.
przypadkach
się
środowisku
płynące
tych
w
n a d kulturą
P u n k t e m wyjścia
1 5
występowania
umieszczoną
badań
odnoszącymi
wiejskiego .
współczesna
trzebami
artykułów
aspektom
M . Gładysza
środowiska
w
grupę
różnym
odmiennego
analizie
wpływów,
j a k i m p o d l e g a twórca, o r a z a t m o s f e r y , w j a k i e j p r a c u j e .
Autor
zwraca
sztuki ludowej
uwagę
na
a panującym
konieczność
w
badanej
widzenia
zbiorowości
związku
między
systemem
charakterem
wartości o r a z
przy
jętymi w z o r a m i k u l t u r o w y m i .
Następnym
metodyka
nadrzędnym
badań
opracowanie
problemem
etnograficznych.
błędom, j a k i m i
wiadu i obserwacji .
1 6
Z.
artykułów
Biały
i
m o ż e być obciążona
Przyczyn
zamieszczonych
E . Żarnecka-Biały
relacja
uzyskana
zniekształceń p o j a w i a j ą c y c h
cinku
doszukują
wiem
popełniania błędu płyną z określonych p r e d y s p o z y c j i
którymi
nia
Ta
się z a r ó w n o
zdeterminowane
wiarygodności
ciekawa
M.
Gładysz,
M.
Maśliński,
wych
K.
jak i
strony. Autorzy
być
Chłopski
12
14
wej,
są o b i e
badacza,
szacowania
wskazują
poprzez
kalendarz
Tradycyjne
ideograficzny,
techniki
obróbki
swoje
na drodze
wy
możliwości
bo
psychiczno-spolecznych,
n a sposoby
prawdopodobieństwa
rozszerzona
jest
Pracach
się n a o m a w i a n y m o d
badanego,
podanie
takich j a k . np. d w u c z y n n i k o w a analiza
13
graniczu
osobie
i n f o r m a c j i oraz
a n a l i z a mogłaby
weryfikacyjnych,
w
w
poświęcają
zwiększe
i c h realizacji.
konkretnych metod
w a r i a n c y j n a czy
rangowy
z. 5: 1971, s. 49-80.
drewna
na północnym
po
Łysogór, z. 1: 1963, s. 83-115.
Moszyński,
Dzieje
rozwoju
samołówek łowieckich, w Europie
środko
z. 2 : 1965, s. 7-22.
15
M.
Gładysz,
16
Z.
Biały,
badaniach
E.
Z badań nad współczesną
Żarnecka-Biały,
etnograficznych,
17 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V I I I , z. 2
sztuką ludową, z. 5: 1971, s. 49-80.
Z
z. 1: 1963, s. 9-81.
zagadnień
weryfikacji
w
tereno
258
ARTYKUŁY RECENZYJNE I
RECENZJE
test K e n d a l l a i S m i t h a . N a t u r a l n i e w a r u n k i e m zastosowania
tego t y p u
procedur
następnego
artykułu
badaniach
etnogra
11
są p r e c y z y j n e m e t o d y b a d a w c z e .
Bliski
zasygnalizowanej
omawiającego
wyżej
możliwości
ficznych.
Z. Biały, A .
kretnych
metod
poddano
dane
i
tematyce
zastosowania
Kobyłecki,
przedstawiają
dotyczące
jest
analizy
Z. Węgrzyn
efekty
powierzchni
przedmiot
ilościowej
dają
przykłady
poznawcze
wykorzystania
osiągane
gospodarstw
rsię w i ę c b r a k przykładu, w k t ó r y m c e c h y
w
i
tą
pogłowia
w sposób b a r d z i e j
drogą .
kon
Analizie
18
zwierząt,
odczuwa
bezpośredni
odnosiły
b y się d o f a k t ó w k u l t u r o w y c h .
Propozycję m o d e l u p o m o c n i c z e g o do a n a l i z y
zawiera
artykuł
osiągnięcia
różnych
wiejskim.
Cz.
poprzez
R o b o l y c k i e g o ''•>. Przy
Cz.
dyscyplin
Robotycki
ustalenie
naukowych
widzi
systemu
i
związanych z
konstrukcji
dostosowane
możliwość
wartości
zjawisk
jego
rozwiązania
obowiązującego
moralnością
wykorzystane
do badań
w
podejmowanych
w
i
grupie
zostały
środowisku
zagadnień
wynikających
z n i e g o w z o r ó w zachowań.
Mówiąc
bie
o metodologii
badań
wynikającym
.skutkom
należy w y m i e n i ć artykuł Z. Białego traktujący o
interdyscyplinarnych
z coraz
gólnych d y s c y p l i n a c h w i e d z y
Następną
grupę
jako
konieczności
większej
przeciwdziałającej
specjalizacji
ujawniającej
potrze
ujemnym
się w
poszcze
prace,
których
.
20
artykułów,
jaką
trzeba
omówić,
stanowią
p r z e d m i o t e m zainteresowań jest h i s t o r i a e t n o g r a f i i . A . Waligórski p r z e d s t a w i a
runek
ewolucyjny,
naukowej
i
21
syntezy
z którym
. Ewolucjonizmowi
w
wiążąc
sopism
rowej
ją
ujęć
teoretycznych
nauk etnograficznych
wchodzą
w
kie
dyscypliny
d o dziś a k t u a l n y c h .
przegląd
zakres
we
Wło
katedr,
antropologii
pozycji
17 p
wśród
o
r
p
Sawicki,
mieszkańców
s. 310-317 (VI.
