-
Title
-
Garncarstwo południowego Sindu (Pakistan Zachodni) / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9
-
Description
-
ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9, s.422-434
-
Creator
-
Wolski, Krzysztof
-
Date
-
1965
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:512
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:561
-
Rights
-
Licencja PIA
-
Text
-
K R Z Y S Z T O F
W O L S K I
GARNCARSTWO POŁUDNIOWEGO SINDU ( P A K I S T A N ZACHODNI)
Poniższy krótki szkic został napisany na podstawie badań t e r e n o
w y c h w Pakistanie Z a c h o d n i m . Badania n a d t e c h n i k a m i g a r n c a r s k i m i
w południowym Sindzie, a także n a d produkcją garncarską miałem
możność przeprowadzać w latach I960 i 1961 oraz w r o k u 1964 na tere
n i e K a r a c z i , T a t t a i H a j d a r a b a d u . Pragnę wyrazić wdzięczność wszyst
k i m , którzy zechcieli m i pomagać w badaniach. Przede w s z y s t k i m
p. Radża Dżawud M u n i , k o n s e r w a t o r o w i z H a j d a r a b a d u , oraz p p . A k r a m o w i Panezai i M a s u m o w i Aczakzei, którzy t o w a r z y s z y l i m i podczas
badań w K a r a c z i . M o i m f a c h o w y m i n f o r m a t o r e m był garncarz, p . S a l i m
M a h o m m e d , pracujący w K a r a c z i .
Pod t e r m i n e m południowy S i n d należy rozumieć obszar położony
w Pakistanie Zachodnim, rozciągający się od granicy I n d i i poprzez
deltę I n d u s u , a dochodzący aż po granice księstwa Las Bela, po rzekę
H a b . K u północy t e r e n t e n o c h a r a k t e r y s t y c z n y m o b l i c z u k u l t u r o w y m
n i e przekracza równoleżnika D a d u *. Obszar t e n nie jest j e d n o l i t y pod
względem e t n i c z n y m . N i e jest j e d n o l i t y współcześnie i przeważnie nie
był j e d n o l i t y w przeszłości. D o l n y S i n d leżący n a d M o r z e m A r a b s k i m
bywał zawsze narażony n a inwazję o d s t r o n y morza. Położenie zaś na
szlaku k o m u n i k a c y j n y m j a k i bogate ziemie powodowały
najazdy
z głębi lądu. Już w V I I I w . n.e. dotarły t u t a j wpływy arabskie, które
w sposób t y p o w y d l a i s l a m u dominująco zaciążyły na zdobnictwie
1
Sind
dusem.
bad
jest
Kraj
(95 3 6 6 k m )
zaludnienie
na
jedynie
kultur
doliny
Sindu
—
Pakistanu
Zachodniego,
województwa
(division):
Khairpur
zajmuje
6,8°/
0
ogólnego
obszary
sztucznego
(Luhumjo
Daro,
leżącą
w
2
powierzchni
zaludnienia
wodą
Sindu
z
kraju.
Indusu.
są
K o t Didżi,
są
6 527 000
Pakistanu,
zamieszkałe
tam
intensyw
ekstensywnej
a
rozwój
Baro)
I n
Hajdara-
1961 r.
Gęściej
stare,
Mohendżo
dolnym
—
całego
Kwitnie
terenami
nawadniania
nad
południowe
(52 559 k m ) , liczące
1 5 , 7 % ogólnej
nawadniane
Pozostałe
Tradycje
Indusu
rzecznej.
dwa
sztucznie
rolna.
hodowlanej.
irygacji
na
stanowi
tereny
gospodarka
darki
Obszar
zaś
z prowincji
się
i północne
2
mieszkańców.
są
jedną
dzieli
gospo
sławnych
opierał
się
na
GARNCARSTWO
Ryc.
1. T o c z e n i e
POŁUDNIOWEGO
n a kole
SINDU
garncarskim
423
typu I I
Fot. K . Wolski,
K a r a c z i 1964
i sztuce. Z głębi lądu [począwszy "od X V w. n.e. napierały plemiona
Beludżów, dając k r a j o w i dynastie władców, a także wyodrębnione
osadnictwo i stałe k o n t y n g e n t y żołnierza dla a r m i i mirów S i n d u .
W ostatnich zaś czasach runęła na d o l n y Sind o l b r z y m i a fala M u h a dżirów (czyli uchodźców) z I n d i i , przeważnie z K a t h i a w a r u i Gudżer a t u , niosąc ze sobą język gudżerati, odrębną kulturę i obyczaje.
2
Napływające fale etniczne wywarły niezatarte piętno na k u l t u r z e
m a t e r i a l n e j południowego S i n d u . Można też oczywiście obserwować
różnorodne obce wpływy w technikach garncarskich i w p r o d u k c j i
garncarzy. Dzisiejsze współczesne garncarstwo południowego S i n d u
w y k a z u j e żywe pokrewieństwo z garncarstwem I n d i i , ale także z t e r e
n a m i wschodnioirańskimi i pendżabskimi.
