-
Title
-
Badania nad Cyganami / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1
-
Description
-
ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.131-134
-
Creator
-
Mróz, Lech
-
Date
-
1985
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:1114
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1208
-
Text
-
„Etnografia Polska", t. X X I X : 1985, z. 1
PL ISSN 0071-1861
L E C H MRÓZ
{Uniwersytet Warszawski) .
B A D A N I A NAD C Y G A N A M I
Badania nad Cyganami zostały podjęte w warszawskiej Katedrze
Etnografii przed wieloma laty. Początkowo nie miały one charakteru
prac szerzej zorganizowanych. Temat został zainicjowany pracami ma
gisterskimi poświęconymi tej społeczności — moją, a niedługo później
Marka Ignacego Kamińskiego.
W roku 1975 w ramach programu studiów (zajęć laboratoryjno-ćwiczeniowych) utworzona została grupa, której celem pracy przez półtora
roku byli Cyganie. Uczestniczyło w niej 15 studentów. Jako pierwsze
podjęto zagadnienie dystansu etnicznego Polacy — Cyganie i ich wza
jemnych sądów o sobie. W początkowym okresie nacisk położono na ba
dania wśród Polaków, później — po oswojeniu się grupy z problematyką
i społecznością cygańską — na pracę wśród Cyganów. N i m zakończone
zostały prace grupy, jej część podjęła ten sam temat w ramach badań
węzłowych. Była to kontynuacja problemu dystansu, ale z przesunię
ciem nacisku na rolę Cyganów w polskiej kulturze ludowej i ich w niej
obecność. Temat badań grupy realizowany był na Podlasiu, badań w ę
złowych •— na obszarach Polski południowo-wschodniej oraz centralnej.
Materiał uzupełniano także na kolejnych Międzyuczelnianych Obozach
Etnograficznych. W roku 1981 rozpoczęła działalność kolejna grupa ćwiczeniowo-laboratoryjna. Uczestniczący w niej studenci realizowali do
datkowo także badania łączące się z tematyką prac węzłowych. Punkt
wyjściowy stanowiły stosunki między Polakami a Cyganami — dystans
etniczny oraz wzajemne wizerunki (stereotypy i autostereotypy). Na
stępnie podjęto problem identyfikacji i tożsamości Cyganów, ich zróżni
cowania i zasad określania grupy swojej wobec innych grup cygańskich
oraz. wobec nie-Cyganów (na to ostatnie zagadnienie położono największy
nacisk). Ostatnim tematem dwuletniej pracy były badania nad t y m ,
"jakie czynniki, jakie elementy są tymi w kulturze, które dla Cyganów
stanowią identyfikatory romanipen (cygańskości). Z t y m wiązało się poz
nawanie cygańskiej kultury w ogóle i jej złożoności. Badania prowadzo-
132
L E C H MROZ
no zarówno wśród Cyganów osiadłych od dawna, jak i do niedawna
wędrujących.
Realizowane równolegle badania węzłowe dotyczyły tych samych te
matów, a ponadto wozów cygańskich — niegdyś powszechnego, dziś już
zupełnie zanikającego elementu ich kultury (są to więc działania ratun
kowe i inwentaryzacyjne, chroniące od zupełnego zapomnienia zarów
no same przedmioty, jak i wiedzę o nich).
Aktualnie realizowane tematy stanowią kontynuację tych z lat wcześ
niejszych, są to: a) stosunki interetniczne Polacy — Cyganie i wzajem
ne sądy o sobie; b) miejsce i rola Cyganów w kulturze polskiej; c) ob
raz kultury Cyganów w Polsce i jej zróżnicowanie; d) tożsamość i iden
tyfikacja grup cygańskich; e) wozy cygańskie..
Poza ostatnim wszystkie pozostałe tematy mieszczą się w dość sze
rokich, ale spójnych ramach, dających możliwość odpowiedzi na wiele
pytań.
Prace te oparte są na badaniach terenowych w środowisku cygań
skim (głównie) i niecygańskim w kilkunastu punktach na terenie całej
Polski, a także na przeprowadzonej w całym kraju ankiecie, której ce
lem jest przygotowanie mapy rozprzestrzenienia Cyganów w Polsce —
czego do tej pory brak, a co jest jedną z podstawowych kwestii dla ba
dań i ich opracowywania — na poszukiwaniach archiwalnych i studio
waniu literatury. Pełniejszemu poznaniu wizerunku Cyganów w świa
domości Polaków, w literaturze (także jarmarcznej i ludowej) i w fol
klorze służyć będą przygotowywane obecnie prace magisterskie studen
tów polonistyki w białostockiej filii Uniwersytetu Warszawskiego pisa
ne pod moim kierunkiem, pomyślane jako dopełnienie tematów realizo
wanych bezpośrednio w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej
UW.
Badania nad Cyganami prowadzone są głównie przez studentów i ab
solwentów Katedry warszawskiej, ale uczestniczą w niej bezpośrednio
lub współpracują w różnych podtematach także pracownicy innych
instytucji — Muzeum Okręgowego w Toruniu, Muzeum Okręgowego
w Tarnowie oraz Katedry Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagielloń
skiego. W ten sposób zaczyna powstawać ogólnopolski zespół badaczy
zajmujących się tą tematyką.
