-
Title
-
Iberica frankowsciana. W 120 rocznicę urodzin Eugeniusz Frankowskiego / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48
-
Description
-
ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.17-36
-
Creator
-
Tomicki, Ryszard
-
Date
-
2004
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:1614
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1744
-
Text
-
„Etnografia Polska", t. X L V I I I : 2004, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861
RYSZARD TOMICKI
Instytut A r c h e o l o g i i i E t n o l o g i i P A N , Warszawa
IBÉRICA FRANKOWSCIANA.
W 120 ROCZNICĘ URODZIN EUGENIUSZA FRANKOWSKIEGO
Są rocznice, o których mało kto, jeśli w ogóle ktokolwiek, pamięta. To zjawi
sko normalne, gdyż pamięć, zwłaszcza zbiorowa, jest zawsze skrajnie wybiórcza
i koncentruje się wokół osób czy zdarzeń „ważnych" z punktu widzenia współ
czesności (albo „chwili"). 8 lutego 2002 roku minęło czterdzieści lat od śmierci
Eugeniusza Frankowskiego, jednej z czołowych postaci polskiej etnologii pierw
szej połowy X X wieku - kierownika Muzeum Etnograficznego w Warszawie
(1921-1939), wykładowcy etnografii i etnologii na stołecznym Uniwersytecie
(1922-1928), kierownika Instytutu Etnologii na Uniwersytecie Poznańskim
(1926-1939) i jego powojennych mutacji - Instytutu Etnologii/Katedry Etno
logii i Etnografii/Katedry Etnografii już na Uniwersytecie im. A. Mickiewicza
(1945-1952, 1953-1957).
O rocznicy tej, jak się zdaje, nikt nie pamiętał, chociaż istnieje co najmniej
jeden powód, dla którego powinno być inaczej. Jest nim stale niespłacony dług
nauki polskiej wobec jednego z pierwszych rodzimych iberystów z prawdziwego
zdarzenia - i jedynego wśród nich etnologa - którego dorobek w tej dziedzinie
nigdy jednak nie był we własnym kraju dostatecznie poznany i właściwie oceniony
(na lepszą znajomość zasługuje też jego kilkuletni pobyt w Hiszpanii i późniejsze
kontakty z tym krajem, drobny wprawdzie, lecz nader interesujący i pod pewnymi
względami wyjątkowy epizod w długich dziejach kontaktów i stosunków polsko-hiszpańskich). We wstępie do opublikowanej niedawno książki J. Ruiza Lardizabala Mity, wierzenia i obyczaje Basków, historyk i iberysta Jan Kieniewicz, konsta
tując znikomą wiedzę Polaków o baskijskiej historii, tradycjach i kulturze, napisał:
„W naszej świadomości niewiele dotąd utkwiło poza obiegowymi stereotypami.
Przed laty pisał o kulturze Basków Eugeniusz Frankowski, ale jego prace naukowe
są dziś trudne do znalezienia" (w: Ruiz Lardizabal 2002, s. 7). To ostatnie stwier
dzenie dobrze oddaje sposób funkcjonowania iberystycznego dorobku Frankow
skiego w naszym kraju; od kilkudziesięciu lat przypomina on UFO - wszyscy
słyszeli, że coś takiego istnieje, lecz mało kto widział to „coś" na własne oczy.
Tak się składa, że 21 listopada 2004 roku przypadnie następna „okrągła" rocz
nica - minie sto dwadzieścia lat od dnia urodzin Eugeniusza Frankowskiego,
co stwarza kolejną, może nawet lepszą niż poprzednia okazję, aby zaniedbanie
naprawić i do kilku rat, które w ramach spłaty długu udało się już uiścić (Kutrzeba-Pojnarowa 1963; Armon 1981; Tomicki 2000, 2002), dodać jeszcze jedną, choć
by najskromniejszą.
18
RYSZARD T O M I C K I
I
Eugeniusz Frankowski - iberysta i baskolog, jak sam się przedstawiał i jak
piszą o nim inni (Burszta, Frankowska 1981, s. 186; Armonowie 2002, s. 98)
- przybył do Hiszpanii w 1914 roku, krótko po ukończeniu studiów antropolo
gicznych na Uniwersytecie Jagiellońskim (1911). Pozostał tam - niespodziewanie,
na skutek wybuchu I wojny światowej - przez ponad sześć lat, odwiedzając
w tym czasie także Portugalię (1915) i południe Francji (1919), gdzie prowadził
studia w muzeach i penetracje terenowe. Głównym obszarem jego badań była
jednak Hiszpania, ze szczególnym uwzględnieniem - od pewnego momentu
- prowincji baskijskich. Co najmniej od 1915 roku związany był z madryckim
Muzeum Antropologii, Etnografii i Prehistorii, gdzie chętnie pracował w za
sobnej bibliotece, utrzymując bliskie kontakty z gronem naukowców różnych
specjalności, którym przewodził kierujący tą placówką nestor hiszpańskiej
antropologii, Manuel Antón y Ferrándiz. W środowisku tym koncentrowały się
dyskusje i prace nad instytucjonalizacją nauk o człowieku. Etnografia - gdyż
takiej nazwy używano wtedy w Hiszpanii najczęściej, różnie j ą zresztą rozumie
jąc i nieraz dopełniając „folklorem" - była dyscypliną słabo rozwiniętą w po
równaniu z antropologią fizyczną i prehistorią. Właściwie zaś, rodziła się dopiero
w drugiej dekadzie X X wieku jako odrębna, choć niekoniecznie autonomiczna
wobec antropologii, dziedzina nauki. Do najbardziej aktywnych jej rzeczników
należeli Luis de Hoyos Sáinz i Telesforo de Aranzadi y Unamuno, autorzy fun
damentalnego wówczas dzieła Etnografía. Sus bases, métodos y aplicaciones
a España (Aranzadi, Hoyos Sáinz 1917), będącego pokłosiem cyklu wykładów
w madryckim Ateneo w 1915 roku . Ich słuchaczem był także Frankowski
(1920a, s. 1), który niebawem zadeklarował się zdecydowanie jako etnolog,
w pierwszej swej portugalskiej publikacji nawiązując zresztą bezpośrednio do
prac Aranzadiego (1916a), a dwie pierwsze publikacje hiszpańskie opatrując
wspólnym, znaczącym tytułem Estudios etnológicos (1916b, 1916c). Te i kolej
ne jego prace miały duży udział w propagowaniu na Półwyspie Iberyjskim za
równo badań etnograficznych, dokumentujących kulturę ludową, jak i etnologii,
stanowiącej w rozumieniu Frankowskiego właściwą nauką zajmującą się bada
niem „kultury ludów" bez czasowych, przestrzennych i etnicznych ograniczeń
(zob. Martínez Sanz 1982, s. 184, 187, 362-364; Tomicki 2000, s. 16).
Intensywne badania z lat 1914-1920 zaowocowały dziewięcioma pracami na
ukowymi ogłoszonymi w Hiszpanii i Portugalii, w tym dwoma wielkimi mono
grafiami: Hórreos y palafitos de la Península Ibérica (1918) i Estelas discoideas
de la Península Ibérica (1920), które przyniosły polskiemu badaczowi najwięk
sze uznanie i rozgłos. Ich recepcja w specjalistycznych środowiskach to temat
czekający jeszcze na opracowanie. O istnieniu pochlebnych omówień i recenzji
1
1
El Ateneo C i e n t í f i c o , Literario y A r t í s t i c o de M a d r i d (zał. 1835), stowarzyszenie n a u k o w o -
-literacko-artystyczne, b ę d ą c e rodzajem klubu dyskusyjnego, podzielonego na sekcje, z k t ó r y c h
cząść prowadziła także działalność naukowo-dydaktyczną.
19
IBÉRICA FRANKOWSCIANA
wiadomo od dawna - „zaszczytne odzewy prasy zagranicznej" po opubliko
waniu Hórreos... odnotował już J. Talko-Hryncewicz (1920, s. 239), „bardzo
pochlebną dla autora krytykę" tej książki czytała gdzieś w hiszpańskich periody
kach G. Makowiecka (1984, s. 361), o opiniach słynnego francuskiego archeologa
Henri Breuila, który „pisał z wielkim uznaniem o pracach E. Frankowskiego,
podkreślając bogactwo zebranego materiału i wszechstronną analizę badanych
zjawisk", informował W. Armon (1962, s. 156). Cóż z tego, skoro żaden z przy
wołanych autorów nie podał odsyłaczy do konkretnych tekstów. Zadanie ich
zebrania wykonali częściowo wydawcy Enciclopedia General Ilustrada del País
Vasco, zamieszczając w jej części bibliograficznej nie tylko wykaz iberyjskich
prac polskiego etnologa, lecz także recenzji jego głównych dzieł {Enciclopedia
1973, s. 410-411). Nie jest to zestawienie kompletne i choć udało się je uzu
pełnić o nowe pozycje , niewdzięczna, wymagająca żmudnych poszukiwań kwe
renda pozostaje nieukończona.
Prace badawcze łączył Frankowski w aktywnym uczestnictwem w miejscowym
życiu naukowym. W styczniu 1917 roku został przyjęty w poczet członków
Królewskiego Hiszpańskiego Towarzystwa Historii Naturalnej, jedynej wtedy
organizacji skupiającej oprócz przedstawicieli nauk przyrodniczych także antro
pologów (sensu largo) i prehistoryków. W roku 1918 dostąpił najwyższego
zaszczytu - otrzymał tytuł członka korespondenta Królewskiej Akademii Historii,
najprawdopodobniej w związku z publikacją Hórreos... W 1919 roku, w bliżej
nieznanych okolicznościach, został członkiem Portugalskiego Towarzystwa
Etnografii i Archeologii w Lizbonie oraz Portugalskiego Towarzystwa Antropo
logii i Etnologii w Oporto, a także członkiem korespondentem Królewskiej Aka
demii Galisyjskiej (Real Academia Gallega) w La Coruña. W 1920 roku miał
wykłady w madryckim Ateneo. Brał też udział w przygotowaniach do powołania
w Madrycie Hiszpańskiego Towarzystwa Antropologii, Etnografii i Prehistorii
(1921), mającego wraz ze stołecznym Muzeum Antropologicznym współtwo
rzyć Hiszpański Instytut Antropologiczny (Frankowski 1920c); jego nazwisko
znalazło się na liście członków-założycieli jako jednego z pięciu cudzoziemców.