Z.
analizy
cza
kultu
Cz.
A.
nieswoiste
„Przegląd
Kobyłecki,
choroby
oddechowego
układu
Epidemiologiczny",
Z.
etnograficznych
Spiszu),
R.
23:
1969 n r
2,
(w
Węgrzyn,
oparciu
Z
zagadnień
o studia
nad
ilościowej
gospodarką
chłop
z. 6: 1972, s. 53-103.
R o b o t n i c к i,
na
s t a n badań n a d
.
Przewlekle
Krakowa,
badaniach
ską na Polskim
wiejskim
23
ludowym
ziołolecznictwie
O c e n a błędu a n k i e t e r a ) .
Biały,
w
o
traktujących
artykuł B . O l s z o w y , a E. N i e h o r s k a p r z e d s t a w i a
kulturą l u d o w ą Śląska Cieszyńskiego
10
próby
terminów
i regionalizmu. Daje
zainteresowania
powojennych
Polsce z a w i e r a
1 8
i
isię historią
filozofii
j a k o odrębnej
autor pierwsze
a p a r a t u pojęć
natomiast zajmuje
których
etnografii
.
Przegląd
w
przypisuje
z rozwojem
i muzeów,
22
powstanie
etnografii, stworzenie
B. Pilichowska
szech,
wiąże
przykładzie
Problemy
badania
materiałów
moralności
terenowych
i obyczaju
z Polskiego
w
środowisku
z. 6: 1972,
Spiszą,
s. 105-120.
20
Z.
blematyką
21
A.
Biały,
Główne
wsi górskich,
kierunki
i
cele
interdyscyplinarnych
badań
nad
pro
z. 6: 1972, s. 43-52.
Kierunek
Waligórski,
ewolucyjny
w
etnografii
(1860-1890),
z.
5:
Włoszech,
z.
5:
1971, s. 7-47.
2 2
B.
P i l i c h o w s k a ,
Z
historii
nauk
etnologicznych
we
1971, s. 125-136.
2 3
B. O l s z o w y ,
podstawie
prac
i
O
badaniach
materiałów
nad
ziołolecznictwem
opublikowanych
w
latach
ludowym
1945-1965,
w
Polsce
z.
na
3 : 1967,
259
ARTYKUŁY RECENZYJÑÉ I RECENZJE
Autorem opracowania
poświęconego s p r a w o m
m a c j e o drogach
dotyczącego piśmiennictwa f a c h o w e g o z X V I i X V I I I w .
rolnictwa
j e s t E . Krasińska. Można w
rozpowszechniania
się w i e d z y
z dużym prawdopodobieństwem —
nej
w
zasadzie
wzorem
d l a ziemiaństwa,
dla w s i
2 4
.
E . Krasińska
z zakresu rolnictwa.
i
Limanowskiego,
charakterystycznych
gleboznawstwa
Jak
25
Interesuje
przy
literaturze
realizowane
własności,
poświęca
ją
wiedza
w
wielkiej
jeszcze jeden
o glebach
ją
infor
istniejąca
ze stanem
i X V I I I wieku
oraz
artykuł
stawały
wiedzy
się
ludowej
n a terenie
wiadomości
—
przeznaczo
Spiszu
na ten temat
z współczesnymi
osiągnięciami
.
już w s p o m n i a n o ,
resowanie
że i n s t r u k c j e z a w a r t e w
czyim porównuje
dla X V I I
n i m znaleźć
r o l n i c z e j n a w s i . Przyjąć można
sprawami
Pracach
w
muzealnictwa,
etnograficznych
znalazło s w e o d b i c i e
zainte
c o łączy się z n a z w i s k i e m J . B u j a k a .
Jest o n
a u t o r e m t r z e c h artykułów, z których d w a poświęcone zostały h i s t o r i i m u z e a l n i c t w a
polskiego,
a
j e d e n omówieniu
czątki m u z e a l n i c t w a w
i
oświaty
stwa.
na wsi w
Wyrazem
tych
rozwoju
X I X wieku
oraz
dążeń
organizowane
były
gdzie g r o m a d z o n o też e k s p o n a t y
rozwoju
Muzeum
Etnograficznego
w
Rzymie .
2 6
P o l s c e związane są z dążeniami do p o d n i e s i e n i a
muzealnictwa
ożywioną
ilustrujące
działalnością
wystawy
n a polu
rolnicze
i
Po
gospodarki
ludoznaw-
przemysłowe,
sposób życia w s i . Duże z n a c z e n i e d l a
miała też z r o d z o n a w t y m c z a s i e i d e a r e g i o n a l i z m u
i krajo
znawstwa.
