Podstawowe zajęcia ludności wsi Gramada: rolnictwo i hodowla / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1

Title

Description

ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.11-56

Creator

Nizińska, Irena; Markowska, Danuta

Date

1972

Format

application/pdf

Identifier

oai:cyfrowaetnografia.pl:684

Language

pol.

Publisher

Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN

Relation

oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:743

Text

A

R

T

Y

Ł

U

К

Y

„Etnografia P o l s k a " , t. X V I z. 1

I R E N A NIZIÑSKA, D A N U T A

MARKOWSKA

P O D S T A W O W E Z A J Ę C I A LUDNOŚCI W S I G R A M A D A :
ROLNICTWO I HODOWLA
WPROWADZENIE

S w o i s t y m a k o n i e c z n y m uproszczeniem w w i d z e n i u procesu h i s t o
rycznego przez etnografa jest dychotomiczny podział na „kulturę t r a d y
cyjną" i „kulturę nowoczesną" . Prowadzi o n do ujęcia typologiczno-historycznego, itj. takiego, które bazuje w p r a w d z i e n a zasobie źródło
w y m z e b r a n y m poprzez drobiazgowe r e k o n s t r u k c j e historyczne, j e d n a k
że efefóty t y c h dociekań prezentuje w postaci k a t e g o r i i typologicznych.
T a k i m ujęciem posłużymy się w n i n i e j s z y m szkicu.
1

2

N i e jest naszym zadaniem omówienie procesów technologicznych
i organizacyjnych w r o l n i c t w i e i h o d o w l i . W odniesieniu do przeszłości
kwestie t e zostały przez badaczy ziemi widińskiej względnie dobrze w y
świetlone . Natomiast współczesne wyposażenie techniczne gospodarstw
3

1

Pojęciem t y m posługujemy się zgodnie z definicją K .

przedstawioną w p r a c y Chłopska

kultura

tradycyjna,

[w:]

Dobrowolskiego,

S t u d i a n a d życiem

spo

łecznym i kulturą, W r o c ł a w 1966, s. 76-110.
2

Obok

„kultura

pojęcia

„kultura

współczesna".

W

nowoczesna"
naszym

używa

opracowaniu

współczesna" n a określenie s t a n u a k t u a l n e g o
logicznie

tradycyjnych

z

typologicznie

się

czasem

zamiennie

rezerwujemy

pojęcie

pojęcia
„kultura

stanowiącego splot elementów

nowoczesnymi.

Natomiast

pojęć

typo

„kultura

n o w o c z e s n a " c z y „nowoczesność" używać będziemy w o d n i e s i e n i u do trendów r o z
wojowych
3

l u b też j a k o k r y t e r i u m k l a s y f i k o w a n i a składowych a k t u a l n e j k u l t u r y .

Patrz: C h .

fliszkoto

ss. 184; D .
rodní

na

na grada

Sborník

sewerozapadna
Ziwa

Marinow,

umotworenija,

na wesztestwenata
rija

Zarażdanije

G a n d e w,

stopanstwo

nauka
kultura

Widin

na bałgarskite

1902, s. 2 n l b , 321.

starina,

i kniżnina,

na kapitalisticzeski
Bałgarija

juridiczeski

XVIII

otnoszenija
wek,

w

kn. X V I I I ,

obłast,

Sofija

obiczaji,

Sofija

1901; t e n ż e ,

s. 1-201; D. N .

