-
Title
-
Etnologia francuska / LUD 1977 t.61
-
Description
-
LUD 1977 t.61,s.47-74
-
Creator
-
Bednarski, Jacek
-
Date
-
1977
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:1498
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1619
-
Subject
-
etnologia francuska
-
Text
-
Lud,
JACEK
t. 61, 1977
BEDNARSKI
ETNOLOGIA FRANCUSKA
HISTORIA
-
STAN -
OSIĄGNIĘCIA
Współczesna etnologia francuska jest dynamicznie rOZWIJaJącą się
dyscypliną. Powszechnie znane są jej osiągnięcia ogólnoteoretyczne oraz
praktyczne w badaniach społeczeństw pozaeuropejskich. Natomiast nie\viele miejsca poświęcono dotychczas, w polskiej literaturze etnograficznej, rozwojowi badań nad francuską kulturą ludową. Ze względu na
obszerność i złożoność tego zagadnienia, niniejszy artykuł, którego przedmiotem są równocześnie dzieje, stan współczesny i osiągnięcia dyscypliny
określanej terminem "ethnolog'ie fran~aise", z konieczności sygnalizuje
jedynie niektóre problemy, zdaniem autora warte omówienia i przybliżenia polskiem u czytelnikowi. Analizując współczesną etnolologię narodową starano si(~ uchwycić jej wielopłaszczyznowe powiązania z całokształtem nauk etnologicznych we Francji.
W ramach etnologii wyróżnia się obecnie we Francji, ze względu na
podmiot badarl, trzy dyscypliny: etnologię krajów "trzeciego świata"
(ethnologie d'outre-mer lub ethnologie des societes primitives, archaiques), etnologię Europy (ethnologie europeenne lub ethnologie des societes
traditionnelles, pn;industrielles) oraz etnologię Francji (ethnologie franc;aise). Rezultaty badawcze każdej z nich stanowią podstawę dla tzw.
etnologii ogólnej (ethnologie generale), która zmierza do budowania
\\' ramach poszczególnych szkół generalnej teorii kultury.
Wyjaśnienia wymaga zastosowanie w tytule artykułu i tekście terminu "etnologia", zamiast przyjętego u nas "etnografia". We' Francji
mają one różne znaczenia. Pojęcie "etnografia" dla oznaczenia nie ty Ie
nauki, co raczej metody opisywania ludów pojawiło się we Francji
w 1807 r. I Terminu "etnologia" użył po raz pierwszy w swojej klasyfil
T. Wróblew,:ki.
Wstęp
do etnografii,
Poznań
1969, s. 12.
-18
.J."CEK
BED
AHSKl
kacji nauk A. M. Ampere w 1830 r. 2, a więc w okresi0 początków formułowania postulatu studiów generalnych nad człowiekiem w jego aspekcie fizycznym, psychologicznym i społecznym (m. in. P. Broca, C. Bernard, A. Comte). Z tego właśnie okresu pochodzą szerokie międz,\'dvscyplinarne powiązania etnologi z całokształtem nauk hUlmmist~'cznych,
a przede wszystkim przyrodniczych. Zgodnie z dych()~()miczną zasadą
klasyfikacji nauk ustaliła się we Francji w połowie XIX w. do dziś
aktualna zasada, że etnologia oznacza naukę porÓWna\\Tzq i uogólniającą.
etnografia natomiast jest jej procedurą szczegółową - gromadzenie materiałów i opis :1. Tradycja francuska wiązała do okresu II wojm' światowej oba pojęcia z badaniami ludów pozaeuropejskich. badania kultury
rodzimej określając w historycznej kolejności jako dt'lllonologia, clemopsychologia, badania ludowych tradycji i folklor. Terminami "etnografia"
i "etnologia" objęto badania nad kulturą ludową po II wojnie światowej,
przy czym dopiero ich włączenie w ramy etnologii ucz\nilo z tej d.vscypliny dziedzinę w pełni samodzielną. Stosowanie w odniesieniu do badań
rodzimej kultury ludowej terminu "etnologia", a nie ..etnografia", jest
po prostu uwzględnieniem dostrzeganego powszechnie \"'e Francji. naukowego awansu dyscypliny.
We Francji dla rozwoju badań nad kulturą ludową ostatnie 15-1ecie
ma znaczenie przełomowe. W tej dziedzinie etnologia w:\'szła szeroko
poza dotychczasowe wąskie ramy problematyki folklorystycznej i skierowała swoje zainteresowania na całokształt współczesnej i dawnej kultury wsi. Obecnie możemy obserwować również jej przedmiotowe zbliżenie z całokształtem nauk etnologicznych i intensywnie rozwijającą si(~
współpracę z szeregiem innych dyscyplin humanistycznych.