W y w o d y a u t o r a o p a r t e są n a o b s z e r n e j
Kończąc
prezentację
m a c j a c h , które dają
logicznych
i
treści
i wyczerpującej
Pracach
w
artykuły s p r a w o z d a w c z e .
przeprowadzanych
tematyce prac
zawartej
we
Mowa w
w s i Jurgów
zakończenie
należy
nowić źródło i n f o r m a c j i
twierdzenia
kiwaniu
przedmiotu.
należy
o
nich o badaniach
na Spiszu,
zasobach
procesów
analogii
stwierdzić,
że
dla teoretyka
zachodzących
dla analizy
zjawisk
Z
w
badań nad kulturą
może
n i m materiał
może
n a terenach
Anna
s. 117-128; E . N i e h o r s k a ,
wydawnictwo
Znajdzie
w s i współczesnej,
podobnych
Jagielloń
.
recenzowane
kultury.
we
27
infor
antropo
archiwalnych
m a g i s t e r s k i c h K a t e d r y E t n o g r a f i i Słowian U n i w e r s y t e t u
skiego o r a z działalności koła n a u k o w e g o etnografów
Na
literaturze
wspomnieć
sta
dla po
pomóc w
poszu
pozapolskich.
Zambrzycka-Kunüchowicz
ludową
Śląska
Cieszyńskiego,
z. 5 : 1971, s. 109-123.
E.
2 4
nictwie
Krasińska,
fachowym
E.
25
rolniczej,
J.
26
od XVI
Krasińska,
Bujak,
Początki
i zbiorów
etnograficznych,
zealnictwa,
K.
o
glebach
i jej
etnograficznego
regionalizmu
polskim
znaczenie
w
i krajoznawstwa
z. 5: 1971 s. 89-108;
K a c z a n o w s k i ,
Uniwersytetu
Etnografii
problematyki
przy
w
piśmien
dla
praktyki
tenże
Z
Polsce,
z. 3 : 1967,
dla rozwoju
dziejów
muzeów
włoskiego
mu
z. 6: 1972, s. 135-141.
z. 2 : 1965, s. 23-32; T .
Katedry
ludowa
rolniczą
z. 6: 1972, s. 121-134.
muzealnictwa
Znaczenie
tenże,
wian
Wiedza
wiedzą
wieku,
z. 5: 1971, s. 81-87.
s. 93-116;
2 7
Zainteresowania
do XVII
Jagiellońskiego,
Słowian
badawczej
Uniwersytecie
Badania
antropologiczne
Prace
K a rwieka,
w
UJ,
z. 2 : 1965, s. 60-76; B .
z. 2 : 1965, s. 77-94; C z .
działalności
Jagiellońskim
we
magisterskie
w
studenckiego
Krakowie,
kola
wsi
Jurgów
Katedry
na
Robotycki,
naukowego
Sło
Archiwum
Olszowy,
z. 4 : 1970, s. 77-82.
Spiszu,
Etnografii
Rozwój
etnografów
260
ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE
KSIĄŻKI
J . W., Etnos
В romie j
Książka
Pierwsza
i etnografia,
poświęcona
część
pracy
jest
NADESŁANE
Izd. Nauka,
etnografii
„Etnos
jako
i
Moskwa
1973, ss. 281.
przedmiotowi
system
dynamiczny"
jej
badań,
etnosowi.
takie
problemy,
porusza
j a k s t o s u n e k e t n o s u do i n n y c h g r u p l u d z k i c h , s z e r o k i e i wąskie p o j m o w a n i e
su,
i
hierarchiczność
psychiki, typy
o
wspólnotach
etnografii
w
wspólnot
procesów
etnicznych
etnicznych"
do i n n y c h n a u k
badaniach
e t n i c z n y c h i i c h typologia,
etc. Część
prezentuje
druga
tradycje
społecznych,
etnograficznych,
etniczne funkcje
„Etnografia
nauki,
problematykę
z n a c z e n i e demografii,
jej
jako
przedmiot,
przeszłości
antropologii
i
etno
kultury
nauka
stosunek
teraźniejszości
i geografii w
po
z n a n i u etnosu.
R.
С iu pа к
Kolejna
struktury
ucznia
tworzy
i funkcjonowania
wiejskich.
Wychodząc
wia
tematy,
parafii
prof.
a
laicyzacji
Studia
socjologiczne,
L e Bras,
jednego
z
od
zawartych
o n a nową
założeń
Ome
w
Katolicyzm
ludowego.
kultury
opinii
książce szkiców
w
charakter
Książka
polskiej, a przede
i
już p u
młodzieżowej
autor
dalszy
oma
Katolicyzm
podkulturze,
ludowego,
wkład
wszystkim kultury
obrazu
społecznościach
pamiętnika,
katolicyzmu
stanowi
były
do nakreślenia
teoretycznych
chłopskiego
ludowy
Psychospołeczny
katolicyzmu
w
religioznawców
religijnych w e współ
jakość pretendując
metodologicznych
j a k : Katolicyzm
polskość,
istoty p r z e m i a n
Seria
niewielu
k a t o l i c y z m u głównie, a l e n i e tylko, w
małomiasteczkowej,
tolicyzm
G.
J a k k o l w i e k fragmenty
to j e d n a k
takie
w Polsce.
się p r z e z s z e r e g l a t różnymi a s p e k t a m i z j a w i s k
Polsce.
blikowane,
ludowy
1973, s s . 311.
praca
zajmującego
czesnej
Katolicyzm
Edward,
ga, W P , W a r s z a w a
T.
do
Ka
Procesy
znajomości
ludowej.
B . T.
Czerwiński
Marcin,
Magia,
mit
i fikcja,
Seria
Omega,
WP,
Warszawa
1973,
ss. 166.
