-
Title
-
Myślenie typu ludowego w polskiej kulturze masowej (propozycje badawcze) / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1
-
Description
-
ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.111-118
-
Creator
-
Robotycki, Czesław
-
Date
-
1985
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:1110
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1204
-
Text
-
„Etnografia
P o l s k a " , t. X X I X :
1985,
z. %
P L I S S N 0071-1861
CZESŁAW
ROBOTYCKI
(Uniwersytet Jagielloński)
MYŚLENIE TYPU LUDOWEGO W POLSKIEJ KULTURZE MASOWEJ
(PROPOZYCJE BADAWCZE)
Niżej przedstawiam w szkicowym zarysie katalog pytań, które inte
resują mnie w etnologii oraz przykłady sposobu rozwiązywania kwe
stii, jakie można postawić w obrąbie wytyczonej problematyki. Ogólnie
rzecz biorąc, zajmują mnie tkwiące w kulturze masowej elementy k u l t u
r y ludowej, a także utrzymujące się wciąż i towarzyszące masowym
formom kultury myślenie typu ludowego.
Przyjęta przeze mnie postawa badawcza polega na grasowaniu po
marginesach różnych dyscyplin wiedzy i dopowiadaniu interpretacji zja
wisk już analizowanych z innych punktów widzenia. Nie określam t y m
samym wagi ani priorytetu sposobów ujawniania problemów w etnogra
fii. Przy każdej z interpretacji warto przecież wskazać na inne jeszcze
możliwości wyjaśnień pozornie odległych od tradycyjnie rozumianej et
nografii, ale przecież antropologiczne. Etnologia wskazuje na to, co w k u l
turze symbolicznej ma charakter trudno zmienny, utrwalony. Odkrywa
mechanizmy mitologizacji i petryfikacji zjawisk kulturowych, poszukujematryc strukturyzujących ludzkie myślenie . Etnologia, tak jak ją rozu
miem, jest nauką eksponującą w analizach współczesnej kultury takie
jej elementy, które w oczach uczestników społeczeństw masowych ucho
dzą za zabobony, przesądy lub odpryski myślenia magicznego. Te, naj
częściej nieuświadamiane, elementy kultury stanowią resztki dawnych
sposobów widzenia świata, pozornie nie znajdujących już dzisiaj miejsca
w światopoglądzie, opartym jakoby na racjonalnej argumentacji i em
pirycznym wyjaśnianiu. Etnolog podkreślać będzie, że istnieją pewne
trwale mechanizmy ludowego sposobu reagowania i widzenia świata,
które pobudzone sytuacją sterują kulturowymi zachowaniami, odporne
na zmienność atrybutów ludzkich dziejów.
1
Przyjmując taki punkt widzenia nie określam się więc jednoznacz1
Z b . В e n e d у к t o w i с z, C z . R o b o t y c k i , R . T o m i c k i ,
l e w s k i , L . S t o m m a , Antropologia
kultury
w Polsce.
Materiały
„ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . 34: 1980, nr 1, s. 47.
J . S.
do
Wasi
słownika,
112
CZESŁAW R O B O T Y C K I
nie co do metodologii i przedmiotu badań. Korzystam z poetyki, herme
neutyki, strukturalizmu lub każdej innej metody, o ile analiza spełni je
den etnologiczny — moim zdaniem podstawowy — warunek: tłumaczy
kulturę przez kulturę (znany postulat semiotyków radzieckich) . Możli
wość taka wynika z tezy, że również jako badacze, w sposób nieuniknio
ny, jesteśmy uwikłani w k u l t u r ę . Wiadomo skądinąd, że nie istnieje
wiedza absolutnie obiektywna, pewna i prawdziwa. Nauk humanistycz
nych nie uwolnimy też od sądów aksjologicznych. Uznanie tych faktów
skłoniło współczesnych badaczy do skonstruowania takich teorii, które
tę sytuację uwzględniają. W teoriach tych, powstałych po tzw. przeło
mie antypozytywistycznym, znajdują się częściej postulaty rozumienia
świata niż jego wyjaśniania, więcej w nich pytań niż odpowiedzi . W ta
kich analizach badaczy interesują sposoby nadawania sensu rzeczom
i światu — rozumienie polega na odkrywaniu znaczeń. W t y m sensie
etnologia to sztuka interpretacji przejawów ludzkiej świadomości w ka
tegoriach znaczenia, mitu, kultury. Wśród tych propozycji zwraca uwagę
fakt, że będące do tej pory przedmiotem opisu kultura, mit, światopo
gląd, są stosowane jako metakategorie wyjaśniające na poziomie teore
tycznym.