W 1917 roku zawarł bliższą znajomość z Krajem Basków i baskijskimi uczo
nymi. Jego wielkie uznanie zdobyło Muzeum Etnograficzne w San Sebastián
(Boletín 1917, s. 456-457). I choć wcześniej naukowe walory tego Muzeum
doceniali również inni, np. L. de Hoyos Sáinz (1915, s. 44), to właśnie on stał się
inicjatorem listu gratulacyjnego, jaki w październiku 1917 roku wystosowało
do twórców Muzeum Królewskie Hiszpańskie Towarzystwo Historii Naturalnej
(Tomicki 2000, s. 21). Wychwalał je też przy innych okazjach jako „pierwsze
regionalne muzeum tego typu w Hiszpanii i pouczający przykład dla innych
rejonów kraju" (Frankowski 1918a, s. 32).
2
2
Wedle dzisiejszej w i e d z y recenzje i o m ó w i e n i a tych monografii
Portuguesa
(Lizbona), A n n o 3.° , N .
z. 3-4, 1920; L'Anthropologie
t. 23 (3), 1921; Journal
o s
2 5 - 2 6 , 1918; Wiadomości
u k a z a ł y się w :
Archeologiczne
( P a r y ż ) , t. 30, 1920 oraz t. 33, 1922; Bulletin
Hispanique
des Savants ( P a r y ż ) , t. 19, 1921; Revue Internationale
( P a r y ż / S a n S e b a s t i á n ) , t. 13, 1922; Euskalerriaren
Terra
( K r a k ó w ) , t. 5
(Bordeaux),
de Estudes
Aide ( B i l b a o ) , A ñ o X I , num. 205,
Basques
1921.
20
RYSZARD T O M I C K I
Więzi Frankowskiego z baskijskim środowiskiem naukowym zacieśniły się
pod koniec 1919 roku, gdy utworzone rok wcześniej Towarzystwo Studiów
Baskijskich (Eusko Ikaskuntza), substytut narodowego uniwersytetu, zaprosiło
go, aby poprowadził tygodniowy kurs etnografii i etnologii w ramach organi
zowanych odtąd corocznie tzw. Cursos de Metodología y Alta Cultura poświę
conych różnym dziedzinom wiedzy i nauki. Kurs odbył się w dniach 13-20 grud
nia w Bilbao , a dwa główne wykłady - jeden o systematyzacji ludowych
obrzędów, drugi o metodach etnologii - zostały wkrótce potem opublikowa
ne (Frankowski 1920b, 1920c). Kontynuacją części teoretycznej były zajęcia
praktyczne w terenie. Przed kilkoma laty, komentując zapowiedź ich przepro
wadzenia zawartą w otwierającym kurs przemówieniu Ángela de Apraiz, sekre
tarza generalnego Towarzystwa, napisałem: „Nic nie wiadomo o zapowiada
nych [...] na rok 1920 nowych badaniach terenowych [...]. Możliwe, że nie
doszły do skutku wobec konieczności dokończenia pracy o stelach nagrob
nych i bliskiej perspektywy wyjazdu z Hiszpanii" (Tomicki 2000, s. 25). To
przypuszczenie było błędne. Dziś wiadomo, że we wrześniu 1920 roku, po uka
zaniu się Estelas... , polski badacz wrócił do Bilbao. W druku ulotnym Towa
rzystwa Studiów Baskijskich z grudnia 1920 roku zapowiadano jego przyjazd
do San Sebastián na 19 września i zapraszano wszystkich chętnych do uczest
niczenia w kierowanych przez niego „wycieczkach badawczych", aby stawili
się w tamtejszym Muzeum Etnograficznym. 29 września informowała o rozpo
czętych badaniach lokalna gazeta El Niticiero Bilbaíno . Pewny pozostaje fakt,
że w tym czasie Frankowski nic nowego nie opublikował i w październiku
1920 roku opuścił Hiszpanię.
Jak duże znaczenia miał ów kurs dla baskijskiej etnografii i etnologii? Nie
cieszył się chyba specjalną popularnością, sądząc na podstawie impresji jednego
z uczestników (patrz niżej); zapewne przyciągnął tylko rzeczywistych entu
zjastów tej dziedziny nauki. Co najmniej dwóch z nich wszakże kontynuowało
potem swoje zainteresowania, zajmując kierownicze stanowiska w muzealnictwie
etnograficznym . Pamiętać należy, że baskijska antropologia (by użyć dzisiejszej
terminologii) zaledwie raczkowała wtedy. Za jej oficjalny początek zwykło się
uważać rok 1918, kiedy to w ramach Towarzystwa Studiów Baskijskich powo3
4
5
6
3
I n f o r m a c j ę o kursie podano w El Noticiero
Bilbaíno,
nr 16129, 13 grudnia 1919, s. 3 (zob.
www.euskomedia.org8080/euskomedia_es/servlet/euskomedia.Kultura;
4
Jej o m ó w i e n i e u k a z a ł o się w Diario
de Navarra,
www.euskomedia.org8080/euskomedia_es/servlet/euskomedia.Kultura;
5
[ D r u k ] Sociedad
de Estudios
29 w r z e ś n i e 1920, s. 1 (zob.
konsultowano 7.07.2004).
nr 5945, 19 w r z e ś n i a 1920, s. 1 (zob.
konsultowano 7.07.2004).
Vascos (b.d. i m.w.) oraz El Noticiero
Bilbaíno
nr 16383,
www.euskomedia.org8080/euskomedia_es/servlet/euskomedia.Kul
tura; konsultowano 7.07.2004).
6
W j e d n y m z d o k u m e n t ó w E. F r a n k o w s k i p o d a ł , ż e j e g o u c z n i a m i z kursu w B i l b a o b y l i :
„ z a ł o ż y c i e l i dyrektor M u z e u m w B i l b a o J e s ú s de Larrea y Recalde oraz d y r e k t o r M u z e u m
Etnogr. w Barcelonie w K a t a l o n i i " ; pismo: Katedra Etnografii U A M w Poznaniu do M i n i s t e r s t w a
S z k o l n i c t w a W y ż s z e g o , Departament S t u d i ó w U n i w e r s y t e c k i c h , P o z n a ń , 31 stycznia 1956 r.,
A r c h i w u m P M E w Warszawie, s p u ś c i z n a M . Frankowskiej ( m a t e r i a ł y n i e u p o r z ą d k o w a n e ) .
IBÉRICA FRANKOWSCIANA
21
lano Sekcję Antropologii, Etnografii i Prehistorii. Działać zaczęła ona w roku
następnym, ale trzeba było trzech lat, aby ogłoszono drukiem Cuatro cuestiona
rios (1921), mające być podstawą do zakrojonych na szerszą skalę badań. Wtedy
też, 2 kwietnia 1921 roku, José Miguel de Barandiarán utworzył Sociedad
de Eusko-Folklore, instytucję będącą wyrazem autonomizowania się etnologii
w kręgu tzw. nauk antropologicznych
W tym kontekście widzieć należy rolę, jaką odegrał E. Frankowski. Należał
on - nie tylko zresztą w Kraju Basków - do pionierów systematycznych i meto
dycznych badań terenowych, samodzielnego pozyskiwania wiarygodnych źró
deł, niezbędnej podstawy i bezwzględnego warunku prawdziwej nauki. To temat
stale przewijający się w jego publikacjach. W pracy o dyskoidalnych stelach,
poruszając kwestię ich przekształceń na przestrzeni dziejów, pisał: „Aby móc
odtworzyć ową transformację, konieczne jest zebranie i opisanie wszelkich
okazów stel, bez przywiązywania większej wagi do dzieł o wyraźnie większej
wartości. Konieczne jest ogłoszenie małych monografii wszystkich zabytków
znajdujących się na wiejskich cmentarzach [...] i zaprezentowanie wszystkich
istniejących egzemplarzy tego zabytku. Dopiero wtedy, bez konieczności ucie
kania się do fantastycznych przypuszczeń, sam zgromadzony materiał pokaże
nam zmiany, jakie się dokonały, obce wpływy, a może nawet prawdziwe znacze
nie wyobrażonych [na stelach - R.T.] symboli" (Frankowski 1920a, s. 53-44).
Cokolwiek sądzilibyśmy dzisiaj o wierze w epifaniczne wręcz właściwości
dobrze zebranego materiału źródłowego, trudno nie docenić wagi przykładanej
do jakości i kompletności dokumentacji w czasach, gdy pracą w terenie zajmo
wali się głównie amatorzy, kierujący się najrozmaitszymi predylekcjami i uprze
dzeniami. Frankowski zachęcał do profesjonalizacji tego etapu badań naukowych
i gromadzenia dokumentacji przez wyspecjalizowane muzea. Wiele krytycznych
uwag w tym zakresie kierował również pod adresem historyków kultury i archeo
logów, m.in. badaczy rytów i malowideł naskalnych.
To pozytywistyczne (w każdym sensie) zadanie było dla niego nie tylko wa
runkiem sine ąua non rzetelnej pracy naukowej, lecz także patriotycznym obo
wiązkiem. Wysiłek, jakiego wymagały sumienne badania terenowe realizowane
przez „dobrych patriotów", miał im zapewnić wdzięczność przyszłych pokoleń
za uchronienie od zagłady „skarbów życia i kultury psychicznej ich narodu
(Pueblo)". Pod postulatem traktowania niematerialnych składników kultury ludo
wej jako cennego zabytku, takiego samego jak architektura czy sztuki plastyczne,
bez wahania podpisać się mogli baskijscy rzecznicy odrodzenia narodowego,
nawet jeśli towarzyszyła mu wypowiadana otwarcie opinia, że próby rozwiązania
zagadki pochodzenia etnosu i języka baskijskiego należy zostawić na przyszłość
i zacząć pracę na nowo, od podstaw (Frankowski 1920b, s. 1-2).
Wielki podziw budziło jego osobiste zaangażowanie w badania terenowe,
w owych czasach wymagające dużego samozaparcia i dobrej kondycji fizycznej.