Książka
poświęcona
jest
pierwotnym
mechanizmom
kultury
pewną rolę również w świecie współczesnym. A u t o r o m a w i a
a n a l i z u j e rytuał i jego z n a c z e n i e s t e r o w n i c z e , p r e z e n t u j e
z a n i e pokrewieństwa „nie pomiędzy s y s t e m a m i d a w n y m i
[...],
czynnymi,
lecz
pomiędzy
niejako
archaizmem
marginalnymi
kulturowym
zjawiskami
a całością k u l t u r y
a
grupowego
wieloma
i
K a z i m i e r z , Teoria
procesów
żywiołowych
ży
C e l e m jest u k a
wciąż
jednostkowego
R.
Dobrowolski
magii,
rolę m i t u zarówno w
c i u społeczności p l e m i e n n y c h , j a k i d z i s i e j s z y c h z u r b a n i z o w a n y c h .
czesnej
odgrywającym
funkcjonowanie
w zarysie,
współ
jeszcze
życia".
T.
Ossolineum,
W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w — G d a ń s k 1973, es. 151.
Procesy
krotnie
uwagi
żywiołowe
sygnalizowany
na zjawiska
to j e d e n
posiadające
świadczeniem,
iż
do
obowiązków,
wiodących
teorii
książka
„[...]
posiada
z
artykułami
studia
głównych
począwszy
ujemne
przedmiotów
od
znaczenie
nad destrukcyjnymi
jakie
również
ciążą
część
1963 r.
społeczne
procesami
nad naukami
empiryczną,
badań
na
autora,
Zwrócenie
dyktowane
którą
jest
żywiołowymi
społecznymi".
Obok
składają
wielo
szczególnej
się
prze
należą
zarysu
szkice
261
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E
poświęcone
kształtowaniu
osobowości
człowieka,
się p r a w a
migracjom
zwyczajowego
po I I w o j n i e ,
w
powiązaniu
zarówno
w
z
zagadnieniem
granicach
Małopolski
południowej, j a k i n a z i e m i e z a c h o d n i e , oraz udziałowi robotników w
zakładem p r a c y . Z n a c z e n i e tej p r a c y
trudno
ale
szczególnie
i praktycznego
wszystko
zjawisk
punktu
widzenia,
z z a k r e s u patologii
przecenić n i e t y l k o z
w
społecznej,
zarządzaniu
teoretycznego,
s y t u a c j i narastających
t a k i c h пр., j a k —
mimo
wymienione
przez a u t o r a w e wstępie — m a s o w e o p u s z c z a n i e w s i p r z e z młodzież, łapownictwo,
przestępczość
do
n i e l e t n i c h , c z y też apoteoza
znacznie
szerszego
problemu
konsumpcyjnego
systemów
wartości
s t y l u życia
współczesnego
należącego
społeczeństwa
polskiego.
R. T.
Etnologiczeskie
issledowanija
za
rubieżom.
Kriticzeskie
oczerki,
Izd.
Nauka,
M o s k w a 1973, ss. 231.
Zbiór
problemy
do
artykułów
marksizmu
problemy
niczna
r a d z i e c k i c h etnografów
omawiających
krytycznie
we
współczesnej
„antropologii
myśl
Formalne
ekonomicznej";
filozoficzna
metody
amerykańskiej;
i
czy sługa imperializmu
i
Współczesna
etnokulturowych;
pokrewieństwa
we
stosunku
Teoretyczne
J . I. Siemienowa,
Artanowskiego,
badań
systemów
Wiesielkina
Zachodu;
S. N.
problemy
badania
E . A.
etnografii
ważniejsze
O
etnologii światowej. T o m z a w i e r a m. i n . : J . P. A w i e r k i e w e j ,
M.
A.
zagra
Czlenowa,
współczesnej
Oskar
I . R. G r y g u l e w i c z a ,
etnografii
Lewis
—
krytyk
amerykańskiego?.
R. T.
K a r o l , Historia
E s t r e i c h e r
sztuki
w
zarysie,
PWN,
W a r s z a w a — K r a k ó w 1973,
ss, 551.
Autor
od
daje
czasów
sunkowo
interesujące
potraktowanie
przedkolumbijskich
Australii
jest
po
osiągnięć
społeczności
wysoce
kompetentny,
zwłaszcza
poświęconym
Afryce
grupy:
w
s z t u k i całego
a
uwagę
rozwiniętych
także
świata,
bogate
sto
cywilizacji
sztuki
Afryki,
wykład
gubi się p r z y
plemiennej
Azji,
o d n i e s i e n i u do s z t u k i E u r o p y i A z j i
omawianiu
jej tło e t n i c z n e i społeczne.
c z y t a m y : „Etnografowie
n a właściwe
rozwoju
dzisiejszy. Z w r a c a
artystycznych
to autor
analizując
n a temat
dzień
Ameryki,
i O c e a n i i . O ile j e d n a k
wotnych,
wielkie
kompendium
p r e h i s t o r y c z n y c h aż
plemiona
sztuki
dzielą c z a r n e l u d y
murzyńskie
ludów
T a k np. w
Afryki
i n a plemiona
pier
rozdziale
na
dwie
Bantu". Dysku
s y j n y j e s t podział n a d w i e t y l k o g r u p y tudzież n a określenie j e d n e j z n i c h w ł a ś c i
w y m i p l e m i o n a m i murzyńskimi.
„Przed
kilkudziesięciu
l a t y odróżniano
jeszcze w
Afryce
około tysiąca stylów
[ s z t u k i — p r z y p . wł.], a i dzisiaj istnieje i c h około 150. T a k głoszą o f i c j a l n e
etnograficzne".