Omawiając garncarstwo południowego S i n d u wypadnie parę słów
poświęcić na omówienie rozmieszczenia starych i najważniejszych
ośrodków p r o d u k c j i garncarskiej. Oczywiście jeden l u b d w u garncarzy
2
s.
L.
ściło
Sind
manów
Vorderindien,
A l s d o r f,
206. P o
—
podziale
b.
Bharat—Pakistan—Ceylon,
I n d i i B r y t y j s k i c h , od
1 072 000 l u d n o ś c i
uciekinierów
sierpnia
merauzulmańskiej,
(Muhadżir)
z
Indii.
a
Braunschweig
1947 r. d o
maja
przywędrowało
1955,
1948 г.,
707 000
opu
muzuł
KRZYSZTOF
424
WOLSKI
pracujących w jakiejś miejscowości nie stanowi jeszcze znanego ośrodka
garncarskiego. I c h p r o d u k c j a zaspokaja p o t r z e b y wyłącznie danej m i e j
scowości, a r y n e k z b y t u jest bardzo ograniczony. W y t w o r y t a k i c h
garncarzy są słabo znane, a t o w a r t e n przeważnie n i e jest o d p o w i e d
niej jakości.
Najbardziej znany ośrodek ceramiczny S i n d u znajduje się w Hala.
Ośrodek to bardzo stary. Powszechnie znana jest stara c e r a m i k a z doby
Mogołów i późniejsza z X V I I I i X I X w . występująca n a grobowcach
w południowym Sindzie (przeważnie k a f e l k i glazurowane o s t y l i z o
w a n y c h roślinnych m o t y w a c h o k o l o r a c h o d błękitu do szafiru i g r a
n a t u ) . Stara ceramika z H a l a jest bardzo podobna do c e r a m i k i z M u l t a n u w południowym Pendżabie. Okazy s t a r y c h wyrobów z H a l a można
oglądać n a grobowcach w Hala, a także n a grobowcach mirów S i n d u
z d y n a s t i i K a l h o r a i Talipur w d z i e l n i c y H i r a b a d w Hajdarabadzie.
Obok wykładzin ścian znajdują się na niektórych grobowcach z X V I I I
i X I X w . ceramiczne sterczyny tanel, glazurowane, w kolorze jasnobrązowym.
Nowsza ceramika z Hala (naczynia) m a tło b a r w y brązowej w r o z
m a i t y c h odcieniach, przeważnie c y n a m o n o w y m , a na t y m tle duże
k w i a t y i liście, bardzo n a t u r a l i s t y c z n i e p o t r a k t o w a n e . Liście te mają
barwę świeżej, szmaragdowej zieleni. Charakterystyczną cechą cera
m i k i z H a l a jest polewa.
Współcześnie w ośrodku w Hala garncarze zaczęli powszechnie p r o
dukować zastawy do h e r b a t y j a k również serwisy stołowe. Filiżanki
i talerze u t r z y m a n e są w k o l o r a c h jasnobrązowyfm i zielonym. Bywają
dekorowane l u b gładkie, lecz zawsze polewane. Polewa jednak jest
słaba i często o d p r y s k u j e . Obecnie w y r o b y z H a l a wywożone są n a
r y n k i H a j d a r a b a d u i Karaczi, ciesząc się wszędzie dużym p o p y t e m
z p o w o d u n i s k i e j ceny.
Poważny ośrodek garncarski znajdował się w dawnej s t o l i c y połud
niowego S i n d u , Tatta, położonej w delcie Indusu. O w y s o k i m poziomie
tamtejszych wyrobów świadczą pozostałości wykładzin na grobowcach
słynnego n e k r o p o l u na wzgórzach M a k i i . Później, po przeniesieniu
stolicy z T a t t a do K h u d a b a d u i do Hajdarabadu (w latach 1739—1747 ) ,
wraz z u p a d k i e m miasta nastąpił upadek w y k w i n t n e g o rzemiosła g a r n
carskiego. Pozostały t y l k o w y t w o r y obliczone na szeroki, p o p u l a r n y
z b y t . Pozostała j e d y n i e czerwona ceramika niepolewana, w y t w a r z a n a
t u t a j do c h w i l i obecnej. Ceramika z T a t t a jest zdobiona.
3
4
3
Hala
w
S i n d z i e słynie
krzesła,
drobiazgi,
wane
papier
4
z
Por.
Karachi
zabawki).
także
z wyrobów
Ostatnio
drewnianych,
pojawiły
się
drobne
lakierowanych
przedmioty
(łóżka,
lakiero
maché.
S h a m s u d d i n
1952, s. 6 — 7 .
A h m a d ,
A
Guide
to
Tattah
and
the
Makii
Hili,
GARNCARSTWO
Ryc.
POŁUDNIOWEGO
2. P r o d u k c j a
i
suszenie
SINDU
donic
Fot. K. Wolski,
425
K a r a c z i 1961
KRZYSZTOF
426
WOLSKI
W Dżohi pod D a d u w Sindzie istnieje stary ośrodek ceramiczny.