2
3
4
Wyłożone wyżej tezy określają ogólne stanowisko teoretyczne po
zwalające na interpretację. Co do przedmiotu analizy przyjmuję zbiór
sądów charakteryzujących ją następująco: specyfika kultury masowej
wynika z charakteru społeczeństwa masowego (zurbanizowanego) i k u l
tury opartej na technicznych środkach przekazu, ale twierdzę też, że
kwestie mass-mediów nie wyczerpują opisu kultury typu masowego.
Charakterystyka ta winna uwzględniać również treści, strukturę odbior
ców, powiązania warstwowe, etniczne i religijne oraz inne cechy grup
o specjalnych interesach i subkulturach w obrębie całości społeczeń
stwa . Model takiej kultury teoretycy konstruowali posługując się opo
zycyjnie zestawianym zbiorem cech kultury ludowej i kultury masowej.
W modelowym opisie mówi się, że te dwa typy kultury różnią się takimi
oto właściwościami:
kultura ludowa
kultura masowa
regionalna
powszechna
spontaniczna
skomercj alizowana
bezpośredni ustny przekaz
mechaniczne środki przekazu
nastawiona na uczestnictwo
zabawowa, bierna
wspólnotowa
rodząca samotność
5
e
J . Ł o t m a n , B . U s p i e n s k i , O semiotycznym
Semiotyka
kultury,
W a r s z a w a 1975, s. 177.
Tamże,
s. 179-183.
mechanizmie
kultury,
[w.]
8
4
jilozofii,
6
M . J . S i e m e k , Myśl
drugiej
W a r s z a w a 1978, s. 5-49.
A.
K ł o s k o w s k ą ,
Kultura
połowy
masowa,
XX
wyd.
wieku,
[w:]
Drogi
I I , W a r s z a w a 1980,
współczesnej
s.
145-149.
113
MYŚLENIE T Y P U L U D O W E G O
systemowa, wieloznacząca
zhomogenizowana
wiejska
miejska
adresowana do określonego odnastawiona na średniego odbiór biorcy
cę,
malo zmienna, wolny przepływ
szybko zmienna, duża ilość i n informacji
formacji
Podkreśla się, że kultura masowa powstała jako -wynik industriali
zacji i urbanizacji oraz demokratyzacji życia. Rozwój tej formy kultury
związany jest ze wzrostem poziomu powszechnej oświaty i technicznymi
możliwościami zwiększającymi zakres oddziaływania środków przekazu .
Dodać do tego należy historyczne, specyficzne warunki polskie, które do
czasów dzisiejszych decydują o odchyleniach od modelu. Polegają one
na szczególności sytuacji społecznej, wyrażają się w treściach pozosta
jących w obiegu masowym, określają sposób odbioru. Przykładami mogą
tu być odpowiednio: traktowanie kultury symbolicznej jako jednego
z narzędzi rewolucji politycznej, żywotność ideologii narodowej, domi
nujący romantyczny kanon przeżywania i twórczości .
Obieg treści ludowych w kulturze był i jest analizowany z różnych
punktów widzenia. Znana jest koncepcja zjawiska folkloryzmu rozwija
na u nas przez Józefa Bursztę, dobrze oddająca istotę funkcjonowania
folkloru w kulturze masowej . Tenże autor śledzi udział treści ludo
wych w nurcie kultury narodowej, podkreślając ich wagę, losy i histo
ryczne znaczenie .
Maria Janion w swych licznych pracach poświęconych romantyzmo
w i uważa, że folklor był dla romantyków rodzajem kontrkultury. Trwa
łość postawy romantycznej jako wzoru przeżywania rzeczywistości w na
rodowym ethosie Polaków skłania Marię Janion do przekonania, że ro
mantyzm przeniknął do form kultury, które mają ludowy charakter (np.
poezja amatorska — tzw. strajkowa) . Ale też sam romantyczny wzór
odbierania świata ma ludowy charakter, nastawiony bardziej na przeży
wanie niż na racjonalny osąd.
Roch Sulima wskazuje na ideologiczną figuralność myślenia o k u l
turze ludowej. Figury myślenia nazywane przez Sulimę aksjologią źród
ła i pionu zdominowały także i naukowe analizy kultury ludowej. K u l 6
1
8
9
10
• Tamże,
s. 94-105, 119-122, 128-135.