N i e w i a d o m o , co m a oznaczać z w r o t
tym
że
bardziej
autor
przeczy
sobie,
pisząc
„oficjalne tezy
dalej:
„Znawcy
tezy
etnograficzne",
wydzielają
kilka
(osiem) w i e l k i c h obszarów s t y l o w y c h w A f r y c e " .
Kontrowersyjne
rytorium
pochodzi
jest s t w i e r d z e n i e , iż „bardzo t r u d n o
rzeźba l u b m a s k a afrykańska".
rozpoznać, z j a k i e g o t e
Przeciętnie biegły z n a w c a
roz
p o z n a to dosyć łatwo.
Czytamy
dalej:
„Poszczególne środowiska
rozwijały s w ą
sztukę niezależnie o d
siebie, n i e wiedząc o sobie, n i e stykając się a n i n a drodze h a n d l u , a n i n a w e t
jen".
Znów
mina
dalej
nie wiadomo
o
licznych
skąd
t a k fałszywe
migracjach
wiadomości,
plemiennych,
wojnach
a przecież
i
autor
kontaktach
wo
wspo
handlo
wych.
Autor
nader
a u t o r y t a t y w n i e o p o w i a d a się z a t e z a m i L e o F r o b e n i u s a i E l l i o t a
262
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E
S m i t h a o f e n i c k i c h i e g i p s k i c h wpływach, które miały sięgać aż po Zatokę G w i nejską, K o n g o i źródła N i l u .
Są
Bari
wreszcie
i
Dinka
duże
w
nieścisłości
Afryce
geograficzne,
zachodniej
oraz
jak
np.
stosowane
umiejscowienie
nazewnictwo
plemion
współczesnych
państw afrykańskich.
Brak
miejsca
nych Ameryce
„Ta k u l t u r a
na
wymienianie
podobnych
potknięć
w
rozdziałach
poświęco
i O c e a n i i , choć n i e sposób n i e przytoczyć budzącego grozę
religijna
Azteków była o k r u t n a i s t r a s z l i w i e
zdania:
barbarzyńska i n i e m a
c o żałować, że zginęła".
W
sumie
żałować
należy, że rozdziały
poświęcone s z t u c e l u d ó w
pozaeuropej
s k i c h są t a k niedokładne, a p r z y t y m p o d a n e w sposób ostateczny, co r a z e m
waża
zaufanie
do dużej
niewątpliwie
wiedzy
autora
w
dziedzinie
historii
M„ A.
F r o m m
Sny
choćby
autor
0
stanowią
jeden
z
jeden
Greków,
różnych
kim
snów
kierunkach
(2: 1973),
Fromm
a
książki
myślicieli
n i e jest
obca
podstawową
o
refleksji,
dziejom
baśni
i
o czym
interpretacji
średniowiecza,
współczesnej
wymienić
zamieszczony
przedstawicielem
języku
książki
rytuałów, a n a w e t
mit
snów,
mitów,
świadczy
snów,
filozofów
nauce;
wystarczy
tam szkic
nie
gdzie
Hindu
Oświecenia
wspominając
numer
czasopisma
francuskiego
historyka
średniowiecza.
będący
Edypie
interpretację),
i
psychoanalizy
jest
koncepcję
wyłuskując
jedność
głównie
języka
nurtu
istoty
psychoanalizy
snów,
a
przede
t z w . symbolikę
symbolicznego
(autor
proponuje
K a p t u r k u , s z a b a t o r a z Proces
(Freud,
alternatywną
mit kosmogoniczny
w
stosunku
Enuma
elisz,
F . K a f k i . Całość p r z e p l a t a n a
Jung),
nie pozbawiona
typowych
do
uniwersalną.
o
baśni,
a n a l i z y są:
koncepcji
bajka
wy
wszyst
snów, mitów,
niektórych współczesnych dzieł s z t u k i . P r z e d m i o t e m
babiloński
choanalitykami
kulturologicznego
własną
języka, j a k i m o n e operują
Tezą
przedmiotów
poświęcony
wreszcie
szczególnie
Zapomnianym
w
rozumienia
poglądy społeczności p l e m i e n n y c h , starożytnych E g i p c j a n ,
Rzymian,
J . L e Goff, Sny
kłada
do
Wstęp
z odwiecznych
rozdziałów
Problematyka
„Teksty"
język.
K.
1972, ss. 256.
prezentuje
sów,
etc.
Zapomniany
Erich,
PIW, Warszawa
pod
sztuki.
Freuda
Czerwonym
dyskusją z i n n y m i p s y
dla F r o m m a
niejasności
1 nieprecyzyjności. Wstęp К. T . T o e p l i t z a .
R. T .
Gul'ajew
W.
I., Driewniejsze
ciwilizacii
Miezoamieriki,
Izd. Nauka,
Moskwa
1972, s s . 276, ilustr., m a p y .
Praca
poświęcona
w
zasadzie charakterystyce czterech kultur
skich tzw. okresu klasycznego
skiej
—
zawiera
s z y c h zabytków
chaicznego.