Wrażenie, jakie wywierały etnograficzne „wycieczki badawcze" Frankowskiego,
dobrze odzwierciedlają impresje o. Fernando de Mendoza, uczestnika kursu
w Bilbao, który - po ukazaniu się Estelas... - napisał na cześć polskiego badacza
22
RYSZARD T O M I C K I
prawdziwy hymn pochwalny. Konkludował jednak w tonie raczej minorowym,
ubolewając, że wyniki tak ogromnej pracy dokumentacyjnej i intelektualnej są
stale mało cenione, bo naukowych studiów nikt nie czyta, a na prelekcję przyjść
może z pół tuzina ludzi. „Ilu nas było - pytał autor - w Bilbao pod koniec
1919 roku, którzy słuchaliśmy odczytów Frankowskiego zorganizowanych przez
Towarzystwo Studiów Baskijskich?" (Mendoza 1921, s. 20-21).
Ceniono u Frankowskiego również metody badawcze, w szczególności za
pewne jego liczne nawiązania do szkoły kulturowohistorycznej, cieszącej się
wtedy w Hiszpanii, a szczególnie w Kraju Basków dużą estymą (Azcona 1984).
Widziano w nim uczonego ukształtowanego przez „surową dyscyplinę środ
kowoeuropejskich uniwersytetów" (Apraiz 1920, s. III). Współbrzmiał z tym
jego wykład kończący kurs w Bilbao, w całości poświęcony prezentacji „nowej
metody" w kształcie, w jakim propagowali ją Wilhelm Schmidt, Fritz Graebner
i Stanisław Poniatowski. Jednakże wykład otwierający kurs poświęcony był
w głównej mierze teorii rytuałów przejścia Arnolda van Gennepa.
Szczególne związki łączące Frankowskiego z Baskami miały też inne aspekty.
Nie bez znaczenia dla ich charakteru był z pewnością fakt, że Polak starał się
opanować język baskijski. W grudniu 1919 roku A. de Apraiz, podkreślając jego
talenty językowe, nie wykluczał, że za jakiś czas będzie pewno pisał po baskijsku, skoro przyswoił już sobie „co niego z naszego osobliwego języka" (pues
conoce... algo de nuestro peculiar idioma, Apraiz 1920, s. III). Ze stosunkiem do
języka łączyło się z pewnością zrozumienie i poparcie dla działalności na rzecz
„sprawy baskijskiej". Jest faktem znamiennym, że pierwsze publiczne wystąpie
nie Frankowskiego w „sprawie polskiej", jakim był odczyt „Polska, jej życie
i siły" (Polonia, su vida y sus fuerzas), miało miejsce 6 kwietnia 1918 roku
w Ośrodku Baskijskim „Eusko Etxea" w Madrycie i odnotowane zostało m.in.
w piśmie Euzkadi wychodzącym w Bilbao (Tomicki 2003, s. 306). Był to nie
wątpliwie efekt trwających już od minionego roku kontaktów z ludźmi zaanga
żowanymi w baskijski ruch odrodzenia narodowego, którzy za kilka miesięcy
mieli utworzyć - tak mu potem bliskie - Towarzystwo Studiów Baskijskich
(Tomicki 2000, s. 23-25). Sytuacja Polski pod obcym zaborem interesowała
zarówno Basków (zob. Jakubowska 2004), jak i Katalończyków. Frankowski,
chociaż przyjaciele postrzegali go jako „niestrudzonego i zasłużonego hispanófila"
(infatigable y benemérito hispanófilo) ', rozumiał potrzeby i dążenia Basków,
Katalończyków i Galisjan, i sympatyzował z ich aspiracjami do uzyskania auto
nomii. Jakiś czas późnej, już po ustanowieniu republiki, uważał, że jest ona „tylko
formą przejściową, likwidacyjnym okresem dawnych rozrachunków w myśl
norm i potrzeb nowoczesnego życia" i prognozował: „Federacja wszystkich
regionów, równych z równymi, obejmująca Katalonię, Portugalię, kraj Basków
i wszystkie inne dzielnice z równą im wszystkim w prawach i przywilejach Ka
stylią-jednym słowem Stany Zjednoczone Iberii - oto nakaz dziejowy, którego
1
7
Tak n a z w a ł go w 1920 roku, d e d y k u j ą c m u j e d n ą ze swych prac, h i s z p a ń s k i archeolog Juan
Cabre y A g u i l ó (egzemplarz w zbiorach p r y w a t n y c h R.T.).
IBÉRICA FRANKOWSCIANA
23
realizację w bardzo ciężkich warunkach zapoczątkowała republika w r. 1931"
(Frankowski [1934], szp. 854; por. 1933, s. 106-108).
Nic nie ujmując zasługom i zaletom polskiego uczonego, trzeba wspomnieć
na koniec, że o sympatii okazywanej mu wtedy i później przez baskijskich „en
tuzjastów etnografii" współdecydowały w pewnej mierze względy propagan
dowe. Dla zaangażowanych w rozwój własnej kultury i nauki Basków nie mniej
ważny niż tworzenie instytucji, kształcenie kadr, inicjowanie badań itp. był
międzynarodowy rozgłos. Nie przypadkiem współczesna monografistka Towa
rzystwa Studiów Baskijskich uznała za jedno z największych osiągnięć okresu
1918-1936 upowszechnienie wiedzy o kulturze baskijskiej za granicą, za2:naczając, że w 1936 roku Towarzystwo miało członków i współpracowników nie
będących Baskami w 10 krajach europejskich, w tym - oczywiście - w Polsce
(Estornćs Zubizarreta 1994, s. 651).
W periodykach baskijskich skrupulatnie odnotowywano wszelkie publikacje,
które mówiły o Kraju Basków, nieraz wyolbrzymiając ich znaczenie. Dobrym
tego przykładem jest krótka nota w Revista Internacional de los Estudios Vascos,
informująca o ukazaniu się w 1933 roku Regionów Hiszpanii. Jej autor stwier
dził, że w nowej pracy „znanego [sic! R.T.] dyrektora Muzeum Etnograficznego
w Warszawie i profesora Uniwersytetu Poznańskiego", omówione zostały w spo
sób szczególnie dokładny {particularmente estudiadas) Prowincje Baskijskie
i Navarra, po czym konkludował: „Dzieło to jest kolejną z szeregu prac, jakie
p. Frankowski napisał o Kraju Basków, a ci, którzy znają metody badawcze
wybitnego uczonego z Poznania, potrafią docenić jego nowy wkład w nasze ba
dania" (Garmendia 1933). Tak jednostronne spojrzenie nie znajduje uzasadnie
nia w rzeczywistym układzie i treści książki. Przesadna jest też opinia o „szeregu
prac" baskologicznych, chyba że zaliczy się do nich np. Hórreos... i Estelas...
mimo ich iberyjskiego (z założenia) zakresu. W istocie czysto baskologiczne prace
Frankowskiego w zasadzie nie istnieją, może z jednym wyjątkiem, chociaż
gdyby nie I I wojna światowa byłoby zapewne inaczej (patrz niżej). Niemniej
tonację noty z roku 1933 powtarza po latach biogram (na pozór autorytatywny)
w Enciclopedia General Ilustrada del País Vasco, gdzie mowa o „różnych od
czytach, kongresowych referatach i artykułach poświęconych tematyce baskij
skiej, z których wiele [sic! R.T.] opublikowanych zostało przez Towarzystwo
Studiów Baskijskich" (A[rozamena] A[yala] 1982; wszystkie jego prace wydane
nakładem Towarzystwa podaje katalog: Ormazabal Altuna, Arzamendi Sese 1999).
II
Późną jesienią 1920 roku E. Frankowski wrócił do Polski. Na podstawie
wydanych za Pirenejami książek w krótkim czasie uzyskał doktorat (1921) i ha
bilitację (1922), szybko objął też kilka stanowisk i funkcji zapewniających mu
udział w kształtowaniu instytucjonalnych i programowych fundamentów etno
grafii i etnologii w nowo odrodzonym państwie. Jego iberystyczne zaintereso
wania naukowe zeszły w tym okresie na dalszy plan. Nie darmo jednak na krótko
24
RYSZARD T O M I C K I
przed wyjazdem z Hiszpanii, dziękując w ostatnim opublikowanym tam artykule
za gościnę i możliwość spokojnego przetrwania sześciu lat „przerażającej
[wojennej - R.T.] tragedii", zadeklarował publicznie, że uważa ów „czcigodny
i gościnny" kraj za swą drugą ojczyzną (Frankowski 1920b, s. 1). Że nie była
to jedynie kurtuazja, dowiódł niebawem, angażując się w działalność na rzecz
zbliżenia polsko-hiszpańskiego.
Był współtwórcą i wiceprezesem powstałego w Warszawie w 1923 roku
Towarzystwo Polsko-Hiszpańskiego , które - choć dzisiaj zupełnie zapomniane
- było w pewnym sensie prekursorem późniejszej Katedry Iberystyki, obecnie
już Instytutu Studiów Iberyjskich i Iberoamerykańskich Uniwersytetu War
szawskiego. Towarzystwo, któremu prezesował Jerzy Tomaszewski, były chargé
d'affaires en pied w Hiszpanii (1919), miało swą siedzibę w stołecznym Uniwer
sytecie, przy Seminarium Filologii Romańskiej. Drugim obok Frankowskiego
wiceprezesem był Maurycy Mann, profesor filologii romańskiej UW. Towarzy
stwo rozpoczynało swą działalność pod dobrymi auspicjami. W 1923 roku, na
mocy dekretu króla Alfonsa XIII z 26 lutego, jeden z wiceprezesów (Frankowski)
odznaczony został Orderem Izabeli Katolickiej w kategorii caballero, przyzna
wanym za wybitne zasługi dla Hiszpanii w dziedzinie nauki i kultury . Drugi
wiceprezes (Mann) opublikował w tym samym roku pierwszy polski przekład
słynnej hiszpańskiej powieści pikarejskiej „Żywota Łazika z Tormesu" (La vida
de Lazarillo de Tonnes, 1554), opatrzony wstępem i przypisami tłumacza.
Towarzystwo, które w marcu 1926 roku miało 50 członków (wcale niemało,
jak na tamte czasy) , stawiało sobie ambitne zadania: „nawiązanie, rozwój
i utrwalenie stosunków w zakresie kultury umysłowej między Polską a Hiszpa
nią oraz krajami amerykańskiemi o kulturze hiszpańskiej", w szczególności zaś
„rozpowszechnianie wśród swych członków oraz w szerszych kołach społeczeń
stwa polskiego znajomości języka hiszpańskiego, literatury, sztuki oraz dziejów
Hiszpanii i w ogóle rozbudzenie zainteresowania kultura umysłową polską oraz
życiem ekonomicznem i państwowem Polski wśród społeczeństwa polskiego
i hiszpańskiego ze szczególnem uwzględnieniem młodzieży obydwu narodów".