A . K ł o s k o w s k a , Kultura
masowa
w Polsce
po odzyskaniu
„ K u l t u r a i S p o ł e c z e ń s t w o " , t. 23: 1979, n r 1/2, s. 69-78; t e j ż e , Kultura
s. 427-423.
7
8
J. B u r s z t a ,
Kultura
ludowa
—
kultura
narodowa,
Warszawa
niepodległości,
masowa...,
1974,
s.
241-
339.
• Tamże,
s. 155-190, 241-315.
M . J a n i o n . , „...i świeci
kanonier
ostatni",
[w:] t e j ż e , Reduta.
Roman
tyczna poezja
niepodległościowa,
K r a k ó w 1979, s. 7-99; t e j ż e , Nigdy przed
mocą
nie ugniemy szyi, „ P i s m o " , nr 3: 1981, s. 5-13.
1 0
8 — Etnografia Polska, t. 29 z. 1
114
CZESŁAW R O B O T Y C K I
tura ludowa dostarcza też, zdaniem Sulimy, konkretu antropologicznego
w refleksji filozoficzno-antropologicznej i z tej kultury wywodzi się
wartości humanistyczne. W takiej sytuacji niezwykle kontrastowo i t r y
wialnie rysuje się ekspozycja folkloru w stylu CPIiA, jaką serwują
mass-media .
Inne aspekty folkloru interesują Dorotę Simonides. Podkreśla ona
wagę transmisji tekstu i okoliczności folklorotwórczych, to jest takich
sytuacji społecznych, w których powstaje nowy folklor. Te sytuacje to
zdarzenia sensacyjne, kontakty w subkulturze młodzieżowej itp. Sam
folklor według niej to nowe treści w starych formach, ale też i liczne
trawestacje, co jest dowodem żywotności zjawiska .
Intrygującym terenem penetracji dla etnografa jest współczesna sztu
ka zwana ludową. Jej formy szczególnie łatwo poddają się „obróbce'
i ekspozycji w kulturze masowej. Aleksander Jackowski w licznych teks
tach podkreśla zmiany funkcji kulturowej tej sztuki na dekoracyjną.
Wyróżnia twórczość ludową, stylizowaną i inspirowaną cechami ludo
wymi. Bogactwo inspiracji i wzorców związane jest z możliwościami j e j
dzisiejszego obiegu w kulturze. Formy i treści są w niej tak różne, jak
różne są typy społecznej pamięci. W tekstach Jackowskiego odnajdujemy
też protest przeciw degradującemu sztukę ludową sposobowi pokazywa
nia jej w kulturze masowej. Niepokoi go niebezpieczny kierunek roz
woju tzw. pamiątkarstwa w stylu ludowym i operetkowa stylizacja t o
warzysząca prezentacjom twórców przy okazji różnych „targów sztu
ki" .
n
12
1
13
Ludowość i folklor mogą- być remedium na stresy, jakie przynosi cy
wilizacja techniczna. Może być bazą refleksji antropologicznej. Wska
zuje na to twórczość Włodzimierza Pawluczuka sterująca, moim zda
niem, coraz bardziej w stronę społecznej utopii .
Wymienione punkty widzenia mniej więcej wyczerpują możliwości
interpretacyjne wskazując równocześnie na sposób istnienia w kulturze
społeczeństwa polskiego elementów kultury ludowej. Pozostają najbar
dziej mnie interesujące marginesy. Poruszając się po obrzeżach zaintere
sowań Rocha Sulimy, Marii Janion, Doroty Simonides i Aleksandra Jac
kowskiego próbuję dopowiedzeń czy reinterpretacji. Wykorzystując tezy
stawiane przez tych autorów stosuję je do zjawisk z — wydawałoby
u
'
1 1
1 2
tury
1 4
Literatura
Simonides,
a dialog
Folklor
M. Biernacka
po
R.
bienále
30:
1976,
kryzysu
cywilizacji,
[w:]
Warszawa
1982,
Etnografia
s. 75-116.
Polski.
Przemiany
kul
[red.], t. 2, W r o c ł a w 1981, s. 327-342.
nr
kowalstwa,
W. P a w l u c z u k ,
kultur,
słowny,
Zob. np. A . J a c k o w s k i ,
Ludowa",
uwagi
bec
D.
ludowej,
1 8
ka
R. S u l i m a ,
Współczesna
3/4,
s.
rzeźba
zwana
199-224; t e n ż e ,
„Polska Sztuka Ludowa",
Żywioł
i forma,
Warszawa
„ R e g i o n y " , nr 1: 1980, s. 24-33.