Autor
także z a r y s h i s t o r i i archeologii
archeologicznych
prezentuje
mezoamerykań-
— teotihuacańskiej, zapoteckiej, o l m e c k i e j
oraz
rewolucji
neolitycznej
n a temat
majańnajstar
i kultur okresu
genezy
ar
wzajemnych
związków między k u l t u r a m i , a l e t e n k r y t y c z n y przegląd n i e p r o w a d z i
do żadnych
bibliografia
poglądów
i
omówienie
oraz
nowych-konstruktywnych
szereg
Mezoameryki,
wniosków. T e k s t uzupełnia 89 i l u s t r a c j i i planów, 5 m a p ,
o r a z s t r e s z c z e n i e w języku hiszpańskim.
R. T.
K r z y s z t o f o w i c z
Stefania,
O
sztuce
ludowej
w
Polsce,
WP,
Warszawa
1972,
ss. 151 + 6 rysunków i 119 i l u s t r a c j i n a wkładkach.
J e s t to j e d n o
stosuje
z wielu
tu klasyczny
k o l e j n y c h opracowań n a t e m a t s z t u k i l u d o w e j .
podział
n a budownictwo
i
architekturę,
rzeźbę,
Autorka
malarstwo,
263
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E
grafikę oraz rzemiosło i zdobnictwo.
wego,
zakresu
pojęcia
sztuki
Interesujące rozważania dotyczące s t y l u l u d o
ludowej
r o z c z a r o w a n i e , ograniczają się b o w i e m
brak
i c h rozwinięcia.
twórczością
Dobrze,
amatorską
i
współczesnych
zmian
przynoszą
jednak
do z a s y g n a l i z o w a n i a t y l k o t y c h zagadnień
iż
autorka
postuluje
czy tzw.
innych
Jest
to
konieczność
jednak
zajęcia
raczej
się
—
także
przewodnik
po
sztuce l u d o w e j niż p r a c a proponująca n o w e n a nią spojrzenie.
M.
Kroeber
L o u i s , Istota
Alfred
kultury,
Biblioteka
Socjologiczna,
A.
PWN,
K.
Warsza
w a 1973, ss. 698.
Wybór prac wybitnego
ki
amerykańskiego antropologa
tłumaczeniu P . S z t o m p k i , składający
k u l t u r y udostępniony
dzię
się z t r z e c h działów: T e o r i a k u l t u r y , P o
krewieństwo i s t r u k t u r a społeczna, O I n d i a n a c h A m e r y k i . Oprócz sporej ilości m a
teriału
faktograficznego
odzwierciedlającego
doskonale
m a m y okazję zapoznać się z dużym f r a g m e n t e m
gicznej, z p r o b l e m a m i ,
n i a etnologów
i
które często do dziś znajdują
(np. p r o b l e m a t y k a
głębię r e f l e k s j i
sposób
pracy
historii rozwoju
Kroebera
myśli k u l t u r o l o -
się w c e n t r u m
zainteresowa
wartości), a także podziwiać szerokość s p o j r z e n i a
nad zjawiskami
k u l t u r y uczonego
nazywanego
„dziekanem
ame
rykańskich n a u k społecznych".
R.
Leopold
Jest
Wanda,
związanych
z
literaturze
O
to p i e r w s z a
w
Polsce
twórczością
Czarnej
próba
pisarzy
się p i s a r s t w e m
tyki literackiej. Przyznaje
wodnikami
afrykańskiej
decyduje
—
po
Warszawa
a c z do
1973, ss. 194.
ujęcia
pełnej
problemów
syntezy
wiedzie
n i e uwzględnia zbiorów i przypowieści
a u t o r s k i m , które a n a l i z u j e w
jednak,
etnograficznymi
PIW,
syntetycznego
afrykańskich,
j e s z c z e d a l e k a droga. W a n d a L e o p o l d
miennych, zajmuje
Afryki,
częściowo
kry
że s p o r e p a r t i e w i e l u książek są n i e m a l
obyczajach
według
autorki —
plemiennych.
O
postkolonialne
jących s w o j e powołanie twórcze —
ple
kategoriach
rozwoju
prze
literatury
dziedzictwo.
Interesu
jący j e s t t u podział n a p i s a r z y anglofońskich i frańkofońskich, o d m i e n n i e
O
T.
realizu
uzależnione o d s t o p n i a a k u l t u r a c j i byłych
charakterze
literatury
kolonialnych.
nadal
w
znacznym stopniu
grupy
l o k a l n e j i jego — n a ogół wszędzie wyraźnie dostrzegalne — związki z t r a
takie czynniki,
afrykańskiej
j a k pochodzenie
decydują
spo
łeczności
pisarza
z
bowiem
określonej
dycją kulturową.
M. A.
Ł ę tо с h a
T a d e u s z , Granice
i spory
Międzynarodowych, P W N , W a r s z a w a
P o r u s z o n e w książce p r o b l e m y
terytorialne
w Afryce,
Polski Instytut S p r a w
1973, ss. 267.
omawiane
są z p u n k t u w i d z e n i a p r a w a
narodowego, a l e stanowią c e n n e uzupełnienie wiadomości n a t e m a t
przemian
kulturowych
plemiennych,
w
gdzieniegdzie
Afryce.
jedynie
Konflikty
wynikają
noszą c h a r a k t e r
często
sporów
p e j s k i m s e n s i e tego słowa. A u t o r z w r a c a uwagę n a d w i e
ambicje
państw
częściowo p o z a
afrykańskich
n i m i całości
n a groźbę „łańcuchowej
niemal
żadne
zjednoczenia
etnicznych oraz
w
granicach
istniejących
z
między
współczesnych
dawnych
kraju
euro
tendencje:
znajdujących
ambicji
I s t n i e j e więc
się
ze względu
t y c h n i e byłoby b o w i e m
państw.
waśni
granicznych w
przeciwstawne
wyciszanie tych
r e a k c j i " — od konfliktów
z e współcześnie
K.
według
wolne
autora
konieczność t w o r z e n i a narodów z różnoetnicznej m o z a i k i .
