-
Title
-
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze / LUD 1988 t.72
-
Description
-
LUD 1988 t.72 , s.47-66
-
Creator
-
Kowalska-Lewicka, Anna
-
Date
-
1988
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:1808
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1948
-
Rights
-
Licencja PIA
-
Subject
-
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
-
Text
-
Lud, t. 72, 1988
II. PRZED lOO-LECIEM PTL. Z DZIEJOW
ETNOGRAFII
POLSKIEJ
ANNA KOWALSKA-LEWICKA
PTL Kraków
JEGO
POLSKIE TOWARZYSTWO
LUDOZNAWCZE.
lIEJSCE
W ŻYCIU NAUKOWYM
I KULTURALNYM
KRAJU
Inicjatywa
utworzenia
Towarzystwa
Ludoznawczego
(taką nazwę nosiło ono pierwotnie)
zrodziła się 'vV łon:i,e Sekcji Antr:opologic:unej
Zjazdu
Polskich Lekarzy
i Przy,rodników
w Krakowie
dnia 22 sierpnia
1891 r.
Projekt ten wyszedł od Seweryna
Udzieli. Wtedy też utWOI"zono komitet,
który milał zająć się realizacją
tej uchwały. Po paru rueudanych
próbach
- władz·e austriackie
z począt.ku nie chciały udzielić zg.ody - projekt doczekał się realizacji We Lwowie dzięklienergii
Antoniego
Kaliny, profesora slawistyki Uniwersytetu
Lwowskiego i grupy współpracujących
z nim
ludzi (Czekanowskiego
J., 1946, s. 34 -: 35). Od tego czasu, mimo zmiennych kolei losu, okresów wzlotu i upadku, działa ono do dziś, wychodzi
również jego organ "Lud" założ,ony w pierwszym
I10ku ist.nienia Towarzystwa.
Jest wic;c ono nie tylko jednym
z najstarszych,
ale i jednym
z nielicznych
XIX-wiecznych
towarzystw
naukowych
w Polsce, które
działa nieprzerwanie
od daty swego założenia do dnia dzisiejszego.
Dzieje Towarzystwa
i jego udział w naukowym
i kulturalnym
życiu
Polski łączą się z dziejami
zainteresowań
kulturą
ludową, a te z kolei
znajdują
swe uwarunkowanie
w zmieniającej
się sytuacji
politycznej,
dochodzących
do głosu 'nowych ideologiach
społecznych;
w nowych prądach artystycznych,
czy wreszcie w odkryciach
naukowych,
nieraz odległychod
dyscyplin humanistycznych,
posiadających
jednaJk wpływ
na
kształtowanie
się ich metod pracy i przedmiotu
badań.
Pierwsze
wyraźniejsze
zainteresowanie
kulturą
warstwy
chłopskiej
budzi się już u schyŁku XVIII w., jeśli nie brać pod 'liwagę starszych, sporadycznie pojawiających
się utworów
literaakich
a tematyce
chłopskiej.
Związane to jest z powstającą
wśród warstw oświeconych
nową koncepl Artykuł
niniejszy jest rozszerzoną wersją referatu wygłoszonego przez autorkG na jubileuszowej
sesji 90-lecia Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
w Lublinie, wrze9ień 1985 r.
-48
PRZED
lOO-LECIEM
PTL
cją narodu, która zaczęła dostrzegać w chłopach obywateli państwa. Ten
llIowat,orskipogląd na strukturę narodu znaLazł odbicie choćby w Konstytucji 3 Maj'a, czy w Insurekcj:i Kościuszkowskiej.