czi-

S o f i j a 1962,

k n . 4, R u s s e 1894, ss. 540; Sborník

na zapadną Bałgarija,

i negowata

prez

za

ná

Gradiwo

С u chlew,

Isto-

1932, s s . 615; S . S . В o b с z e w ,

cz. 1, Grażdansko p r a w o ,

t. 2, S o f i j a

12

I R E N A NIZIÑSKA, D A N U T A

MARKOWSKA

spółdzielczych, j a k i stosowane t e c h n i k i u p r a w oraz zabiegi hodowlane,
n i e odbiegają w zasadzie o d powszechnych w k r a j u .
Celem tego szkicu jest ukazanie r o l n i c t w a i h o d o w l i j a k o dziedziny
aktywności l u d z k i e j , jako sposobu zaspokajania określonych potrzeb i n
d y w i d u a l n y c h d z b i o r o w y c h . Interesować nas więc będą k u l t u r o w e de
t e r m i n a n t y sposobu zdobywania środków egzystencji oraz szersze s k u t
k i społeczno-kulturowe f u n k c j o n o w a n i a określonego historycznie chłop
skiego gospodarowania.
Postulat historycznego ujęcia t e m a t u nakłada obowiązek analizy
czynników określających kontynuację i zmienność w k u l t u r z e . Nasuwa
się więc p y t a n i e o c z y n n i k i sprawcze przeobrażeń, o rolę czynników e n
dogennych i egzogennych, wreszcie p y t a n i e podstawowe: w j a k i e j m i e
rze proces historyczny przygotował wieś do akceptacji i adaptacji śmia
łych i n n o w a c j i technicznych i organizacyjno-ustroj o w y c h założonych
w m o d e l u gospodarki spółdzielczej w skali społeczeństwa globalnego.
Zasadniczą tezę prezentowanego opracowania można b y sformułować
następująco. Przekształcenie d r o b n o t o w a r o w y c h p r y w a t n y c h gospodarstw
r o l n o - h o d o w l a n y c h w wielkoobszarowe gospodarstwo spółdzielcze ozna
cza zarazem radykalną zmianę w e wzajemnej relacji pomiędzy a k t y w
nością wytwórczą a całokształtem s t y l u b y t o w a n i a ludności. W t r a d y
cyjnej k u l t u r z e w i e j s k i e j dobro w a r s z t a t u rolnego stanowiło wartość n a d
rzędną n a d losami j e d n o s t k o w y m i członków rodziny, a aktywność w y
twórcza wywierała piętno n a całości s t y l u b y t o w a n i a r o d z i n y i współży
ciu ogólnowioskowym. Wyodrębniające
się obecnie i
różnicujące
w przedsiębiorstwie spółdzielczym zawody r o l n i c z e stanowią podstawę
egzystencji r o d z i n y (lub też jedno z j e j źródeł u t r z y m a n i a ) , lecz n i e o k r e
ślają całości j e j e t y l u b y t o w a n i a . Co więcej: są one środkiem dt> zdoby
w a n i a różnorodnych dóbr m a t e r i a l n y c h i n i e m a t e r i a l n y c h , częstokroć
n i e związanych a n i genetycznie, a n i treściowo z r o l n i c t w e m . Także
w w y m i a r a c h społeczności lokalnej rola spółdzielni j a k o c z y n n i k a i n t e
gracji jest w p r a w d z i e doniosła, ale n i e określa w całości c h a r a k t e r u i za
sad f u n k c j o n o w a n i a t e j społeczności.
4

Wyodrębnianie się wyspecjalizowanych zawodów r o l n i c z y c h w y d a j e
się przebiegać w d w u fazach. W pierwszej zawody w y b i e r a n e są spośród
stosunkowo wąskiego jeszcze wachlarza o b i e k t y w n y c h możliwości w e
dług p e w n y c h schematycznych ocen społecznych. Oceny te koncentrują
się wokół k r y t e r i u m dochodu i prestiżu społecznego, p r z y czym c z y n n i k i
wyznaczające prestiż wyraźnie nawiązują dv> tradycyjnego systemu w a r
tości. W tej fazie w y k o n y w a n i e zawodów rolniczych w ramach spółdzielPatrz
s. 43-52.
4

B.

G a ł ę s к i,

Socjologia

wsi.

Pojęcia

podstaiootue,

Warszawa

1966,

PODSTAWOWE

ZAJĘCIA

LUDNOŚCI

WSI

GRAMADA

13

n i jest dla j e d n o s t k i i j e j r o d z i n y przede w s z y s t k i m sposobem zarabia
nia. Aktywność zawodowa n i e zabarwia zbyt silnie pozostałych sfer
aktywności człowieka l u b ściślej: w i e l e sfer aktywności pozazawodowej
pozostaje n e u t r a l n y m i w stosunku do akcesoriów i treści aktywności za
wodowej .
W drugiej fazie zawód w y b i e r a n y jest spośród szerszego wachlarza
o b i e k t y w n y c h możliwości, w znacznym stopniu w s k u t e k m o t y w a c j i i n
d y w i d u a l n y c h , słabiej r e g l a m e n t o w a n y c h s t e r e o t y p o w y m i w z o r a m i spo
łecznymi. Pojawiają się szersze i głębsze oczekiwania wobec z a w o d u : m a
on n i e t y l k o dostarczać środków dla zaspokojenia potrzeb k o n s u m p c y j
n y c h , ale być także źródłem satysfakcji osobistej, rozwijać zainteresowa
n i a i uzdolnienia jednostkowe. T a k w y b i e r a n y i w y k o n y w a n y zawód za
b a r w i a wiele dziedzin życia człowieka — jego zainteresowania ogólne,
preferencje
towarzyskie, n a w y k i zachowania,
zainteresowania
po
znawcze i t d ; , słowem — silniej angażuje całą osobowość człowieka. W y
maga to zarówno i s t n i e n i a szerokich możliwości w y b o r u zawodu, j a k
i dojrzałości jednostek w w y b o r z e i c h miejsca w społecznym systemie
w y t w a r z a n i a . T a k i stan „rynku zawodowego" można uznać za n o w o
czesny.
Jak postaramy się dowieść w n i n i e j s z y m szkicu, procesy profesjona
lizacji w spółdzielczym r o l n i c t w i e w s i Gramada znajdują się w owej
pierwszej fazie. Zawody rolnicze w y b i e r a n e są spośród n i e z b y t szerokie
go wachlarza, l i m i t o w a n e g o zarówno o b i e k t y w n i e , j a k i s u b i e k t y w n i e .
Zawód t r a k t o w a n y jest przede w s z y s t k i m j a k o sposób zarabiania. W i e l e
czynności w y k o n y w a n y c h w spółdzielni n i e wyodrębniło się jeszcze do
tej p o r y w postaci specyficznych zawodów w ścisłym tego słowa zna
czeniu. Poszczególne kategorie ludności mają różne szanse uczestnicze
n i a w procesach profesjonalizacji; są one wyraźnie określone w i e k i e m
i płcią. Najpełniej uczestniczą w n i c h młodzi mężczyźni, najsłabiej —
starsze k o b i e t y . Gospodarowanie n a działce przyzagrodowej s t a n o w i zmo
dyfikowaną formę dawnej jedności gospodarstwa domowego z r o l n o - h o dowlanym.
E l e m e n t y zawodu i nowoczesnej k u l t u r y zawodowej w r o z u m i e n i u
p r z e d s t a w i o n y m w charakterystyce drugiej fazy profesjonalizacji poja
wiają się a k t u a l n i e w spółdzielni przede w s z y s t k i m w w y s o k o wyspecja
l i z o w a n y c h zawodach i w niektórych brygadach podejmujących na wpół
eksperymentalną działalność wytwórczą. Wiele symptomów wskazuje
j e d n a k ma to, iż będzie t o w przyszłości t r e n d obejmujący znacznie szer
sze zespoły l u d z k i e .
W t o k u r o z w o j u historycznego Gramada przekształciła się ze w s i r o l n i
czej w środowisko wielozawodowe. Wielozawodowość t a m a k i l k a aspek
tów, a m i a n o w i c i e : a) następuje stałe wyodrębnianie i różnicowanie się