Środkiem do osiągnięcia tych celów miały być nie tylko „odczyty, pogadanki,
wieczory dyskusyjne", lecz także „założenie biblioteki dzieł hiszpańskich oraz
dzieł poświęconych Hiszpanii, [...] uzupełnienie istniejących pod tym względem
braków w bibliotekach uniwersyteckich oraz publicznych w Polsce; współdzia
łanie w organizowaniu pracy i studiów poświęconych Hiszpanii; podejmowanie
8
9
10
8
Zob. Nauka
Polska,
t. V: 1925, s. 426. W p ó ź n i e j s z y c h latach powstanie Towarzystwa
datowano na rok 1922 (zob. M a t e r i a ł y do spisu instytucji i towarzystw n a u k o w y c h w Polsce,
Nauka Polska,
t. V I I : 1927, s. 438; Sawicki 1995, s. 117 przyp. 14). Posiedzenie organizacyjne
o d b y ł o się jednak 22 czerwca 1923 roku, co o d n o t o w a ł a Rzeczpospolita,
s. 8, oraz nr 169, w y d . poranne, s. 7 ( p o d a j ę za: Bibliografia...
9
nr 168, w y d . wieczorne,
1977, szp. 1361).
O r y g i n a ł w m a d r y c k i m A r c h i v o General, M i n i s t e r i o de Asuntos Exteriores, sygn. C-306,
exp. 2 (rok 1923, dokument 4).
1 0
Zob. M a t e r i a ł y do spisu instytucji i towarzystw n a u k o w y c h w Polsce, Nauka Polska,
1927, s. 438.
t. V I I :
25
IBÉRICA FRANKOWSCIANA
starań w kierunku tłumaczenia i wydawania cennych dzieł w zakresie literatury,
nauki i sztuki hiszpańskiej, przede wszystkiem zaś podręczników ułatwiających
Polakom naukę języka hiszpańskiego; umieszczanie w prasie artykułów oraz
dokładnych informacyj, dotyczących współczesnego życia Hiszpanii" .
Po kilku latach działalności wysoką ocenę wystawił Towarzystwu Stanisław
Wędkiewicz (1925, s. 475), wówczas profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego,
ten sam, który później stanie się autorem „wielkiego wołania" o rozwój polskiej
iberystyki, bo taki charakter miał jego słynny esej „Zaniedbana dziedzina hu
manistyki. Znajomość języków i literatur iberyjskich zagranicą a w Polsce".
W tekście tym wymieniono Frankowskiego wśród Polaków, którym pobyt
w Hiszpanii w czasie „wielkiej wojny" pozwolił „zgłębić kulturę, Polsce dotych
czas raczej obcą, i uczynił z nich pożytecznych misjonarzy zbliżenia polsko-iberyjskiego" (Wędkiewicz 1928, s. 71).
Przez szereg lat Frankowski nie zajmował się jednak aktywnie badaniami iberystycznymi i mało na ten temat pisał. Jeśli nie liczyć ogłoszonego w 1920 roku
w Przeglądzie Dyplomatycznym artykułu „Kwestia agrarna w Hiszpanii w roku
1919", będącego jego pierwszy tekstem hispanistycznym w języku polskim,
napisanym wszakże jeszcze w Madrycie, oraz kilku referatów przedstawionych
na forum Komisji Antropologicznej PA U w Krakowie (1920-1921) i Polskiego
Towarzystwa Etnologicznego w Warszawie (1921) , w ciągu dziesięciu lat
powstały zaledwie dwa popularne, choć arcyciekawe artykuły - szkic antropogeograficzny o hiszpańskich kobietach zatytułowany „Hiszpanka" (1925) oraz
impresyjny „Karnawał ludzi i zwierząt w Hiszpanii" (1927).
Zmiana nastąpiła dopiero w roku 1929, kiedy to odżyły jakieś bliżej nieznane
iberystyczne plany naukowe, realizowane dość intensywnie w latach następnych.
Chodziło zapewne o kontynuację prac rozpoczętych w okresie 1914-1920, gdyż
Frankowski traktował podjęte na nowo badania jako uzupełniające. W jednym
ze swych życiorysów podał: „W miesiącach letnich 1929, 1930, 1932, 1935
prowadziłem badania uzupełniające w Kraju Basków w Hiszpanii i Francji" .
W wyliczeniu tym zabrakło wyjazdu do Hiszpanii w 1933 roku i wizyty w Portu
galii w 1935 roku, o których wiadomo z innych źródeł, ale zarówno z przytoczonej
11
12
13
11
Za i n f o r m a c j ą z a m i e s z c z o n ą w Nauce Polskiej,
1 2
D o t y c z y ł y one z a g a d n i e ń , k t ó r y m p o ś w i ę c o n e b y ł y o g ł o s z o n e drukiem w Hiszpanii studia,
t. V: 1925, s. 426.
zob.: N a g r o b k i o g ł o w i c y kolistej na P ó ł w y s p i e Iberyjskim, Sprawozdania
z Czynności
PAU, t. 25 (10): 1920, s. 16; Spichlerze na palach i palafity na P ó ł w y s p i e Iberyjskim,
nia z Czynności
i Posiedzeń
Polskiej
Akadem}'i
Umiejętności,
i Posiedzeń
Polskiej
Akadem)'i
Umiejętności,
i Etnograficzne,
Znaki
Sprawozdania
t. 26 (5), maj 1921, s. 10; Sprawozdania
z p o s i e d z e ń K o m i s j i [Antropologicznej] odbytych w r. 1920 i 1921, Prace
giczno-Archeologiczne
Posiedzeń
Sprawozda
t. 26 (5), maj 1921, s. 8-9;
wypalane i wystrzygane na z w i e r z ę t a c h p o c i ą g o w y c h na P ó ł w y s p i e Iberyjskim,
z Czynności
i
i Materiały
Antropolo-
t. I I (cz. 1 i 2), K r a k ó w 1921, s. V I , V I I I - I X , X ) . O refe
racie „ W a l k a c z ł o w i e k a z duchami z ł e m i o w ł a d a n i e z i e m i ą " (por. F r a n k o w s k i 1916c) i n f o r m o
wano w doniesieniu „ Z Polskiego To w. Etnologicznego", Ziemia,
13
Życiorys
Eugeniusza
Frankowskiego,
1922, nr 3, s. 116.
Poznań, III-1950, Archiwum Państwowego Muzeum
Etnograficznego (dalej: P M E ) w Warszawie, s p u ś c i z n a M . Frankowskiej, m a t e r i a ł y n i e u p o r z ą d
kowane.
26
RYSZARD T O M I C K I
informacji, jak i innych równie lapidarnych wzmianek wynika jednoznacznie,
że uwaga jego koncentrowała się na baskijskiej kulturze ludowej. W tym okresie
miał okazję uczestniczyć w V Kongresie Studiów Baskijskich (Vergara, 1930),
podczas którego wygłosił referat „Uwagi ogólne o baskijskiej sztuce ludowej"
(Cuestiones generales acerca del arte popular vasco), opublikowany później
w materiałach kongresowych (Frankowski 1934) i będący jedynym w gruncie rze
czy znanym dziś jego tekstem, który uznać można za baskologiczny, choć w znacz
nej części ma charakter teoretyczno-metodologiczny (Tomicki 2000, s. 27-28).
Nieco więcej szczegółów o odbytych w okresie międzywojennym podróżach
na Półwysep Iberyjski znaleźć można w sprawozdaniach z działalności Muzeum
Etnograficznego w Warszawie, z których wiadomo, że „w latach 1933 i 1935 [Fran
kowski] prowadził badania w kraju Basków, w Hiszpanii. W roku 1933 wygłosił
odczyty o kulturze ludowej Polski w San Sebastjano [sic! R.T.], w Bilbao, w Ma
drycie i w Barcelonie w Hiszpanji. W r. 1935 wygłosił odczyty w Porto i w Koimbrze w Portugalji. Ze swoich badań przywiózł zbiór kultury materjalnej Basków,
który ofiarował Muzeum Etnograficznemu" (Sprawozdanie... 1936, s. 26) .
O pracach prowadzonych podczas wyjazdów brak dokładniejszych informacji.
Przynosiły one jednak konkretne efekty, o czym świadczy chociażby wzmianka
w liście Frankowskiego z 30 października 1933 roku, pisanym po powrocie
z Hiszpanii do zaprzyjaźnionego z nim Adama Fischera: „udało mi się zdobyć
bardzo cenne materjały naukowe" . Nie były to wyłącznie źródła do własnych
studiów. Po wyjeździe w 1935 roku zbiory warszawskiego Muzeum Etnograficzne
wzbogaciły się o eksponaty przywiezione „z badań naukowych w kraju Basków
w Hiszpanji": instrument muzyczny alboka, 5 tkanin zarnaua używanych w rytua
łach ofiarniczych, dwa okazy haftu, jedną koronkę siatkową, dzwon pasterski,
świecznik argisaiola i jarzmo przyrożne (Sprawozdanie... 1936, s. 24).
Rewitalizacja w 1929 roku naukowych planów związanych z Półwyspem Ibe
ryjskim stosunkowo szybko zaowocowała kilkoma publikacjami. Chociaż wszyst
ko wskazuje, że w latach trzydziestych Frankowski pracował przede wszystkim
nad tematami dotyczącymi baskijskiej kultury ludowej, a serię nowych prac
zapoczątkował referat o sztuce baskijskiej z 1930 roku (wydany cztery lata póź
niej), inne powstałe wówczas teksty dowodzą, że jego zainteresowania bynaj
mniej nie ograniczały się do Basków. Nie ograniczały się też do kultury ludowej.