łudową,
Tradycja
R . 34:
1978;
„Polska
i
1980,
tenże,
Sztu
współczesność,,
n r 1, s. 39-46.
Ludowość
wo
115
MYŚLENIE T Y P U L U D O W E G O
się — peryferii obyczajów, które jednak proponował badać już Jan Sta
nisław Bystroń . Wymieniam je w skrócie:
— tzw. łańcuchy szczęścia, przepowiednie i teksty profetyczne;
— kicz i sztuka jarmarczna;
— sfolkloryzowane formy wiedzy empirycznej (np. zdobyte od ^sąsiada
informacje co leczyć sulfamidami czy porady o zdrowotnych skut
kach picia nafty);
— popularna sztuka ępistolarna (np. list „Marionetki" do „Małego Księ
cia");
— relacje o zdarzeniach niecodziennych i cudownych (np. plotki o sprze
dawaniu ludzkiego mięsa, cudownie płacząca głowa Chrystusa);
— karnawałowy wymiar protestu społecznego (np. poezja strajkowa);
— mitologia narodowa i jej romantyczne korzenie.
Wyliczone „osobliwości obyczajowe" nie są tylko ciekawostkami, to>
elementy ethosu różnych grup Polaków. Ethos rozumiem jako syndrom
zjawisk z różnych poziomów społecznego sposobu wyrażania wyobrażeń
0 świecie i otaczającym nas środowisku ludzkim. Jest to układ norm,
postaw, rytuałów i zachowań codziennych. Określają go jednoznacznie
światopogląd i mechanizmy psycho-społeczne wpływające na interpreta
cję rzeczywistości (chodzi tu o tytułowe myślenie typu ludowego).
Eksplozja powszechnie dominującej kultury masowej w obrazie k u l
turowym Polski od końca lat^ 60-tych nie ulega dla nikogo wątpliwości..
Proponowany rozrywkowy model kultury bazujący na konsumpcyjno-rodzinnym ideale społecznym, zinstytucjonalizowany sposób uczestnict
wa w kulturze, fasadowość, skonwencjonalizowana komunikacja języko
wa to podstawowe rysy tej kultury . Kultura ta istniała w specyficznej
próżni socjologicznej polegającej na tym, że społeczeństwo polskie nie
identyfikowało się z instytucjonalnymi formami uczestnictwa w państwie
1 narodzie, ceniąc sobie przede wszystkim udział w nieformalnych gru
pach przyjacielskich i w rodzinie oraz utożsamiając się z Polską jako
wspólnotą narodową, negując przy t y m „oficjalną rzeczywistość" .
Opisana t u „grubą kreską" sytuacja społeczna i kulturowa wytworzy
ła specyficzną kontrkulturę, w której dla mnie interesujące są wyraźne.
15
16
17
1S
3 5
l s
J . S. B y s t r o ń ,
Łańcuch
szczęścia
i inne
ciekawostki,
W a r s z a w a 1938.
I n s p i r a c j ą do takiego r o z u m i e n i a e t h o s u b y ł y d l a m n i e p r a c e M a r i i O s s o w
s k i e j , n a k t ó r e p o w o ł u j ą s i ę l i c z n i badacze p r o b l e m a t y k i o b y c z a j o w e j , s t y l u ż y c i a
itp. Zob. M . O s s o w s k a , Moralność
mieszczańska,
Ł ó d ź 1956; t e j ż e , E t h o s ry
cerski
i jego odmiany,
W a r s z a w a 1973; t e j ż e , Socjologia
moralności,
Warszawa
1969.
Zob. n a ten t e m a t np. f r a g m e n t p r a c y J . K m i t y , O kulturze
symbolicz
nej, W a r s z a w a 1982, s. 149-162.
S o c j o l o g i c z n i e opisuje tą s y t u a c j ę s p o ł e c z n ą S . N o w a k , Przekonania
i
od
czucia
współczesnych,
[w:] Polaków
portret
własny,
M . R o s t w o r o w s k i [red.], K r a
k ó w 1979, s. 122-145.
1 7
1 8
116
CZESŁAW R O B O T Y C K I
znamiona ludowego sposobu myślenia ujawniające narodowy, katolicki
i ludowy charakter kultury. Sytuacja ta wskazywała na cechy ethosu
Polaków, który -można obserwować także na przykładzie tych marginal
nych ciekawostek wymienionych przeze mnie jako moje zainteresowa
nia. Możliwość taka istnieje, ponieważ okoliczności folklorotwórcze nie
zniknęły. Mass-media nie zlikwidowały folklorystycznego obiegu treści.
