-
Title
-
In memoriam / LUD 1987 t.71
-
Description
-
LUD 1987 t.71,s.449-457
-
Date
-
1987
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:1804
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1943
-
Rights
-
Licencja PIA
-
Text
-
Lud, t. 71, 19871
v. IN MEMORIAM
PROF. DR JOZEF GAJEK
(12 II 1907 17 IV 1987)
Gdy Józef Gajek kończył szkołę powszechną w r. 1918 ważyły się losy przynależności Lwowa do II Rzeczpospolitej.
Wychowany w duchu głębokiego patriotyzmu - właściwego młodzi·eży z okresu
walk niepodległościowych
zwłaszcza na
Kresach, ten sentyment do Lwowa, z którym wiązała się cała jego młodcść zachował do ostatnich chwil życia. Gimnazjum typu klasycznego ukończył J. Gajek
w r. 1926 wstępując bezpośrednio po tym
na Uniwersytet im. Jan Kazimierza. Studiował równolegle polonistykę oraz etnologię i etnografię. Był to okres gdy kierunki te obsadzone były przez wybitnych
profesorów, że wspomnimy
tu tylko J.
Kleinera, T. Lehra-Spławińskiego,
J. Czekanowskiego, czy też A. Fischera. W roku
1930 uzyskał J. Gajek dwa dyplomy magisterskie i rozpoczął czynne życia zawodowe jako polonista nauczyciel gimnazjalny. Jak widać z jego dalszej twórczości sentymentalnie
związał się jednak
z etnografią. W r. 1932 doktoryzuje się na
podstawiep racy "Kogut w wierzeniach ludowych" opublikowan('j w wydawnictwie
Lwowskiego Towarzystwa Naukowego, a następnie przechodzi do pracy naukowej
jako asystent przy Katedrze Etnografii i Etnologii na Uniwersytecie
Jana Kazimierza we Lwowie.
W r. 1937 powołano go na kierownika Wydziału Pomor2)oznawczego przy Instytucie Bałtyckim w Gdyni. Efektem krótkotrwałego,
bo trwającego do r. 19.39,
rozstan·ia J. Gajka ze Lwowem, jest opracowana przez niego monografia etnograficzna Kaszub, nakład której w objętości 50 arkuszy autorskich, uległ zniszczeniu
w czasie okupacji. W 193:9 r. wraca J. Gajek do Lwowa i obejmuje stanowisko dyrektora Instytutu Ziem Południowo-Wschodnich,
przygotowując
jednocześnie habilitację w oparciu o prace "Zarys Etnograficzny Podola".
Piastowane bezpośrednio przed wybuchem wojny stanowiska, zmuszają .J. Gajka
do ukrywania się przed okupantami
Lwowa. Pracuje dorywczo jako sprzedawca,
29 "Lud"
-
t. 71
450
IN MEMORIAM
buchalter lub fizycznie, zarabiając na utrzymanie rodziny. A kiedy, jak mówi uliczna
piosenka lwowska, "lwowskie dzieci poszły tułać się po świecie", osiada w r. 1944
w Lublinie powracając natychmiast do pracy naukowej. Jako profesor nadzwyczajny
wykłada Józef Gajek na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, a nąstępnie obejmuje Katedrę Etnografii na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej
w Lublinie.
W 19'5:1 r. przenosi się do Poznania na Uniwersytet
A. Mickiewicza. Wreszcie
w 1'953 r. osiada na stałe we Wrocławiu, jako kierownik Katedry Etnografii Ogólnej
i Słowian na Uniwersytecie im. B. Bieruta. Tu obejmuje także kierownictwo Zakładu Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej powołanego przez Polską
Akademię Nauk celem opracowania Polskiego Atlasu Etnograficznego.
Działalność naukowa prof. dr. J. Gajka była wielokierunkowa.
W zakresie publikacji składa się na nią blisko 200 pozycji, z czego kilka jak np. obszerna praca
o etnografii Kaszub, historii domestyfikacji zwierząt domowych, budownictwie ludowym w woj. lubelskim i przemyśle domowym w woj. lubelskim i rzeszowskim, pozostają dotychczas w maszynopisie. Po pominięciu obszernego działu recenzji z prac
krajowych
i zagranicznych
oraz sprawozdań
z działalności prowadzonych
przez
prof. dr. J. Gajka placówek naukowych jak też różnorakich wstępów, przedmów
i podsumowań konferencji, jego dorobek naukowy da się ująć w kilka grup.