Stan współczesny etnologii narodowej we Francji jest rezultatem
prawie dwuwiekowego rozwoju zainteresowań własną ludową tradycją
kulturową. Można w nim wyróżnić 4 okresy: 1) kształtowanie się etnografii i etnologii jako samodzielnych dyscyplin naukowych i początki
świadomych zainteresowań ludową tradycją narodową (od końca XVIII
w.); 2) rozwój dyscypliny pod nazwą "folklor" (od lat 80. XIX w. do II
wojny światowej); 3) formowanie się podstaw nowoczesnego ujęcia przedmiotu badań w postaci etnografii metropolitalnej (do mniej więcej lat
50-tych); 4) dynamiczny współcześnie rozwój etnologii narodowej \V kierunku antropologicznego traktowania zjawisk kulturowych.
2 G.
de Rohan-Csermak,
La
premiere
apparition
du
t eTlnc "et hnologic"
,.Ethnologia Europaea" 1967, t. 1, nr 3, s. 170-184.
8 Por.
np. C. Levi-Strauss,
Antropologia
strukturalna,
W2rsza'wa 1970, s. 54;
G. Balandier, Sociologie, ethnologie, ethnographie,
[w:l Troiti! de sociologie, t. 1.
Paris 1958, s. 101-102:
Grand
Larouss
encyclopedique,
t. 4, Paris 1961, ha~l~
.,ethnologie" i "ethnographie",
s. 768.
Etnologia
49
francuska
Rozwój zainteresowań i badań nad kulturą ludową we Francji kształtowały dwie ściśle ze sobą związane tendencje: 1) stopniowe rozszerzanie
przedmiotu badań od folkloru wiejskiego (w tradycyjnym znaczeniu) do
całokształtu kulturowych zachowań społeczeństwa francuskiego oraz
2) wysiłek w kierunku ujmowania przedmiotu badań w stopniowo rozwijającej się integracji z innymi dyscyplinami.
W artykule zajmiemy się rozwojem etnologii francuskiej w trzech
ostatnich wyróżnionych okresach, tzn. od momentu, kiedy kultura ludowa stała się przedmiotem badań wyodrębnionej dyscypliny. Wcześniejsze
dzieje mogą być z powodzeniem tematem odrębnego opracowania.
BADANIA
KULTURY
LUDOWEJ
W RAMACH
FOLKLORU
Rozwój badań nad francuską kulturą ludową przypada na koniec
XIX i pocz. XX w. Moment przełomowy tworzy z jednej strony działalność szeregu regionalistów, którzy podejmują akcję zjednoczenia wysiłku nad rejestracją żywotnych jeszcze w tym czasie elementów tradycyjnych w kulturze wsi oraz z drugiej, rozwój samej etnografii i etnologii, który niejako inspirował do ujmowania kultury ludowej w ramy
określonej teorii i objęcia jej badań przez wyraźnie wyodrębnioną dyscyplinę. Staje się nią w końcu lat 80-tych XIX w. folklor.
Pojęcie folkloru, wprowadzone w 1846 r. przez W. J. Thomsa dla
oznaczenia kultury duchowej, zostało przeniesione do Francji około 1877 r.
przez W. Edwardsa, założyciela Societe ethnologiques de Paris (1839) 4.
Termin ten bardzo szybko upowszechnił się we wszystkich krajach romańskich, a we Francji w końcu XIX w. przyjął podwójną denotacj~~.
Oznaczał, po pierwsze, całokształt kultury ludowej, zachowując jednocześnie swoje pierwotne znaczenie odnoszące się do wiedzy ludowej
lub - szerzej - kultury duchowej; po drugie, naukę o tej kulturze.
W ostatnim znaczeniu, spopularyzowany przez pracę P. Sebillot, Le
Folklor. Litterature orale et Ethnographie traditionelle (1913), obowiązywał we Francji aż do II wojny światowej. W ujęciu A. Van Gennepa
folklor stał się równoważnikiem niemieckiego "Volkskunde".
Bezpośrednich źródeł kształtowania się folkloru należy szukać przede wszystkim w szerokim amatorskim ruchu regionalistycznym i kolekcjonerskim, jaki we Francji rozwinął się w okresie pozytywizmu. Urzeczywistnieniem instytucjonalnych dążeń szeregu regionalnych działaczy
było powstanie kilku muzeów regionalnych, a przede wszystkim utvvo4
Paris
4 -
Poirier, Histoire
19611,s. 30.
J.
Lud,
tom LXI
cle ta
pensee
ethnotogique,
[w:]
Ethnotogie
Gen~" lie.