Świadczy o tym wymownie plon wyjazdów do Hiszpanii w 1930 i 1932 roku,
który przybrał postać dwóch obszernych opracowań. Pierwsze pt. „Organizacja
nauki w Hiszpanii" (1931), ukazało się na kartach Nauki Polskiej, mając za myśl
przewodnią zaskakującą być może dla wielu Polaków opinię, że „Hiszpania jest
krajem, gdzie można się wiele nauczyć" (Frankowski 1931, s. 214). Drugim opra14
15
1 4
Liberal,
I n f o r m a c j ę o w i z y c i e Frankowskiego w M u z e u m Etnograficznym w Bilbao podano w: El
nr 11463, 6 w r z e ś n i a 1933, s. 8 (zob. www.euskomedia.org8080/euskomedia_es/servlet/
euskomedia.Kultura; konsultowano 7.07.2004).
1 5
L i s t w zbiorach A r c h i w u m N a u k o w e Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (dalej: P T L )
we W r o c ł a w i u , z e s p ó ł : Eugeniusz F r a n k o w s k i . Korespondencja do A . Fischera z lat 1922-35, t. 1
(sygn. 520).
IBÉRICA FRANKOWSCIANA
27
cowaniem było obszerne studium regionalnego zróżnicowania Hiszpanii, zaini
cjowane prawdopodobnie przez promotora polskiego ruchu regionalistycznego,
Aleksandra Patkowskiego, lecz mające prawdziwe źródło w sięgających lat
1914-1920 studiach Frankowskiego nad antropogeografią Półwyspu Iberyjskiego.
Tekst ten, datowany na lata 1932-1933, opublikowany został w dwóch różnych
wersjach: obszerniejszej, noszącej tytuł Regjony Hiszpanji (1933), jako książka
otwierająca serię wydawnictw poznańskiego Instytutu Etnologii, oraz w wersji
skróconej, pod tytułem „Regjonalizm Hiszpanji", w zbiorowej pracy poświęconej
ruchowi regionalistycznemu w Europie (1934). Z tej ostatniej wersji wyłączono
kilka części ważnych dla pierwotnego kształtu i celu pracy, m.in. rozdziały
„Ubiór, strój i jego zdobnictwo" i „Architektura miast i budownictwo ludowe".
Bolesław Olszewicz, który recenzował pełną wersję wyjątkowego wówczas
w Polsce opracowania, podkreślał nie tylko jego wartość naukową, lecz także
znaczenia dla zrozumienia aktualnych wydarzeń politycznych: „Niezrozumienie
duszy zbiorowej kraju występuje jako następstwo nieznajomości geografii regio
nalnej Hiszpanji" (Olszewicz 1933, s. 6).
W tym okresie powstał również artykuł „Hiszpanja", napisany dla wydawanej
pod redakcją Zygmunta Łempickiego encyklopedii Świat i Życie (Frankowski
1934). Na jego oryginalność, me tylko na tle ówczesnych haseł encyklopedycz
nych, ale także jako autorskiej „wizji narodu hiszpańskiego" opartej na dobrej
znajomości kraju i własnych badaniach etnograficznych, zwróciła niedawno
uwagę Ewa Kulak, pisząc m.in.: „Zaproponowane na kartach Świata i Życia
studium problemów hiszpańskiej kultury i potraktowanie literatury jako ideal
nego wyrazu procesów psychicznych narodu wyróżnia się oryginalnością na tle
innych encyklopedii. A choć obecność tej dość nietypowej charakterystyki kraju
i ludzi może nieco dziwić w obrębie wydawnictwa nastawionego zasadniczo na
ujęcie czysto informacyjne, i tak żałować należy, że nie dokonano podobnych,
a przynajmniej równie interesujących obserwacji na temat Portugalii" (Kulak
2002, s. 41; por. Kulak 2004, s. 49).
Prace z lat trzydziestych pozwalają dostrzec najgłębszą warstwę iberystycznych zainteresowań naukowych E. Frankowskiego - interesowała go zajmująca
lwią część półwyspu Hiszpania, lecz w rzeczywistości miał na uwadze Iberię
- lubił to określenie - obejmującą obok Hiszpanii także (co zawsze zaznaczał)
Katalonię i Kraj Basków oraz Portugalię. Cały ten obszar postrzegał jako jed
ność: „zarówno przyroda, jak i historja wykazują zgodnie, iż Półwysep Iberyjski
zamyka w sobie populację, posiadającą wspólną więź społeczną. Ale charakter
tej więzi, ażeby być trwałym, powinien być wykładnikiem różnic naturalnych,
w których przejawia się odrębność każdego regjonu" (Frankowski 1933, s. 107).
III
Eugeniusz Frankowski był człowiekiem niespełnionych zamierzeń. W jakimś
stopniu zdecydowały o tym zapewne cechy charakterologicze, ale niebagatelną
rolę w niweczeniu planów odegrały także okoliczności historyczne, przede
28
RYSZARD T O M I C K I
wszystkim I I wojna światowa, podczas której uległ zagładzie cały jego iberystyczny dorobek - muzealne eksponaty, dokumentacja z badań terenowych,
liczne opracowania wcześniej nieopublikowane z takich czy innych względów.
We wrześniu 1939 roku, w spalonym na skutek bombardowania Muzeum
Etnograficznym, przepadła - razem z innymi, często bezcennymi zbiorami - ko
lekcja baskijska, chyba stosunkowo niewielka, bo nie wspominana w opisach
strat. Ale był to dopiero początek nieszczęść. W 1944 roku, po kapitulacji powsta
nia warszawskiego, gdy Niemcy zarządzili przymusową ewakuację mieszkańców
i przystąpili do systematycznego niszczenia miasta, w żoliborskim mieszkaniu
Eugeniusza i Marii Frankowskich pozostał dorobek ich całego życia. Jedynym
w swoim rodzaju świadectwem w tej sprawie jest zachowana kopia listu, wysła
nego w kilka tygodni po wyjściu z Warszawy do Włodzimierza Antoniewicza,
znanego archeologa, wówczas pracującego w polskich ekipach dopuszczanych
przez Niemców do zrujnowanego, opustoszałego miasta. List, pisany z nowosą
deckiej wsi, gdzie państwo Frankowscy znaleźli schronienie i dotrwali do końca
wojny, należy przytoczyć w całości :
16
8-XI-1944
JW Pan Dr. W ł o d z i m i e r z
Antoniewicz
w Milanówku
Wielce Szanowny Panie Profesorze:
P i s z ę do Was w sprawie mojej b i b l i o t e k i , r ę k o p i s ó w i z b i o r ó w n a u k o w y c h , pozostawionych
w Warszawie [ Ż o l i b o r z , u l . M i c k i e w i c z a 30, m . 52, I p. i w p i w n i c y . ]
Z n a j d u j ą s i ę one w szafach na I p i ę t r z e i w piwnicy.
1. K s i ę g o z b i ó r , liczy o k o ł o 2,500 książek, z tego o k o ł o 500 n a j w a ż n i e j s z y c h dla mnie, w piwnicy.
2. R ę k o p i s y i materjały do moich prac naukowych z dziedziny etnologii, etnografii o g ó l n e j , Polski,
Hiszpanii, K r a j u B a s k ó w i Portugalii, oraz muzeologii [skrzynki i teki w p i w n i c y i na T p.
w szafach.]
3. Klisze:
a) Huculszczyzna - sz. 400 [25x18, 10x15; 9x12]
b) M u z e u m we Wdzydzach, sz. 500 [9x12]
badania dr. M a r i i Frankowskiej, kompletny inwent.
c) klisze do etn. Kraju B a s k ó w i Iberii - szt. 300.
d) o g ó l n e i z etnogr. Polski - (?)
4. Fotografie i r y c i n y :
a) z Polski - 5.000 sztuk
b) z c a ł e g o ś w i a t a - 15.000 sztuk
[szafa w ś c i a n i e w przedpokoju i w szaf. w pokojach.]
5. Aparaty fotograficzne:
5 sztuk a p a r a t ó w fot.
2 aparaty do p o w i ę k s z e ń
[do L e i k i i Matador, 1,50 m. dl.]
6. Obrazy na szkle - 3. Z Podhala 1. i z Huculszczyzny 2.
7. [ u z u p e ł n . do 1.] - K o m p l e t y czasopism: „ W i s ł a " , „ L u d " ,
a/ biblioteka h i s z p a ń s k a i portugalska;
b/ - " - muzeologiczna i konserwatorska;
c/ - " - i n d o c h i ń s k a [ ż o n y mojej] b. cenna,
d/ - " - literatura w s z e c h ś w i a t o w a i sztu[k]a
1 6
A r c h i w u m P M E w Warszawie, s p u ś c i z n a M . Frankowskiej ( m a t e r i a ł y n i e u p o r z ą d k o w a n e ) .
29
IBÉRICA FRANKOWSCIANA
J u ż t y l k o nadmieniam, że w p i w n i c y było 30 cennych brązów, a na g ó r z e 60 o b r a z ó w [ w te
kach, na ś c i a n a c h i w schowku w kuchni]: 20 Noakowskiego, 8 - G o y i , 1 - Holbeina, 10 - j a p o ń
skich i.t.d. w t y m k i l k a Utamaro i i n n y c h dobrych m a j s t r ó w . Jest to, j a k przypuszczam, n e k r o l o g
tych rzeczy.
Rzecz oczywista, ż e chodzi m i g ł ó w n i e o r ę k o p i s y , m a t e r i a ł y i b i b l i o t e k ę .
P i ę k n i e Was p o z d r a w i a m i uwadze Waszej te rzeczy polecam. Pozdrowienia serdeczne z a ł ą
czam dla Sz. Pani Waszej
E. F r a n k o w s k i
M ó j adres: w. Koszary - 19
poczta Ł o s o s i n a G ó r n a ,
k o ł o L i m a n o w e j , pow. N o w y S ą c z
S z k o ł a Rolnicza
E. F r a n k o w s k i
P.S. Jest to d u b l i k a t [sic! R.T.] listu, który, za r a d ą prof. Kutrzeby, z o s t a w i ł e m
dla Was
u p. S t o ł y h w o w e j w R.G.O. w Krakowie. Obecnie list ten podjął się Wam d o s t a r c z y ć p. dr. Tadeusz
D z i e k o ń s k i , st. konserwator M u z e u m Etnograficznego w Warszawie i b y ł y m ó j asystent w Po
znaniu. B ę d ę Wam bardzo w d z i ę c z n y , jeśli u m o ż l i w i c i e p. T. D . dostanie się do Warszawy.