M . A.
K.
264
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E
J a c e k , Odkrywcy
M a c h o w s k i
między
Starym
a Nowym
Ameryki.
Światem,
Dzieje
przedkolumbijskich
LSW, Warszawa
kontaktów
1973, s s . 319 +
24 w k ł a d k i z e
zdjęciami czarno-białymi.
Autor
rozpatruje
Kolumbem.
Kolumbem
hipotezy
wnikliwie
Właściwie
są
Wikingowie.
może
kryć
się
Schliemanna. W
teorie o r a z
nia
pretendenci
wątłe, a c z c z a s e m dość s u g e s t y w n e ,
legendach
i
możliwości
niezaprzeczalnymi
Pozostali
n i o n y m materiałem n a u k o w y m .
przez
wszystkie
jedynymi
do
prawdy,
Machowski
przed
przed
są
wątpliwi,
ńie poparte należytym i u w i e r z y t e l
dając
z a przykład
w
pracy
p r z y p a d k o w y c h z n a l e z i s k do b a r d z i e j p r a w o m o c n y c h
ruin
rozmaite
poglądy odnoszące się do n i c h . Z p o p u l a r y z a t o r s k i e g o
tryb
fantastycznych
odkrycie
ostrożnie p r z e d s t a w i a
książka m a t e n w a l o r , że p r e z e n t u j e
Ameryki
Ameryki
pierwszeństwa
A l e autor jest z d a n i a , że n a w e t
ziarno
sumie
osiągnięcia
odkrywcami
naukowej,
punktu
widze
przechodzenie
i antropologia,
od
hipotez.
M. A.
M a u s s M a r c e l , Socjologia
s z a w a 1973, ss. 881.
Troi
hipotezy
Biblioteka
Socjologiczna,
K.
PWN,
War
A m b i t n e p l a n y r e d a k c j i B i b l i o t e k i Socjologicznej zaowocowały k o l e j n y m to
m e m dzieł jednego z l u m i n a r z y n a u k o człowieku i k u l t u r z e . Otrzymaliśmy p r a c e
będące w etnologii p o z y c j a m i k l a s y c z n y m i , dzięki którym M a u s s w y w a r ł s w e
piętno i n t e l e k t u a l n e między i n n y m i n a S t e f a n i e C z a r n o w s k i m . T o m z a w i e r a słynny
„Szkic o d a r z e " , n a p i s a n y wespół z H . H u b e r t e m „Zarys ogólnej t e o r i i m a g i i " , p r a
cę „Idea śmierci w p a j a n a przez zbiorowość i jej w p ł y w n a ciało j e d n o s t k i " , n o w a
t o r s k i e „Pojęcie o s o b y " i i n . A u t o r z y w y b o r u i tłumacze uzupełnili f r a n c u s k i e
w y d a n i e dzieł d w o m a s z k i c a m i E . D u r k h e i m a i M . M a u s s a „O niektórych p i e r w o t
n y c h f o r m a c h k l a s y f i k a c j i " oraz „Fragment p l a n u ogólnej socjologii o p i s o w e j " . C a
łość poprzedzona jest wstępem k r y t y c z n y m C . Lévi-Straussa.
R.
Mrozek
Islam
Anna,
a naród
w
Afryce.
Somalia,
Sudan,
Libia,
T.
PWN,
War
s z a w a 1973, ss. 260.
Niezależnie od zasadniczego
cześnie j a k b y
problemu
polemiką z p o j m o w a n i e m
wyznaczonego
islamu jako
nej r e l i g i i . N a przykładzie S o m a l i i , S u d a n u
mu
w
n a procesy
każdym
narodotwórcze
z krajów,
dzięki
odmiennie. Z a r a z e m w y d a j e
łania
islamu.
pojmowaniu
Islam
islam
najmniej
dostarcza
autorka analizuje wpływ
I c h wybór
etnicznemu, o w e
zróżnicowany,
sudański
pograniczu
tej r e l i g i i d l a w y d o b y c i a
i Libii
państwach.
posiada
wynika
na
jest
kontynencie
sferach d z i a
klasycznemu
c e c h afrykańskich
przykładu
że
przebiegają
i „czarnej" A f r y k i .
odrębności n a r o d o w e j
isla
z tego,
procesy
najbliższy
najwięcej
świata a r a b s k i e g o
wyjątkowego
własnej
jedno
i niezróżnicowa-
się, że można mówić o t r z e c h t y p o w y c h
tej religii. I s l a m
somalijski
tych
zróżnicowaniu
libijski,
stępując n a k u l t u r o w y m
w
tytułem p r a c a jest
jednorodnej
wy
Wreszcie
zastosowania
jedynego c h y b a w
Afryce
n a południe od S a h a r y państwa niezróżnicowanego etnicznie.
M.