Istotną stanowią prace poświęcone metodzie i metodyce prac etnograficznych.
Wymienić tu należy przede wszystkim "Metoda retrogresywna
w etnografii polskiej" (Lud XLI, s.242 - 256), w której autor definiuje specyfIkę etnograficznej metody naukowej;
"Podstawowe tezy dotyczące przedmiotu i celu etnografii" (Lud
XLII, s. '90'9'- 9112),gdzie charakteryzuje
etnografię jako jedną z nauk historycznych,
której przedmiotem badań są przemiany kulturowe konkretnych
formacji etnicznych aż do narodu włącznie w ich pełnym zróżnicowaniu i w najszerszych ramach
czasowych. Praca ta stanowi punkt wyjściowy do dyskusji na temat nowego sformułowania zakresu przedmiotowego i celów badawczych etnografii; "Metodyka monograficznego opracowania strojów ludowych" (Lud XI, s. 707); "Uwagi do Polskiego
Atlasu Etnograficznego"
(Lud t. XLII, s. 899 - 908); "Podstawowe tezy dotyczące
przedmiotu i celu etnografii" (Lud t. XLII, s. 909 - 912); "Znaczenie kartografii etnograficznej dla slawistyki w świetle prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym"
(W-wa 19'58,s. 215 - 233'); "Zadania i metody Polskiego Atlasu Etnograficznego" (Lud
XLIV, s. 153 -' 205). Charakter wskazówek metodycznych posiadają także obszerne
wstępy do kolejnych kwestionariuszy
przeznaczonych
do badań dla potrzeb Polskiego Atlasu Etnograficznego,
jak też liczne instrukcje w sprawie indeksowania
czasopism etnograficznych
czy też katalogowania
biblioteki etnograficznej.
Drugą grupą zagadnień, którym poświęcił prof. dr J. Gajek uwagę, stanowią
problemy związane ze strukturą narodowościową i etniczną Polski. Zagadnienia Je,
interesowały
go zwłaszcza w okresie przedwojennym.
W efekcie powshły
m.in.
prace "Problemy etniczne i narodowościowe na Podolu" (Tarnopol 1931), (Lwów
19,:n); "Skład etniczny Wielkiego Pomorza" (Teka Pomorska 19:37); "Etniczne oblicze
Wielkiego Pomorza" (Toruń 1939); "Siły etniczne na pograniczu polsko-gdańskim"
(Gdynia 1938); a z opracowań powojennych - "Elementy kultury dawnych Prusów
w kulturze ludowej Warmii i Mazur" (Prace i Materiały Etnograficzne t. XIX,
s. 10 - 29).
Spośród prac typu monograficznego
na czołowym miejscu wypada umieścić
obszerną i opartą prawie wyłącznie na własnych badaniach terenowych monografię
pi. "Zarys etnograficzny Podola" cz. I (Lublin 1946) zawierającą szczegółową analitę kultury materialnej Podola z uwzględnieniem rozprzestrzeniania
poszczpgólnych
zjawisk kulturowych, ilustrowanych
licznymi kartogramami.
W dziedzinie folkloru
IN MEMORIAM
451
bardzo wyczerpującą i opartą na tle porównawczym
jest praca pt. "Kogut w wierzeniach ludowych" (Lwów 1934).
Do tej grupy publikacji wypada zaliczyć także niektóre powojenne prace J. Gajka, że wymienimy tu tylko "Z badań nad przemysłem wiejskim i małomiasteczkowym woj. lubelskiego i rzeszowskiego" (Prace i Materiały Etnograficzne, t. XIX,
s. 10 - 2JS).
Szczególnie wyczerpującą
grupę publikacji J. Gajka stanowią związane z Polskim Atlasem Etnograficznym.
Abstrahując
w tym miejscu od historii inicjatyw
Jego w zakresie realizacji tego dzieła - które uznać należy bezsprzecznie za największe osiągnięcie życiowe J. Gajka - do czego powrócimy jeszcze w dalszej części
wspomnień - stwierdzić można, że J. Gajek był bezwzględnie twórcą idei atlasu
i to zarówno od strony metodologicznej jak i organizacyjnej.