E. F.
Jesienią 1944 roku ziściły się najgorsze obawy Jak wiadomo z relacji Marii
Frankowskiej, mieszkanie zostało spalone, w nim zaś zniszczeniu uległy zarówno
materiały źródłowe, gromadzone przez „wiele lat cierpliwych badań w Polsce,
Hiszpanii i Portugalii", jak też szereg opracowań w różnych stadiach zaawanso
wania, poświęconych wybranym dziedzinom kultury baskijskiej, w tym będąca
na ukończeniu praca na temat baskijskich zwyczajów rodzinnych oraz dwa
w pełni przygotowane do druku, bogato ilustrowane dzieła - jedno dotyczące
baskijskich obrzędów i zwyczajów dorocznych, drugie - baskijskiej sztuki ludo
wej (Armon 1981, s. 29-30; Frankowska 1986, s. 21; Tomicki 2000, s. 18, 28).
Gdy w 1985 roku prof. José Manuel Gómez Tabanera rozpoczął w Hiszpanii
przygotowania do wznowienia Hórreos... i Estelas..., w jednym z listów do Mani
Frankowskiej dopytywał z nadzieją o niepublikowane materiały i fotografie
z badań w latach 1914-1920, zwłaszcza te, które dotyczyły Basków. Odpowiedź,
jaką otrzymał, już znamy . W szkicu biograficznym zamieszczonym później
w reedycji Hórreos... M . Frankowska podsumowała krótki opis wojennych znisz
czeń jednym zdaniem: „Spalenie Warszawy przez wycofujących się Niemców
i zniszczenie archiwów Frankowskiego dotyczących Basków uznać więc można
za jeszcze jedną stratę poniesioną przez ten starożytny naród, który nazizm usi
łował w Guernice rzucić na kolana, tak jak kilka lat później będzie chciał to
uczynić z narodem polskim" (Frankowska 1986, s. 21).
17
1 7
A r c h i w u m P M E w Warszawie, s p u ś c i z n a M . Frankowskiej ( m a t e r i a ł y n i e u p o r z ą d k o w a
ne): J. M . G ó m e z Tabanera do M . Frankowskiej, Oviedo, 27 sierpnia 1985; M . Frankowska do
J . M . G ó m e z a Tabanery, Warszawa, 7 p a ź d z i e r n i k a 1985 r. (brudnopis).
30
RYSZARD T O M I C K I
IV
Po I I wojnie światowej E. Frankowski osiadł w Poznaniu i poświęcił się od
budowie Instytutu Etnologii, który niebawem musiał zresztą zmienić nazwę, prze
obrażając się najpierw w Katedrę Etnologii i Etnografii, a następnie w Katedrę już
tylko Etnografii. Znowu, jak w latach dwudziestych, zadaniem najważniejszym
była organizacja pracy dydaktycznej i badawczej oraz życia naukowego. Jakkol
wiek niepowetowane straty czasu wojny, jak również nowe historyczne okolicz
ności zdawały się wykluczać powrót do badań iberystycznych, w przygotowy
wanych wtedy planach na przyszłość, której kształt trudno było jeszcze do końca
przewidzieć, obecne były znajome akcenty. W 1946 roku, gdy w trakcie dyskusji
poprzedzających reaktywowanie Towarzystwa Ludoznawczego rozdzielano
zadania między ośrodki naukowe, poznański Instytut Etnologiczny podjął się
dostarczania Ludowi „recenzji z prac w języku baskijskim, hiszpańskim, portu
galskim, francuskim i angielskim" . Powrót do tematyki iberyjskiej przewidy
wany był także w indywidualnych planach naukowych - na przełomie 1948
i 1949 roku Frankowski nosił się z zamiarem przygotowania studium na temat
etnogenezy Basków (Wróblewski 1969, s. 130 przyp. 5). Być może dodatkowym
bodźcem do optymizmu było reaktywowanie kontaktów z dawnymi znajomymi.
W sierpniu 1948 roku z inicjatywy przebywającego na emigracji (po wojnie do
mowej w Hiszpanii) Jose Miguela de Barandiarana, wielkiej postaci baskijskiej
nauki, Frankowski otrzymał zaproszenie na V I I Kongres Studiów Baskijskich
mający się odbyć we wrześniu w Biarritz (1948). Wprawdzie wyjazd nie doszedł
do skutku, lecz przy tej okazji powstał bodaj jedyny napisany po wojnie tekst
baskologiczny (poświęcony argizaiolas, specyficznym drewnianym świecznikom
używanych podczas uroczystości ku czci zmarłych) . Kilka lat później do
Poznania dotarło jeszcze jedno zaproszenie na Kongres Studiów Baskijskich,
ósmy z kolei (Bayonne, 1954), wraz z prośbą o przygotowanie referatu na temat
baskijskiej sztuki ludowej . Ale czasy, które nadeszły, nie sprzyjały ani „egzo
tycznym" projektom naukowym, ani tym bardziej zagranicznym kontaktom i wy
jazdom. W 1959 roku, w podsumowaniu działalność katedr etnografii w okresie
18
19
20
1 8
L i s t Józefa Gajka do E. Frankowskiego, bez miejsca i daty (sprzed 22 listopada 1946 r.),
A r c h i w u m N a u k o w e P T L we W r o c ł a w i u , z e s p ó ł : Eugeniusz F r a n k o w s k i . Korespondencja do
A . Fischera z lat 1 9 2 2 - 3 5 , t. 1 (sygn. 520). Cytowany list z n a l a z ł się w t y m zespole - j a k w i d a ć
- o m y ł k o w o . P r a g n ą w t y m miejscu g o r ą c o p o d z i ę k o w a ć Pani Jadwidze K ł o d n i c k i e j , wieloletniej
k i e r o w n i c z c e i opiekunce A r c h i w u m N a u k o w e g o P T L , za ż y c z l i w ą i b e z i n t e r e s o w n ą pomoc
w uzyskaniu k o p i i wspomnianej korespondencji.
1 9
Tekst ten nadal pozostaje nieznany. P i s a ł e m o n i m szerzej w : T o m i c k i 2000, s. 2 9 - 3 1 . We
w r z e ś n i u 2001 r o k u p. dr W i t o l d A r m o n p o w i a d o m i ł mnie podczas r o z m o w y
telefonicznej,
ż e n i e g d y ś m i a ł ó w tekst - napisany po baskijski - w swoich r ę k a c h .
2 0
W z m i a n k a o t y m znajduje się w p i ś m i e E. Frankowskiego, w y s t ę p u j ą c e g o j a k o K i e r o w n i k
K a t e d r y Etnografii U A M w Poznaniu, do M i n i s t e r s t w a Szkolnictwa W y ż s z e g o , Departament
S t u d i ó w U n i w e r s y t e c k i c h , P o z n a ń 31 stycznia 1956 r., A r c h i w u m P M E w Warszawie, s p u ś c i z n a
M . Frankowskiej ( m a t e r i a ł y n i e u p o r z ą d k o w a n e ) . W p i ś m i e m o w a jest o „ r o k u u b i e g ł y m " , co
s u g e r o w a ł o b y 1955, ale musi to b y ć p o m y ł k a .
IBÉRICA FRANKOWSCIANA
31
1945-1956, stwierdzono na podstawie ustnego przekazu samego Frankowskiego,
iż „Zaginięcie w czasie wojny bogatych materiałów [...] do kultury ludowej
Basków uniemożliwiło [...] kontynuowanie dalszych monografii w tym zakre
sie" (Klimaszewska, Kutrzeba-Pojnarowa 1959, s. 89).
Zainteresowanie światem iberyjskim trwały jednak na przekór wszelkim prze
ciwnościom. Określenie „świat iberyjski" - w możliwie najszerszym znaczeniu
- jest tu najstosowniejsze, bo oto w 1950 roku widzimy Frankowskiego jako
autora krótkiego szkicu o kulturze starożytnego Meksyku w katalogu wystawy
fotografiki meksykańskiej, zorganizowanej w ramach I I I Festiwalu Plastyki
w Sopocie (Frankowski 1950). W latach pięćdziesiątych gromadził też nadal
materiały. To zapewne z tego okresu pochodziła notatka dotycząca folkloru por
tugalskiego z dopiskiem „Ciekawe! Ważne do monografii iberyjskiej", którą
M . Tarko (1987, s. 48) widział w spuściźnie Frankowskiego w archiwum PME
w Warszawie, a której mnie odnaleźć się nie udało. Łatwiej umiejscowić w cza
sie znajdujące się w tym samym archiwum obszerne wypisy z Boletín del Insti
tuto de Estudios Giennenses (Jaén, Hiszpania), rocznik I , nr 2 z 1954 roku,
dotyczące hiszpańskiej kultury ludowej, oraz wycinek z The New York Times
(21 marca 1957, wyd. międzynarodowe), z listem Germana Arciniegasa w obro
nie dobrego imienia swego rodaka, Jesusa de Galindez, uchodźcy politycznego,
współpracownika Baskijskiego Rządu na Uchodźstwie, badacza i demaskatora
reżymu R. Trujillo w Dominikanie, skrytobójczo zamordowanego w 1956 roku
w Nowym Jorku.
Niewiele pozostało z prywatnego archiwum, które po śmierci E. Frankow
skiego uległo w niejasnych okolicznościach rozproszeniu, a w części być może
zaginęło. Podobny los spotkał specjalistyczną bibliotekę. Z wojennej pożogi
wyszła obronna ręką jedynie drobna część przedwojennego iberystycznego księ
gozbioru, zapewne unikatowego w Polsce. Po dziś dzień zachowała się pewna
liczba hiszpańskich publikacji z okresu I wojny światowej i lat późniejszych,
m.in. prawdziwe cimelium, szereg numerów Eusko-Folklore, wydawanego przez
Towarzystwo Studiów Baskijskich, a także prace ofiarowane Frankowskiemu
przy różnych okazjach, opatrzone stosownymi dedykacjami autorów. Zachowały
się też odbitki niektórych jego własnych artykułów ogłoszonych w Portugalii
i Hiszpanii. Gdzie i jakim sposobem przetrwały, nie wiadomo. Możliwe, iż ura
towały się - podobnie jak część przedwojennego archiwum fotograficznego
(Frankowski 1953, s. 382) - w poznańskim Instytucie Etnologii, podczas okupa
cji przekształconym w jeden z zakładów niemieckiego Volkspolitisches Instituí.