Pawełczyńska
w
Polsce,
Anna
i
T o m a s z e w s k a
I n s t y t u t F i l o z o f i i i Socjologii
J e s t to próba r a m o w e j
w przeważającej
Opinii Publicznej
dzięki
analizie
procesów
K.
kultury
1972, ss. 296.
n a d a n y c h e m p i r y c z n y c h pochodzących
części z badań a n k i e t o w y c h p r o w a d z o n y c h
przy P o l s k i m Radio
A.
Urbanizacja
PAN, PWN, Warszawa
syntezy opartej
i Telewizji w
później uzupełnionych. P r a c a daje k o m p l e k s o w e
uwarunkowań
Wanda,
p r z e z Ośrodek
Badania
l a t a c h 1957-1964 i częściowo
ujęcie procesów k u l t u r o w y c h i i c h
urbanizacji
przeprowadzonej
na
przykła-
265
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I RECENZJE
dzie
dużych
dane
jednostek
są z j a w i s k a
terytorialnych, mianowicie
społeczne,
demograficzne,
województw.
instytucje
Rozważaniu
lokalne,
pod
i c h kształtowanie
się o r a z w p ł y w , j a k i mają n a zróżnicowanie u c z e s t n i c t w a ludności k r a j u w k u l t u r z e .
M.
Porębski
Ikonosjera,
Mieczysław,
Biblioteka
Myśli
Współczesnej,
A. K.
PIW,
War
s z a w a 1972, ss. 297.'
Praca
wychodzi
cywilizacji
dostrzega
groźbę
n a temat
pojęcia o b r a z u ,
pojęcia
istotnego d l a
dzięki rosnącemu z n a c z e n i u w i z u a l n y c h przekazów.
„eksplozji
niem obrazowych
Upatruje
o d rozważań
współczesnej
informacyjnej"
wyrażających
się i n t e n s y w n y m
stereotypów, k o n w e n c j i i s y m b o l i n a s y s t e m r e c e p c y j n y
w t y m niebezpieczeństwo z e r w a n i a
Autor
działa
odbiorcy.
z tradycją kulturową i działania n i e
z n a n y c h jeszcze, n o w y c h p r a w k u l t u r y d n i a dzisiejszego.
Otacza
nas. zewsząd
iikonosfera,
i k o n i k i , należy j ą stworzyć. P r a c a
matykę
jakie
obrazu
zajmuje
teoretyczny,
od strony
w
życiu
jak i
nie m a j e d n a k
jego s t r u k t u r y ,
ludzkim.
—
według
autora
—
jest więc próbą ogólnego s p o j r z e n i a
funkcji
Rozważania
metodologiczny,
zmierzają
kulturowej,
n a t e n temat
historii i
mają
do określenia
ogólnej
na
proble
miejsca,
charakter tak
ikonosfery
w
języku
s e m a n t y k i logicznej.
M.
Teorie
postaw,
pod r e d . S. N o w a k a , P W N , W a r s z a w a 1973, s. 343.
Książka jest z b i o r e m
gracji"
zorganizowanej
materiałów z k o n f e r e n c j i
w
kwietniu
zebranych
artykułów w i e l o s t r o n n i e
i wydanej
swoje
dużo
pracy
miejsca
[...]
— próba i n t e
Zespół Studiów
nad
Uniwersytetu Warszawskiego.
naświetla problematykę p o s t a w
poświęcając
teoriom
genezy
w
postaw.
w
swym
Metodami
Jedenaście
jej aspekcie
C e l konferencji
j a s n o wyraził w e wstępie S t e f a n N o w a k : „Autorzy
analizy z a pierwszy
postaw
„Teorie p o s t a w
1972 r. p r z e z
Badań S o c j o l o g i c z n y c h I n s t y t u t u Socjologii
teoretycznym,
A. K.
[...]
uważają
środowisku k r o k w k i e r u n k u i n t e g r a c j i teorii
mając nadzieję, że s z k i c e t e pobudzić mogą i n n y c h b a d a c z y
do zajęcia
się tą fascynującą teoretycznie i doniosłą społecznie problematyką".
R.
"Współczesne przemiany wsi olsztyńskiej.
Materiały
seminariów
T.
w latach 1970-1971,
W y d . P o j e z i e r z e , O l s z t y n 1973, ss. 240.
Od
kilku
organizuje
nom
l a t Ośrodek
w s i olsztyńskiej
praktyków
—
głównie
dyscyplinę
wiodącą
—
Niniejszy tom obejmuje
gicznych
kawa
Badań
Naukowych
interesujące s e m i n a r i a k o m p l e k s o w e
procesów
forma
i skupiające
pracowników
takimi
były
różnych
administracji.
w
latach
Kętrzyńskiego
w
poświęcone współczesnym
przedstawicieli
Coroczne
dyscyplin
przemia
nauki
spotkania
1970 demografia,
Olsztynie
śledzenia
zjawisk
Kaszub, Podhala
oraz
posiadają
1971 etnografia.
26 (12 plus. 14) artykułów, z których część dotyczy
n a t e r e n a c h północnych
bieżącego
im. W.
analo
i Bieszczad. T a cie
społeczno-kulturowych
i łączenia
nauki
z praktyką w i n n a spotkać się z większą życzliwością w y d a w n i c t w a
i d r u k a r n i , od
których zależy skrócenie c y k l u w y d a w n i c z e g o .
czekać
Z
zainteresowaniem
należy
n a t o m prezentujący tegoroczny dorobek s e m i n a r i u m .
R. T.