Szereg jego prac poświęconych jest teoretycznym
i metodycznym
podstawom
atlasu. Już w roku 1947 ukazuje się obszerny artykuł pt. "Polski Atlas Etnograficzny" (Lublin 1947, Anmiles UMCS Suplementum
I). Okres późniejszy obfituje
w liczne jego opracowania na temat atlasu zarówno w' wydawnictwach
krajowych
jaki i zagranicznych.
Jest również J. Gajek autorem wszystkich kwestionariuszy
do badań terenowych, stanowiących
podstawę opracowań kartograficznych
a zawierających ponadto wiele wytycznych co do metody i techniki badań P.A.E. W kolejnych zeszytach atlasu ukazuje się wreszcie blisko 30 map autorstwa bądź współautorstwa J. Gajka.
W ostatnich latach zainteresowania
naukowe J. Gajka skupiły się na zagadnieniach regionalizacji Polski, opartej na wynikach uzyskanych w Polskim Atlasie
Etnograficznym.
Była to jak mawiał "sól ziemi" całego atlasu. Próby tej regionalizacji znajdujemy już we wcześniejszych jego artykułach
jak np. "Próba etnograficznej regionalizacji Polski w świetle prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym" (Sprawozdania
Wrocławskiego
Towarzystwa
Naukowego
Wrocław
1961);
:A Studyon
the Ethnographic
Division of Poland into Regions" (Lud t. XLVII)
"Studia nad etnograficzną regionalizacją Polski" {Lud XLVII). Najpełniejszy i najwszechstronniejszy
obraz regionalizacji zawiera jednak jedna z ostatnich jego prac
pt. ..Etnograficzne zróżnicowanie obszaru Polski" opublikowaną
w Etnogra}ii Po1ski
- Przemiany Kultury
Ludowej w 1976 r.
Praca autorska stanowiła jedynie część działalności naukowej prof. dr J. Gajka. Bodajże największe zasługi położył on w zakresie organizacji życia naukowego.
Bezpośrednio po wojnie był inicjatorem reaktywowania
w Lublinie, Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, które pod jego sprężystym kierownictwem,
bądź jako
prezesa bądź sekretarza
generalnego, wybiło się na jedno z pierwszych
miejsc
wśród towarzystw naukowych w kraju. Do stwierdzenia
powyższego upoważniają
zarówno kontakty naukowe krajowe i zagraniczne
tego towarzystwa
jak przede
wszystkim intensywna akcja wydawnicza prowadzona przez nie w okresie działalności J. Gajka, że wymienimy tu tylko pozycje, które ukazały się pod jego redakcją jak: Lud t. XXXVI - XLVI; Prace Etnograficzne t. I - VI; Prace i materiały
etnograficzne t. VI - XXII czy Atlas Polskich Strojów Ludowych w ilości 26 zeszytów. Łącznie pod redakcją J. Gajka opublikowanych zostało w ramach wydawnictw
PTL 1132 arkuszy autorskich.
Niezaprzeczalne są olbrzymie zasługi J. Gajka w zakresie organizacji archiwum
naukowego Towarzystwa oraz biblioteki P.T.L. we Wrocławiu, która zresztą wyłącznie dzięki jego energii i zapobiegliwości, wywieziona została ze Lwowa do Polski, jeszcze w czasie działań wojennych.
Był wreszcie J. Gajek inicjatorem zapoczątkowania
przez P.T.L. prac nad Pol-
452
IN MEMORIAM
skim Atlasem Etnograficznym, który z czasem stał się treścią życia naukowego wieloletniego naczelnego jego redaktora oraz kierownika Pracowni Atla:;u, działającej
już w ramach Instytutu Historii Kultury Materialnej jako agendy Polskiej Akademii
Nauk we Wrocławiu. Wszystkich zainteresow'anych
tą stroną twórczości J. Gajka
odesłać wypada do mego artykułu w LXIX tomie Ludu.
Obraz działalności prof. dr. J. Gajka ni'e byłby pełny gdybyśmy nie wspomnieli o jego osiągnięciach w zakresie organizacji życia naukowego katedr uniwersyteckich w Lublinie, Poznaniu i Wrocławiu oraz jego osiągnięć na polu pedagogicznym.