W pewnej broszurze z 1917 roku, zawierającej dedykację archeologa Juana
Cabré, zachował się do dziś skrawek papieru z czyjąś odręczną uwagą: „Książkę
niniejszą proszę doręczyć p. Prof. Frankowskiemu, na książce dedykacja dla
prof[esora]" . To, co ocalało, stało się zalążkiem nowego księgozbioru, rekon
struowanego od pierwszych dni w miarę normalnego, powojennego życia aż
do późnych lat pięćdziesiątych. Był on niewątpliwie dużo skromniejszy niż po21
Egzemplarz w zbiorach p r y w a t n y c h R.T.
32
RYSZARD T O M I C K I
przedni, lecz obecnie nie sposób scharakteryzować jego zawartości, gdyż uległ
rozproszeniu w latach siedemdziesiątych, w związku z przeprowadzką Marii
Frankowskiej z Poznania do Warszawy, gdzie obejmowała kierownictwo Zakładu
Etnografii I H K M PAN.
V
W Hiszpanii dokonania naukowe E. Frankowskiego nigdy nie zostały zapo
mniane. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych w Enciclopedia General
Ilustrada del País Vasco zamieszczono jego bibliografię (Enciclopedia... 1973,
s. 410-411) oraz opatrzony fotografią biogram, pozostawiający - niestety - wie
le do życzenia (A[rozamena] A[yala] 1982), który obecnie można znaleźć w elektonicznej wersji tego monumentalnego dzieła . O wiele lepszy i pełniejszy bio
gram, oparty m.in. na informacjach uzyskanych z Polski, ukazał się dziesięć lat
temu w Diccionario histórico de la antropología española (Gómez Tabanera
1994). Nie są to jedyne oznaki pamięci. Nazwisko polskiego badacza pojawia
się zarówno w historii Towarzystwa Studiów Baskijskich (Estornes Zubizareta
1983, s. 86, 111-112, 162), jak i monografii Hiszpańskiego Towarzystwa Historii
Naturalnej, której autor z wielkim uznaniem pisze o roli prac Frankowskiego
w propagowaniu etnologii i właściwych sposobów organizowania badań (Martí
nez Sanz 1982, s. 194, passim).
Jego prace, aczkolwiek zestarzały się już bardzo, są stale czytane i cytowane.
Dotyczy to w szczególności dwóch wielkich monografii poświęconych spich
rzom na palach i stelom dyskoidalnym, które zostały wznowione w Hiszpanii
w latach osiemdziesiątych (Frankowski 1986, 1989) i są traktowane przez ba
daczy zagadnień związanych z poruszaną w nich problematyką jako dzieła
pionierskie, które wypada znać, nawet jeśli nie akceptuje się teorii autora (np.
Aguirre Sorondo 2000; Lillios 2002). W internetowym Euskonews (edycji
on-line czasopisma „Euskonews & Media", mającego za zadanie upowszech
nienie baskijskiej kultury i nauki), w nr 133 z 2001 roku reedycji doczekał się
referat poświęcony baskijskiej sztuce ludowej z kongresu w 1930 roku (nieco
wcześniej, w nr 126 z 2001 roku, opublikowano tam również artykuł E. Egurena
z 1922 roku, będący omówieniem Hórreos... i rozwinięciem niektórych tez tej
pracy). Wyrażane przez Frankowskiego poglądy na temat organizacji badań
etnograficznych i jego postulaty w tym zakresie przypominają stale historycy
hiszpańskiej antropologii (Lisón Tolosana 1971, s. 157; Ortiz García 1987,
s. 98-99; Calvo Calvo 1997, s. 85).
Być może najlepszym świadectwem popularności głównych dzieł Frankow
skiego wśród ludzi zajmujących się zawodowo i amatorsko tradycyjną kulturą
ludową Hiszpanii jest wywiad, jakiego udzielił prasie Ramón Villegas López,
autor książki Motivos decorativos y ornamentales en la arquitectura tradicional
de Cantabria (2002). Pytany o inspiracje, oświadczył: „W czasie pewnej roz22
www.eiiskomedia.org8080/euskomedia_es/seiTlet/euskomedia.Detalle (konsultowano 7.07.2004).
33
IBÉRICA FRANKOWSCIANA
mowy [...] o książce Frankowskiego na temat stel dyskoidalnych na Półwyspie
Iberyjskim zwróciliśmy uwagę na podobieństwo niektórych motywów ikono
graficznych z występującymi na fotografiach z San Sebastián de Garabandal.
To mnie olśniło i tego samego popołudnia zacząłem dociekania nad użyciem
określonych motywów ornamentalnych w dekoracji tradycyjnej architektury kantabryjskiej". W reportażu, z którego pochodzi cytat , ani dziennikarz, ani jego
rozmówca nie widzieli potrzeby wyjaśniać, kim był ów inspirujący badacz
o obco brzmiącym nazwisku.
23
LITERATURA
A gu ir re
Soron d o
A . 2000, El posible origen de las estelas discoidales, Euskonews
n° 82,
www.euskonews.com/0082zbk/gaia8205es.
A p ra i z
Á. de
usados
1920, Discurso preliminar, [ w : ] E. Frankowski, Sistematización
en las ceremonias
populares,
A r a n z a d i T. d e, L . d e H o y o s
caciones
A rm on
a España,
ritos
Sáin z
1917, Etnografia,
sus bases,
sus métodos
y
apli
Madrid.
W. 1962, Eugeniusz Frankowski [nekrolog], Z Otchłani
-
ele los
San S e b a s t i á n , s. I - V .
Wieków, R. 28, z. 2, s. 155-157.
1981, Eugeniusz Frankowski ( 1 8 8 4 - 1 9 6 2 ) jako badacz P ó ł w y s p u Iberyjskiego, [ w : ] Pol
skie badania
25-26
obcych
listopada
Armonowie
kultur ludowych.
Materiały
z konferencji
we Wrocławiu
dniach
K . i W. 2002, Eugeniusz Frankowski (1884 -1962), [ w : ] E. F r y ś - P i e t r a s z k o w a ,
A. Kowalska-Lewicka,
graficzne,
A . Spiss (red.), Etnografowie
i ludoznawcy.
Sylwetki,
szkice
bio
K r a k ó w , s. 9 8 - 1 0 3 .
A [r o z a m e n a] A [y a 1 a] A . 1982, Frankowski Eugeniusz, [ w : ] Enciclopedia
del País Vasco. Cuerpo A. Diccionario
Azcona
w
1978 r, W r o c ł a w , s. 2 3 - 3 1 .
Enciclopédico
General
Ilustrada
Vasco, v o l . X I V , San S e b a s t i á n , s. 158.
J. 1984, La escuela h i s t ó r i c a de Viena y la a n t r o p o l o g í a vasca. Su alcance epistemo
l ó g i c o en el contexto de la a n t r o p o l o g í a europea, Cuadernos
Navarra,
Boletín...
A ñ o X V I , n ú m . 43, s.
1917, Boletín
Bibliografia...
de la Real Sociedad
1977, Bibliografia
de Etnología
y Etnografía
de
137-151.
Española
Warszawy.
de Historia
Wydawnictwa
Natural
ciągle,
( M a d r i d ) , t. 17 (8).
1919-1928,
Warszawa-Wro-
cław-Kraków-Gdańsk.
Burszta
J., M . F r a n k o w s k a
graficzny,
Calvo Calvo L . 1997, Historia
Eguren
1981, Frankowski Eugeniusz, [ w : ] Wielkopolski
słownik
bio
W a r s z a w a - P o z n a ń , s. 186-187.
E. d e
de la antropologia
en Cataluña,
1922, El h ó r r e o en el P a í s Vasco, Revue
Madrid.
Internationale
des Eludes
Basques,
t. 13, s. 102-106.
Enciclopedia...
1973, Enciclopedia
graphia,
-
1982, Enciclopedia
pédico
E s t o mes
Ilustrada
del País
Vasco.
Cuerpo
C. Eusko
Biblio-
General
Ilustrada
del País
Vasco. Cuerpo
A. Diccionario
Enciclo-
Vasco, v o l . X I V , San S e b a s t i á n .
Zubizarreta
Ikaskuntza
-
General
v o l . I I I , San S e b a s t i á n .
a la cultura
I . 1983, La Sociedad
vasca
(1918-1936),
de Estudios
Vascos. Aportación
de
Eusko-
Bilbao.
1994, Sociedad de Estudios Vascos. Eusko-lkaskuntza (País Vasco y Navarra, 1918-1936;
1978-^), [ w : ] Ortiz G a r c í a , S á n c h e z G ó m e z (eds), 1994, s. 6 4 9 - 6 5 2 .
Frankowska
M.
1986, Semblanza b i o g r á f i c a de Eugeniusz F r a n k o w s k i ( 1 8 8 4 - 1 9 6 2 ) , [ w : ]
F r a n k o w s k i 1986, s. 16-24.
2 3
W e l e k t r o n i c z n y m p i ś m i e El Diario Montañés,
24 grudnia 2002 r., http.V/canales.eldiariomontanes.es/patrimonio/repor/repl 90 (konsultowano 4.05.2004).
34
RYSZARD T O M I C K I
Frankowski
E. 1916a, As cangas e jugos portugueses de j u n g i r os bois pelo cachaco, Terra
Portuguesa,
-
nr 2, s. 5-15 ( t a k ż e nadb.: Lisboa 1916).
1916b, Estudios
etnológicos:
tiro de la Península
Ibérica,
Los signos
quemados
y esquilados
sobre
los animales
de
M a d r i d (Memorias de la Real Sociedad E s p a ñ o l a de Historia
:
Natural. T. X , M e m o r i a 5 ', s. 2 6 7 - 3 1 0 )
-
1916c, Estudios e t n o l ó g i c o s I I : L a lucha entre el hombre y los e s p í r i t u s malos por la
p o s e s i ó n de la tierra y su usufructo, Boletín
Natural
-
1918a, Hórreos
-
1918b, As cabaceiras
tuguesa,
-
de la Real Sociedad
Española
de
Historia
( M a d r i d ) , t. 16, s. 408-425 ( t a k ż e nadb.: M a d r i d 1916).
y palafitos
de la Península
de sepultura
Ibérica,
Madrid.
e as suas transformacóes,
Lisboa (odb. z Terra
Por
1918, nr 2 5 - 2 6 )
1920a, Sistematización
de los ritos usados en las ceremonias
populares.