Ostateczna utrata niepodl,egłości zwróc~ła umysły ku poszukiwaniom
sposobów przetrwania Na'1'odu. Doceni,ono wówczas wart,ość siły jaką reprezentuje tradycja narodowa, zarówno historyczna, jak i kulturalna. Zaczęto poszukiwać rodowodu własnego narodu i rodzimej kultury narodowej. Owcześni uczeni doszLi do. wn.iosiku,że bazę źródłową naszych dziejów można wzbogacić o nowe źródła, jakimi, ich zdaniem, mogły być przekazy ustne, tradycja żywa wśród warstwy chłopskiej. P,owszechne było
wtedy przekonanie, że kultura chłopska, rozwijająca się w izolacji od
wpływów obcych, zachowała czyste i nie skażone tradycje prasłowiańskie
i prapolskie. Stud~a n.ad wiejskim fo~klaoom mogą nam więc, .jak sądzono,
otwo.I'zyć drogę do rpo.znanianaI~odoWiejprzesz},Qści.W tym celu należało
zbierać legendy, baśnie, pieśni na podstawie których zamierzano rekonstruować najstansze nasze dzieje.
Na tEn "naukowy" kierunek ustosunkowania się do kultury chłopskiej nawarstwił się romantyzm. Romantycy dostrzegali w kulturze ludowej j'ej walory estetyczne, któr,e traktowaLi jako i1nspirację własnej
· twórcz.ości aTtystycznej, przede wszystklim literrnck~ej.
Oba te prądy, naukowy i artystyczny, nawzajem się uzupełniające
doprowadziły do wyidealizowania obrazu wsi, do naiwnego chłopomaństwa, zaś w nauoe do Jednostronnych studiów prawie wyłącznie nad folklorem slownym. Niemniej dały one impuls do zainteresowania się wsią
i zaowooowały licznymi z:bio'rami¢eśni i podań.
PewiEIn ,odwrót od bezkrytycznego uwielbi'eIlia dla kultury chł-opsbej
przyniosła rzeź galicyjska 1846 r. (posern-Zieliński A., 1973, s. 56). Zaczęto temz patrzeć na wieś bardziej krytycznie. Pierwszym uderzeniem
w wyideali'zowany świat kultury chłopskiej stała się praca Ryszarda
W.incentego Beirw;ińskiego, Studia o literaturze ludowej, gdzie autor dowodzi, że £'olklor chł'opski bynajmniej nie jest czystym tworem rodzimej
tradycji, paeciwnie - że reprezentuje zlepek wątków ogólno-€uropej·skich przejętych przez chłopów za pośrednictwem dworu i kościoła (Ber'WińskliR. W., 1854).
Do zmiany spojrzen:i1ai metody zbierania i analizowania materiałów
t€!Tenowych przyczyruiło się także na!Tastająoe na Zachodzie 'znaczenie nauk przyrodniczych i przenoszenie do humanistyiki, choć z pewnym opóźnieniem, metod i teoriIi -zaczerpniętych z nauk przyrodniczych i ścisłych
(np. ewolucjonizm).
Doda1Jlmwym wreszcie czynnikiem, który przyniósł nowe, bardziej
krytyczne spojTz,en,ieludoznawców stał się pozytywizm zrodzony po upad·ku Pow:stania Styczniowego, a żywy i twórczy do ko,ńoo XIX w.
PRZED
lOO-LECIEM PTL
49
W szczególnych warunkach, w jakich znajdował się wówczas Kraj,
dwa pierw:sze kierunki: poszukiwania korzeni własnej kultury i ,romantyczne idealizowanie polskiej wsi (mimo naukowej krytyki tego ostatni,ego spojrzenia na rzeczywistość) przetrwały w naszym ludoznawstwie dłużej, godząc się z pozytywiz:rpoem,a przynajmniej nie wzbudzając namiętnych polemik, jak to było w literaturze pięknej.
We wszysiJkich tych spojrze.niach .na kulturę wsi dominow.ało nastawi'enie patriotyczne, którego celem nadrzędnym byŁo podtrzymanie ducha
tradycji narodowej. Te wyraźne trendy, które możemy obserwować w
całej podzielonej między zaborców XIX-wiecznej Polsce występowały w
różnym nasileniu w różnych zaborach.
Pierwotnie w Polsce porozbi