IRENA NIZINSKA,

и

DANUTA

MARKOWSKA

zawodów rolniczych w obrębie w y t w a r z a n i a spółdzielczego, b) w z r a s t a
liczba i wachlarz zawodów pozarolniczych związanych funkcjonalnie ze
społecznością wiejską (instytucje kulturalno-oświatowe, p u n k t y usługo
w e itp.), c) pojawiają się n o w e zawody n i e związane f u n k c j o n a l n i e a n i
z m i e j s c o w y m r o l n i c t w e m , a n i z potrzebami c o d z i e n n y m i mieszkańców
w s i , lecz będące r e z u l t a t e m l o k a l i z o w a n i a n a terenie w s i przedsiębiorstw
przemysłowych ( f a b r y k a a p a r a t u r y telefonicznej). Profesjonalizacja czyn
ności r o l n i c z y c h w spółdzielni i j e j konsekwencje k u l t u r o w e są przez l u d
ność w s i k o n f r o n t o w a n e z wartościami, jakie daje w y k o n y w a n i e i n n y c h
zawodów. Taka k o n f r o n t a c j a istanowi p u n k t odniesienia oceny pracy
w spółdzielni.
R a d y k a l i z m p r z e m i a n w życiu współczesnej w s i bułgarskiej przeja
wił się szczególnie d o b i t n i e w gospodarce r o l n o - h o d o w l a n e j . Podczas
gdy w dziedzinie warunków b y t o w y c h , w e wzorach życia rodzinnego czy
obrzędowości następowały z m i a n y w p r a w d z i e głębokie, ale o charakte
rze ciągłym, t o w r o l n i c t w i e i h o d o w l i przeobrażenia miały charakter
skokowy. Rodzi się więc p y t a n i e : w j a k i e j mierze przełom u s t r o j o w y
w r o l n i c t w i e badanej w s i był p r z y g o t o w a n y przez kumulację uprzednich
zmian, w j a k i e j mierze o b i e k t y w n e p r z y g o t o w a n i e systemu społeczno-ekonomicznego d o przyjęcia r a d y k a l n y c h (przeobrażeń było przez m i e
szkańców w s i s u b i e k t y w n i e odczuwane, uświadamiane? Jakie składowe
dziedzictwa k u l t u r o w e g o przeszłości stanowiły c z y n n i k i sprzyjające i n i e
sprzyjające współczesnym zmianom? Winniśmy też odpowiedzieć n a p y
tanie o aktualne f u n k c j o n o w a n i e elementów spuścizny k u l t u r o w e j , i c h
rolę w procesie t w o r z e n i a nowego systemu ekonomiczno-społecznego w s i .

TRADYCYJNE

GOSPODARSTWO

CHŁOPSKIE

PRZEŁOMU

XIX I

XX

WIEKU

Dziedzictwo przeszłości
J a k k o l w i e k odzyskanie niepodległości przez Bułgarię w 1878 r . spo
wodowało istotne z m i a n y w chłopskim gospodarowaniu, t o j e d n a k wiele
jego

Cyfrowa Etnografia

Item

New Tags