Etnografia polska a Ziemie Zachodnie/ LUD 1971 t. 55

Title

Description

LUD 1971 t.55 s.15-28

Creator

Burszta,Józef

Date

1971

Format

application/pdf

Identifier

oai:cyfrowaetnografia.pl:1053

Language

pol

Publisher

Polskie Towarzystwo Ludoznawcze

Relation

oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1144

Subject

etnografia polska

Text

Lud, t. 55, 1971

JÓZEF BURSZTA

ETNOGRAFIA POLSKA A ZIEMIE ZACHODNIE
Sesja Naukowa połączona z 45 Walnym Zjazdem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Międzyrzeczu ma charakter jubileuszowy, i to
podwójny. W tym roku przypada mianowicie 75-lecie istnienia Polskiego
Towarzystwa Ludoznawczego, które w tym samym roku może święcić
także 25-lecie swej działalności w Polsce Ludowej - okresu niewątpliwie
największego swego rozwoju i dorobku. Ale nie to jest przedmiotem jubileuszowej Sesji. Jest nim natomiast fakt 25-lecia połączenia się Ziem
Zachodnich i Północnych z Macierzą oraz pełnej ich z nią społeczno-ekonomicznej i kulturowej integracji. Fakt ten wyznacza oczywiście zakres
treściowy Sesji, a zarazem skłania do syntetycznego spojrzenia wstecz.
I

Problem: etnografia polska a Ziemie Zachodnie i Północne nie powstał
dopiero po 1945 r. Istniał on od początku powstania nauki o kulturze ludu
i towarzyszył stale rozwojowi i dziejom polskiej etnografii. Miał on tylko
inny charakter do r. 1945, a inny.w ostatnim 25-leciu. Istotną bowiem
cechą etnografii jest fakt, że jej przedmiot - życie i kultura grup etnicznych - nie był społecznie obojętny, lecz wiązał się stale ze sprawami
narodowo politycznymi. Była to przecież nauka, która już od początku
swego pojawienia się nabierała wybitnie cech narodowych i w każdym
prawie kraju przybrała postać "etnografii ojczystej", co zaznaczyło się jak bodaj w żadnej innej nauce - nadawaniem jej często, obok ogólnego
określenia "etnografia", nazw o charakterze narodowym: ludoznawstwo,
die Volkskunde,
narodopis,
folklivsforskning
itd. Niezależnie jednak od
nazwy i ukierunkowania, w każdej z tych "etnografii ojczystych" uznano
jeden podstawowy fakt: że oto lud ze swoją pełnią kulturową wyznacza
etniczno-narodową granicę, mające dla bytu państwowego podstawowe
znaczenie. Wraz bowiem ze wzrostem świadomości narodowej, z prze-

16

JOZEF

BURSZTA

kształcaniem się czy uznawaniem kultur ludowych za kultury narodo• we - zaznaczyła się w czasach nowożytnych tendencja do pokrywania
się granic politycznych z narodowymi. Na tym tle wyrosła w dziejach
naj nowszych, w sytuacji, gdy granice narodowe i polityczne były rozbieżne, tendencja pochodna - polityka wynaradawiania. Polityka ta dotyczyła głównie właśnie ludu i jego narodowej kultury.
Kiedy więc mówimy o etnografii Ziem Północnych i Zachodnich, to
dotykamy zarazem historii stosunków polsko-niemieckich, skondensowanych w zmieniającym się przebiegu granicy między ethnicum polskim
a niemieckim, granicy nie pokrywającej się bynajmniej z aktualnymi
w danym okresie czasu granicami politycznymi. W każdym prawie okresie
dziejów wielkie połacie zamieszkałe przez ludność polską włączone były
w niemiecki organizm państwowy. W wyniku wielowiekowego niemieckiego "Drang nach Osten" stopniowo ale stale kurczył się i cofał na zachodzie i północy polski obszar etniczny. Cofanie to było równoznaczne
ze zmianą charakteru kultury ludowej. Poszczególne tereny pozostawały
polskimi dopóty, dopóki lud opowiadał sobie bajki, legendy czy podania
po polsku, kiedy w polskich piosenkach wyrażał swoje uczucia itd., a więc
dopóki folklor i cała kultura ludu miały polski charakter. Tę dziejową
prawdę rozumieli dobrze politycy niemieccy okresu Bismarcka i Wilhelma II. Najbardziej zaś jaskrawo uwydatniło się to za czasów hitlerowskich. "Der deutsche Osten" miał w hitlerowskich planach zaborczych
gruntownie i ostatecznie przybrać w pełni charakter niemiecki głównie
właśnie poprzez zatarcie polskiego charakteru kultury ludowej.
II
Etnografia jako nauka powstała i rozwinęła się nie na bazie zainteresowania się społecznym i ekonomicznym położeniem ludu jako podstawy
tworzącego się nowożytnego społeczeóstwa narodowego, lecz z potrzeby
poznania kultury tego ludu jako rdzenia polskiej kultury narodowej. Już
od początku tych zainteresowań zauważono, że tej kultury ludowej nie
można traktować jako jednolitej, że aczkolwiek wykazuje ona cechy ogólnopolskie, to manifestuje się realnie w swych postaciach regionalnych
jako odpowiednikach przestrzennych ugrupowań etnograficznych ludu
polskiego. Podkreślał to już Hugo Kołłątaj w swym ogólnym programie
badań ludoznawczych. Większość też badaczy zainteresowała się kulturą
tych pojedynczych grup etnograficznych, mało zaś było takich, którzy
ujmowaliby od razu całość etniczno-kulturową ludu polskiego.
Do tych ostatnich należał przede wszystkim Oskar Kolberg. Objął on
swymi badaniami całość obszaru dawnej Rzeczypospolitej i w swym wie··
kopomnym Ludzie utrwalił obrazy etnograficzne wszystkich regionów, nie

§1l1:!(~
;,"/
',,ó\
r;I"1f!1
-.: ~d.l'

Cyfrowa Etnografia

Item

New Tags