Dotychczasowa polska literatura na temat Cyganów ma bardzo znacz
ne luki. Egzotyczna barwność Cyganów powodowała zainteresowanie n i
m i szerokich kręgów ludzi, poetów, malarzy, dziennikarzy, ale w bar
dzo małym stopniu (poza językiem) naukowców. Spowodowało to, że
wprawdzie bardzo wiele napisano na ich temat, ale znaczna część to
wiadomości zupełnie fałszywe. Zaciążyło to zasadniczo na stanie wiedzy.
Ilość pozycji wartościowych dotyczących historii i kultury Cyganów
jest znikoma. Sytuacja lepsza, choć nie zupełnie różna, jest w cygano
logii na świecie — odpowiednio do tego przygotowani badacze także omi-
B A D A N I A NAD C Y G A N A M I
jali Cyganów w swoich zainteresowaniach. Dopiero od kilku lat
zaczyna się to zmieniać. Dlatego też obecnie podjęcie badań nad
Cyganami wiąże się przede wszystkim z problemem źródeł, ze
stworzeniem bazy, która pozwoli na analizowanie i rozumienie tej
społeczności i jej kultury. Służą temu prace archiwalne, ankietowe i ba
dania terenowe. Niedostatki źródeł i konieczność ich tworzenia powodu
ją, że efekty badań są jeszcze mało spektakularne. Stosunkowo łatwiej
uzupełnić stan wiedzy w przypadkach takich, jak np. stereotyp Cyga
nów w oczach Polaków czy rola Cyganów w kulturze ludowej. Najpo
ważniejszy problem stanowi jednak wzbogacenie źródeł do kultury Cy
ganów, t y m bardziej że jest to społeczność trudna w badaniu, często nie
ufna, hermetyczna.
Jednakże już dotychczasowe osiągnięcia pozwalają w wielu przypad
kach na weryfikację wiedzy zastanej i wyjaśnienie tych niejasności,
jakie zdarzają się nawet w pracach wartościowych.
Niektóre z podjętych tematów nie mają do tej pory wypracowanej
zadowalającej metodologii postępowania badawczego {np. badania nad
tożsamością i identyfikacją), stąd także potrzeba szukania właściwych
metod i technik badań.
W y n i k i dotychczasowych prac znalazły,odbicie w publikacjach w „Et
nografii Polskiej", „Ethnologia Polona", „Polskiej Sztuce Ludowej" (wy
danych lub aktualnie będących w druku) oraz specjalistycznych czasopis
mach pozapolskich „Etudes Tsiganes" i innych *.
• Aktualnie opracowywane są w y n i k i badań ankietowych oraz kon
tynuowane badania we wszystkich z wymienionych tematów. W naj
bliższym roku planuje się przygotowanie do publikacji wyników ankie
t y oraz części materiałów na temat roli Cyganów w kulturze polskiej,
a także opracowanie materiałów dotyczących wozów.
Cyganie są grupą mniejszościową. Sytuacja, w jakiej się znajdują,
jest sytuacją społeczności żyjącej w obcym etnicznie tle grupy dominu
jącej, większościowej. Badania ukazują —• oprócz specyfiki cygańskie.] —
wiele sytuacji i zjawisk, które — jak się wydaje — wychodzą poza w y
łącznie cygańską grupę mniejszościową i mają charakter bardziej uni
wersalny, związany ze społecznościami w diasporze i zdominowanymi
przez te, które stanowią większość, stojącymi wobec zagrożenia asymila
cją i konieczność obrony własnej odrębności, własnej osobowości kultu
rowej i egzystencji biologicznej. Pokazują m i n . mechanizmy obrony
swojej tożsamości i ewolucję postaw w celu znalezienia wzorów zacho
wań adekwatnych do sytuacji.
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I I : 1978, z. 2 — zeszyt w c a ł o ś c i p o ś w i ę c o n y C y
g a n o m ; L . M r ó z , Les Chaladytka
roma, Tsiganes
de Pologne,
„ E t u d e s Tsiganes",
n r 1: 1979; „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , n r 1-2: 1981 — zeszyt p o ś w i ę c o n y C y g a n o m ; .
L . M r ó z , Sytuacja
Cyganów
w Polsce,
„ P r o b l e m e s Politiquee et Sociaux", Nov.:
1983, i i n n e .
1
134
LECH M R ' Z
Skłania to do podjęcia prób poszukiwania tych wartości w kulturze
Cyganów, tych treści i znaczeń, które mimo oddziaływań z zewnątrz
stanowią jakby model utrzymujący ich cygańskość i pozwalający im zi
dentyfikować się, mimo różnic wewnętrznych, jako Cyganie, jako Roma.
Być może wiąże się to nie tylko z cygańską specyfiką, ale ma powszech
niejszy charakter — zapewne wskazane byłoby podjęcie badań porów
nawczych wśród innych mniejszości etnicznych i narodowych w Polsce,
a taka właśnie kontynuacja tematu „Cyganie" leży w zamierzeniach
zarówno realizujących aktualne badania nad Cyganami, jak i Katedry.