Discurso p r e l i
minar por A . de Apraiz, San S e b a s t i á n .
-
1920b, Los métodos
-
1920c, Las necesidades
(nadb. z: Boletín
de la etnología,
San S e b a s t i á n .
más urgentes de las ciencias
de la Real Sociedad
discoideas
Española
de la Península
antropológicas
de Historia
Ibérica,
en España,
Natural,
-
1920d, Estelas
-
1920e, K w e s t i a agrama w Hiszpanii w roku 1919, Przegląd
Madrid
t. X X , s. 117-122)
Madrid.
Dyplomatyczny,
R. TI,
nr 7-8, s. 3 4 1 - 3 5 0 .
-
1925, Hiszpanka, Naokoło
-
1927, K a r n a w a ł ludzi i z w i e r z ą t w Hiszpanii, Na Fali,
Świata,
nr 16, szpalty 85-116.
t. 2, s. 6-12
( t a k ż e nadbitka,
Warszawa, brw.).
-
1931, Organizacja nauki w Hiszpanii, Nauka Polska,
t. 14, s. 2 1 3 - 2 6 2 ( t a k ż e nadbitka,
Warszawa 1931).
-
1933, Regiony
-
1934a, Regionalizm Hiszpanii, [ w : ] A . Patkowski (red.), Ruch regionalistyczny
Hiszpanii,
Poznań.
w
Euro
pie, Warszawa, t. I , s. 185-230.
-
1934b, Cuestiones generales acerca del arte popular vasco, [ w : ] V Congreso
Vascos.
Recopilación
de Agosto
de los trabajos
al 8 de Septiembre
de dicho
de 1930
acerca
i Zycie.
Zarys
Congreso,
celebrado
de
Estudios
en Vergara
de temas de Arte
Popular
del
Vasco,
31
San
S e b a s t i á n , s. 3-17.
-
[ 1 9 34c] , Hiszpania, [ w : ] Świat
i kulimy.
-
1950, K u l t u r a s t a r o ż y t n e g o M e k s y k u , [ w : ] / / / Festiwal
fotografiki
meksykańskiej
[katalog], [Sopot], s.
-
1953, Hafty kurpiowskie, Polska
-
1986, Hórreos
-
1989, Estelas
Garmendia
nacional
Gómez
encyklopedyczny
współczesnej
wiedzy
Red. nacz. Z. Ł e m p i c k i , L w ó w - W a r s z a w a , t. I I , szpalty 8 4 5 - 8 6 2 .
y palafitos
discoideas
Plastyki
w Sopocie.
Wystawa
1-3.
Sztuka Ludowa,
R. V I I , nr 6, s. 3 8 2 - 3 8 3 .
de la Península
Ibérica,
ed. de J . M . G ó m e z Tabanera, M a d r i d .
de la Península
Ibérica,
ed. de J . M . G ó m e z Tabanera, M a d r i d .
P. 1933, [Ree.:] E. F r a n k o w s k i , Regiony Hiszpanii, P o z n a ń 1933, Revista
de los Estudios
Tabanera
Inter
Vascos, A ñ o 27, t. X X I V (3), s. 497.
J . M . 1994, F r a n k o w s k i Eugeniusz, [ w : ] Ortiz G a r c í a , S á n c h e z G ó m e z
(eds), 1994, s. 3 2 9 - 3 3 2 .
Hoyos
S á i n z L . de
1915, Estado
actual del conocimiento
antropológico
del pueblo
espa-
ñol, A s o c i a c i ó n E s p a ñ o l a para el Progreso de las Ciencias. Congreso de B i l b a o , b.m.w.
Jakubowska
Z. 2004, L a Polonia repartida vista desde la perspectiva vasca, [ w : ] N a l e w a j k o
(ed.), 2004, s. 2 8 - 3 5 .
Klimaszewska
J., A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a
1959, D z i a ł a l n o ś ć u n i w e r s y t e c k i c h ka
tedr etnografii w Polsce w latach 1945-1956, Etnografa
Kulak
E. K . 2002, Owoce
w polskich
-
hespetyjskich
wydawnictwach
ogrodów.
infomacyjnych
Obraz
Polska,
literatur
i popularnonaukowych,
t. I I , s. 5 9 - 1 0 7
Półwyspu
Iberyjskiego
Toruń.
2004, La imagen de los e s p a ñ o l e s en las enciclopedias polacas de los siglos X I X y X X .
Cultura, c a r á c t e r nacional, diferencias regionales, [ w : ] N a l e w a j k o (ed.), 2004, s. 3 6 - 5 0 .
35
IBÉRICA FRANKOWSCIANA
L i 11 i o s K . 2002, Some new views o f the engraved slate plaques o f southwest Iberia,
Portuguesa
Lisón
de Arqueología,
Tolosana
Martínez
C. 1971, Antropología
Sanz
Historia
Mendoza
J. L . 1982, Medio
Natural,
F. d e
lerriaren
Revista
v o l . 5 (2), s. 1 3 5 - 1 5 1 .
social
siglo
en España,
de ciencia
Madrid.
española:
la Sociedad
Española
1921, Comentando a Frankowski: Discos funerarios en el p a í s vasco,
Aide,
Makowiecka
de
Madrid.
Euska-
A ñ o 11, n ú m . 205, s. 19-23.
G. 1984, Po drogach
polsko-hiszpańskich,
Nalewajko
M . (ed.) 2004, Identidades:
O 1 sz ew ic z
B.
Kraków-Wrocław.
etnias, culturas,
naciones,
Varsovia.
1933, Polska k s i ą ż k a o Hiszpanji w s p ó ł c z e s n e j , Kurier
Polski
(Warszawa),
R. X X X V , nr 208, 30 V I I 1933 r., s. ó.
Ormazábal
A 11 u n a
jardueraren
Société
d'Etudes
catalogue
García
Ortiz
García
Basques:
C,
a Hiszpanie.
Studies
I
Society:
Donostia.
Gómez
(eds.)
i obyczaje
Ludzie,
Muzeum
J.
española,
Madrid.
1994, Diccionario
histórico
de la
podróże,
Przemyślu
Basków,
opinie,
Pruszków.
Wrocław.
i Rolnictwa
w Warszawie
za lata
1933,
1920, [ R e c ] E. F r a n k o w s k i , H ó r r e o s y palafitos de la P e n í n s u l a
I b é r i c a , M a d r i d 1918, Wiadomości
Archeologiczne,
t. 5, z. 3-4, s. 2 3 8 - 2 3 9 .
M . 1987, Badania etnograficzne Eugeniusza Frankowskiego. Z a s i ę g , problematyka, me
tody, Etnografia
Tomicki
Polska,
t. 31 (2), s. 2 7 - 5 9 .
R. 2000, I b é r i c a Frankowsciana. P r z y c z y n k i do z a i n t e r e s o w a ń Eugeniusza Fran
k o w s k i e g o b a s k i j s k ą k u l t u r ą l u d o w ą , Etnografia
-
I Basque
éditoriale
argitalpen
editorial
Warszawa.
Talko-Hryncewicz
Tarko
Ikaskuntza:
de la actividad
Madrid.
1936, Sprawozdanie
1934 i 1935,
catálogo
Sáinz y la antropología
J. 2002, Mity, wierzenia
P. 1995, Polacy
Vascos:
de l'activité
(1918-1998),
L. A. S á n c h e z
española,
Lardizabal
Sprawozdanie...
catalogue
activity
S e s e, 1999, Eusko
de Estudios
C. 1987, Luis de Hoyos
antropología
Sawicki
I Sociedad
of editorial
Ortiz
Ruiz
J. A . , A . A r z a m e n d i
katalogoa
Polska,
t. 44 ( 1 - 2 ) , s. 15-37.
2003, I b é r i c a Frankowsciana. D z i a ł a l n o ś ć Eugeniusza Frankowskiego na rzecz sprawy
polskiej, M a d r y t 1918-1919, [ w : ] J. K o w a l s k a , S. Szynkiewicz, R. T o m i c k i (red.),
zmiany, czas trwania.
Wędkiewicz
S.
Studia
etnologiczne.
Czas
Warszawa, s. 2 9 9 - 3 2 0 .
1925, Blasko-Ibanez [sic] po polsku, Przegląd
Współczesny,
t. X I I , nr 35,
s. 4 7 1 - 4 7 7 .
-
1928, Zaniedbana
zagranicą
dziedzina
a w Polsce,
humanistyki.
Znajomość
K r a k ó w (odb. z Przeglądu
języków
Współczesnego,
i literatur
iberyjskich
nr 7 3 - 7 4 , m a j - czer
wiec 1928).
Wróblewski
T. 1969, Katedra Etnografii Uniwersytetu i m . A d a m a M i c k i e w i c z a w Poznaniu
w latach 1945-1967, Etnografia
Polska,
t. 1 3 ( 1 ) , s. 129-143.
RYSZARD TOMICKI
IBÉRICA
FRANKOWSCIANA
T H E 120TH B I R T H A N N I V E R S A R Y OF E U G E N I U S Z
FRANKOWSKI
Summary
Eugeniusz F r a n k o w s k i ( 1 8 8 4 - 1 9 6 2 ) belonged to the most prominent figures in Polish ethno
logy o f the first h a l f o f the 2 0
o f the series Ibérica
lh
century and a true expert i n Iberian studies. This article is the t h i r d
Frankowsciana
(see T o m i c k i 2000, 2003) and has been w r i t t e n for the 120
anniversary o f the scholar's b i r t h . The
author's intention was
th
to commemorate Eugeniusz
F r a n k o w s k i and his achievements both in Iberian and Basque studies. He begins w i t h the account
36
RYSZARD T O M I C K I
of Frankowski's fieldwork in Spain in the years 1914-1920 (also in Portugal and in the South
of France) and his active participation in the Spanish academic life. Next, his constant relations
with Spain in the 1930s are presented, as well as the activities promoting closer Polish-Spanish
contacts. In the next part of the article the author describes Frankowski's scholarly achievements.
However, only small part of his works has been published. Most of the studies prepared for publi
cation, as well as ethnographic documentation were destroyed during the I I World War.
Many of the opinions about the researches by Frankowski and the meaning of his works in the
history of Spanish ethnology, haven't been known in Poland by now.
Translated
by Anna
Kuczyńska