Bezpośrednio po wojnie wykłada jak już wspomniano na Katolickim Uniwersytecie w Lublinie, jednocześnie będąc głównym inicjatorem działail zmierzających
do zorganizowania katedry etnografii i etnologii na UMCS. Po pobycie w Poznaniu
w latach 1951- 1953 osiada na stałe we Wrocławiu piastując poza kierownictwem
katedry funkcję dziekana Wydziału Filozoficzno-Historycznego
(od r. 1958). Pracę
dydaktyczną kończy w roku 1967. Efektem pedagogicznej działalności prof. dr. Józefa Gajka jest spore grono jego uczniów, magistrów i doktorów, którzy pracując
na różnych często samodzielnych stanowiskach
swą naukową pracą w dziedzinie
etnografii świadczą o wiedzy i poziomie, jaki osiągnęli w czasie studiów uniwersyteckich.
,Za swą działalność na polu naukowym prof. dr J. Gajek odznaczony został
Złotym i Srebrnym Krzyżem Zasługi, medalem 10-cio lecia Polski Ludowej oraz
Odznaką Gryfa Pomorskiego.
Zmarł daleko od Lwowa - miasta które najbardziej ukochał. Pozostało po nim
bogate dziedzictwo tak w twórczości naukowej jak i w zrębach organi7Dcyjnych
wielu instytucji i zakładów naukowych, na szlaku Jego ziemskiej wędrówki
Janusz
Bohdanowicz
JAN GRZYWiACZ
28 V 1907 - 11 IV 1986
11 k'M1etnia 1986 r.zmarł
członek Oddziału PTL w Mszanlie Do,lnej kloL Jan
Grzywa1cz, urodzony '28 majla 1907 r. w Mszanie Dolnej-Słomka. Zmarły był ak!tywnymczłOlllkiem
ZSL, IOb:slugi'Wałwiele zebrań Itego Stronm1ictwa, sprawował przez
długie łata naczelne funkcje w Zarządzie ZSL. Zał,ożył Koło Miejiskie Związku
Bojowników o Wolność i Dl:mo~rację, był jeglo długoletJnim pl'ezesem. Niezałeżnieod
tego był sitałym prelegentem ZBoWiiD, odbywał liczme spoltkanLa z młod2Jieżą w szkoła'ch 'i na ko1cnijach ur;ządzany,ch w mieście i gminie Mszana Dolna. SzczegóLnie
udzielał ,się w akcjach związanych z Miesiącem Pamięci Narodowej. Również na
akademiiach urządzanych w czasie obchodów roczniic narrodowy,ch wygłaszał okolicznościowe referaty. Od roku 198:2 z powodu poważnej choroby muslial wycofać się
z czynnej dz'ialałności na rzecz środowiii:,>ka.W uZJnanliu zasług Za,rząd Kola m1anował Go honorowym Prezesem Kola ZBoWiD w Mszanie Dolnej
Brał udział w wojnie obronnej 19309To, ,a podczas okupacji ucz'es'tniczyl w ruchu
oporu, należał do AK, (ps. "Skryty"). Działał w pal1tyzantce na terenie dawnelgo
453
IN MEMORIAM
pow,iatu limanowskiego, a pra,cował jako nauczyciel w Skrzydl'all1lej. DQs~użył się
stopnia kapi/ttalna.
Od roku 1953 z·ostał powalany na ~tanoW1isko ,k!ierownika 8zmoły Podstawowej
onr 2 w Mszall'ie Dolnej. Pełnił funkcję prezesa Związku N~'uczydelstwa Polskiego
w Mszanie Dolnej oraz zastępcy prezesa Oddziału ZNP w LLmaJniOwej.Porueważ miał
wyksztakenie muzycz.ne, prowadził chór nauczycie!;s,ki 'z ramielr1!ia ZNP w LimanOwej ·oraL chór dz,;ec,ięcy w Szkole PodsJt. nr 2 w MiszanLeDolnej.
Do Oddziału Polskiego T'0'walrzyslbwaLudoznawczego w MsZJanie Dolnej kol. Jan
Grzywacz został przyję.ty 8 l'iisltopada 19!53r. Był j,ego czynnym członkiem, uczęszczał
niemal na każde zebranie, które odbywały się zazwycZJaj w salisizkolnej
tej szkoły,
której był kierownikiem. Wygłaszał w:iele referatów 00treści ludomawczej. abo niektóre ich ty,tuły: "Polska pieśń ludowa ,j jej problemy", "Lnstrumenty luckl,we oraz
pieśń ludowa i jej 'ryltm", .,0 ludowej muzy'ce 'POlskiej", "Rozwój kolędnictwa: w P