GO
.JACEK BEDNARSKI
rzenie w 1885 r. Societe des traditions populaires. Pierwotnym zadaniem
stmvarzyszenia było " ... badanie i publikowanie zespołu literatury słownej za\vierającej zabobony, dawne zwyczaje, oraz wszystkiego co jest
z t:. ,"'l związane ...".i, ale w praktyce stopniowo zainteresowaniami objęto
całokształt kultury ludowej. Członkami towarzystwa, z których dla dziejów etnologii największe znaczenie mieli G. Paris, E. Renan, X. Marmier,
L. Bonnemere, P. Aubry i P. Sebillot, byli wyłącznie amatorzy. Od 1866r.
tmr.'arzystwo wydawało poświęcone głównie zagadnieniom folkloru słownego "Revue des Traditions Populaires". Jakkolwiek zawarte w nim
artykuły były indywidualnymi przyczynkami na bardzo różne tematy,
to tworzyły one całość ustrukturyzowaną
przez P. Sebillot.
Folklor, w którego rozwoju istotne znaczenie miała działalność wspomnia:wgo towarzystwa, wyrastał na bardzo obszernym, ale zarazem nieusystematyzowanym
i pozbawionym ogólnych teorii dorobku historykÓ'N, geografów, prowincjonalnych badaczy i amatorów zgrupowanych
w rozmaitych "towarzystwach antykwariuszy". Rozwijał siG równocześnie
\\' izolacji od drugiego nurtu zainteresowań, jakim były kultury ludów
pl'>mitywnych.
Wiek XX przyniósł Francji, obok intensyfikacji badań terenowych
i groJnadzenia materiałów, wyjście poza charakterystyczny dla pozytywistów etap opisu. Zgromadzona dokumentacja, poszerzona o no,ve badania.
stała się przedmiotem opracowania pod kątem określonej teorii. Niektóre
z nich uchodzić mogą za równie nienaukowe jak te, które w XIX w.
wiązały całą ludową tradycję z Germanami, Celtami, Rzymianami, wpływam: 'Wschodu czy kultur prahistorycznych. Przeważało jednak systematyczne i bardzo sumienne badanie zjawisk i budowanie teorii opartych
na konkretnym materiale terenowym i analizie historycznej.
\V I połowie XX w. do rozwoju folkloru jako nauki przyczynili siC;
głównie P. Sebillot, P. Saintyves, P. Coirault, a przede wszyskim A. Van
Gen;1ep. Trzech pierwszych interesowały raczej problemy ściśle folklorystyczne. Van Gennep usiłował natomiast, jako pierwszy, podjąć analize \\'sz:'stkich tradycyjnych zachowań francuskich chłopów. Przyjrzyjmv się działalności tych badaczy, przede wszystkim od strony sposobu
ujm,">\vaniaprzedmiotu badań.
Sebillot P. (1846-1918), którego porównać można do O. Kolberga, jest
po',':szechnie uważany za twórcę folklorystyki francuskiej. Zasługą autora
de dziś aktualnego 4-tomowego, systematycznego zbioru Le Folklore de
France (1904-1907), jest poszerzenie zakresu badań folkloru w stosunku
5
lVI. Bouteiller. L'oeuvre. et les collections tolkloriques
de Lionel Bonnemere
"Arts et Traditions Populaires" (dalej "ATP") 1966, R. 14, nr 1-2.
(1843-1905),
s.
20.
Etnologia
francuska
51
do ujęcia tradycyjnego, ograniczającego go do folkloru słownego. Obok
dziedzin." określanej jako "litterature
orale" (pojęcie to wprowadził
w 1881 r.), P. Sebillot wyróżnił tzw. "l'ethnographie
traditionnelle"
(1886), której głównym przedmiotem zainteresowań miały być zwyczaje,
obrzt:;dy. wierzenia, przesądy i ich plastyczne uzewnętrznienie w postaci
sztuki ludo\vej h. Warto zaznaczyć również, że jako pierwszy zwrócił uwagt; na konieczność badania folkloru miejskiego różnych grup zawodowych.
Jakkolv,iek Sebillot stworzył podstawy pod badania etnograficzne we
Fr&ncji. to za właściwych ich twórców należy uznać Saintyvesa i Van
Gennepa.
Sair,ty\'es (właściwie E. Nourry, 1870-1935) był przede wszystkim
teoretykiem folkloru, m. in. redaktorem i głównym współtwórcą 5-tomowCE:.o Corpus du Folklore prehistoriques
en France et dans les colonies
Francois (1934-1936). Metodologiczne rozważania nad folklorem i charakterem jego badań zawarł w fundamentalnej pracy Manuel de Folklore
1193fi). Według Saintyvesa różnica między folklorem a etnografią, subd\3c:iplinami socjologii, polega na przedmiocie badań. Etnografia z.ajmu]\c ~iE: kulturami pozaeuropejskich ludów prymitywnych, folklor jest
naL1l11ia~t nauk