W wielu wypadkach nadmiar informacji działa tak samo, jak dawny jej
brak. Z modelowego przeciwstawienia cech kultury ludowej i masowej
wynikać powinna zasadnicza odmienność mechanizmów przekazu. Nie
widzę jednak kategorycznego przeciwstawienia. Opisany w analizach k u l
tury ludowej typ myślenia korespondował z typem światopoglądu, posia
dał wymiar zbiorowy i funkcjonował w warunkach swoistej izolacji świa
domościowej . Wśród nadmiaru informacji i zabiegów perswazyjnych
myślenie typu ludowego jest nadal filtrem dla treści pozostających
w obiegu masowym i jest stymulatorem wielu zachowań. Charaktery
styczne dla niego mityzowanie rzeczywistości, folkloryzacja treści krą
żących w kulturze, życzeniowy charakter sądów o rzeczywistości, myśle
nie kategoryczne i stereotypowe odnajduję w formie istnienia i funkcjo
nowania kultury masowej. Kategorie wypracowane dla opisu kultury
ludowej pozwalają więc na antropologiczne interpretacje zjawisk z za
kresu kultury masowej i wskazują, że cechy myślenia typu ludowego to
kulturowo ukształtowane struktury długiego trwania. Społeczne oko
liczności wywołują je wciąż na nowo, i to w sferach życia od nauki po
plotkę.
19
Przykładami analiz prowadzonych w myśl zreferowanych założeń
mogą być moje następujące teksty: 1) O łańcuchu szczęścia , w którym
popularne zjawisko przepisywania listów z modlitewkami interpretuje
się poszukując folklorystycznych przekształceń, wskazuje się na analo
gie do średniowiecznych mirraculów i podkreśla się, że mogą one być
substytutem podstawowego efektu komunikacji naturalnej, t j . współ
uczestnictwa. 2) O sztuce a vista , to jest o rodzaju anonimowej twór
czości wywołanej stanem społecznego wrzenia. Bazując na tezach Micha
ła Bachtina, Karela Čapka i Marii Janion wskazuję, że sytuacja straj
ków okupacyjnych w Gdańsku miała swoją karnawałową stronę pole
gającą na odwróconej rzeczywistości społecznej, specyficznym wartościo
waniu przestrzeni •— zaznaczonej oryginalną plastyką i dekoracją. Poe
zja tego odwróconego czasu spełniała cechy poetyki znanej jako mani20
21
1 8
L.
Zjawiska
Stomma,
te
dla
polskiej
Determinanty
kultury
polskiej
ludowej
kultury
XIX
ludowej
wieku
XIX
najpełniej
wieku,
opisał
„Polska
Sztu
„Polska
Sztu
k a L u d o w a " , R . 33: 1979, n r 3, s. 131-142.
2 0
С z.
R o b o t у с к i,
Łańcuch
k a L u d o w a " , R . 35: 1981, n r 1, s.
2 1
Cz. R o b o t y c k i ,
Ludowej".
Sztuka
szczęścia
w
pół
wieku
później,
3-10.
a vista,
tekst z ł o ż o n y w
redakcji
„Polskiej
Sztuki
MYŚLENIE T Y P U
117
LUDOWEGO
peja oraz zgodnie z romantycznym kanonem przeżywania w ethcsie Po
laków, były to teksty o praźródle romantycznym. 3) O mityzacji kultury
ludowej w nauce . W tekście tym wykorzystując tezy Rocha Sulimy
o figuralnym myśleniu o ludowości podkreśla się, że figury takie funk
cjonują także w etnografii — na przykład: racjonalne jądro kultury l u
dowej i model kultury tradycyjnej. Wynikają one z pozytywistycznego
sposobu podejścia do zagadnień. Stwierdza 4się też, że nieunikniona obec
ność mitu w naukach humanistycznych nakazuje przyjąć wobec tego
faktu postawy raczej rozumiejące niż wyjaśniające (w sensie pozyty
wistycznym). Są to postulaty, które proponowałem także na wstępie ni
niejszego tekstu.
22
2 2
kultury
С z.
Robotycki,
ludowej
w
nauce,
S.
Węglarz,
Chłop
potęgą
jest
„ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , n r 1:
i
1983.
basta.
O
mityzacji