Ceramika tamtejsza nie jest polewana, naturalnego k o l o r u biało-cytrynowo-szarego. P r z y p o m i n a ona t y p b i s k w i t o w y . O r n a m e n t y są t u żło
bione, a raczej wyciskane puncą graniastą. N a naczyniach Sorahi są
również o r n a m e n t y wypukłe, odciskane n a specjalnej f o r m i e .
Inne duże osiedle garncarskie znajduje się w Sangher. T e n ośrodek
ceramiczny odległy jest o 140 k m na północny wschód o d Hajdarabadu.
Występuje t a m c e r a m i k a m a l o w a n a , bez polewy, ale ostatnio t r a f i a
się też polewana, pozostająca pod wpływem wyrobów z Hala.
W Nasar P u r pod Tando A l l a h Y a h r K h a n w okręgu Hajdarabad
tamtejsi garncarze produkują przeważnie d l a r y n k u miejscowego.
W y r a b i a się t a m wszystkie znane w Sindzie rodzaje naczyń. Ceramika
tego ośrodka nie jest polewana, malowana (czarnym k o l o r e m na
c z e r w o n y m tle) w e w z o r y geometryczne i stylizowane roślinne.
Niektóre z wyżej w y m i e n i o n y c h ośrodków przeżywają obecnie
upadek wobec trudności z b y t u p r o d u k c j i (Tatta) i k o n k u r e n c j i n a j
młodszego ośrodka garncarskiego, j a k i m jest o d przeszło 200 l a t K a r a c z i .
Ośrodek w Karaczi rozrósł się znacznie po r o k u 1947 ze względu na
to, że napłynęli t a m n o w i specjaliści, rzemieślnicy z K a t h i a w a r u ,
a także wzrósł masowy krąg odbiorców w t r z y k r o t n i e powiększonej
ludności miasta Karaczi.
Garncarze w K a r a c z i mają d w a swoje osiedla w starej, ubogiej,
t u b y l c z e j d z i e l n i c y L a y a r i , w północnej części miasta. Jedno z n i c h
leży bliżej starej h i n d u s k i e j świątyni, drugie zaś w głębi dzielnicy
Beludżi, dotykając p r a w i e r z e k i L a y a r i . Jedno i d r u g i e g r u p u j e po
kilkudziesięciu garncarzy. I n n y ośrodek garncarski mieści się we
wschodniej części miasta. W każdym z t y c h ośrodków t e c h n i k a i rodzaj
p r o d u k c j i są przeważnie takie same.
I.
T E C H N I K A
P R O D U K C J I
Technika (produkcji ceramicznej związana jest ściśle z surowcem
i z materiałem opałowym, lecz oczywiście także z zamówieniem spo
łecznym i zamiłowaniem odbiorców. D o b r e j g l i n y tyri n i e b r a k w S i n
dzie i w Karaczi. K o p i e ją się p o d K a r a c z i , a następnie w grudach
dowozi do siedzib garncarzy na wielbłądach l u b samochodami. Często
po glinę wyprawiają się czeladnicy garncarscy. Po p r z y w i e z i e n i u suro
w i e c t e n dostaje się w ręce kobiet i dzieci, które pałkami d r e w n i a n y m i
l u b żelaznymi rozbijają bryły na mniejsze g r u d k i ; a następnie na
proch. Proch zostaje zamieszony. Glina w t e j postaci jest znoszona
przez mężczyzn do w a r s z t a t u garncarza, l u b też po w y m i e s z a n i u leży
w dużej w i l g o t n e j b r y l e tuż p r z y pracującym garncarzu. Często dla
GARNCARSTWO
POŁUDNIOWEGO
R y c . 3. Matrika
Ryc.
4.
po
Naczynia
SINDU
427
wypaleniu
przy
Fot. K . Wolski,
K a r a c z i 1964
Fot. K . Wolski,
K a r a c z i 1964
stosie
KRZYSZTOF
428
Ryc.
5. U s t a w i o n e
w
szeregach
WOLSKI
sorahi
czekają
na
wypalenie
Fot. K. Wolski,
K a r a c z i 1964
ochrony p r z e d w y s y c h a n i e m p r z y k r y w a się wilgotną bryłę zamieszonej
g l i n y dużą, grubą, zwilżoną płachtą. Z bryły pomocnik-czeladnik podaje
garncarzowi odpowiednie porcje, potrzebne do u f o r m o w a n i a naczynia.
Spotykałem wyłącznie mężczyzn pracujących w warsztatach p r z y f o r
m o w a n i u naczyń.
W ośrodkach garncarskich w Karaczi p r a k t y k o w a n e są d w a sposoby
f o r m o w a n i a naczyń: formowanie naczyń ręczne, które występuje j e d y
nie p r z y sporządzaniu pieców-naczyń (tarnin), oraz toczenie naczyń
p r z y użyciu koła garncarskiego. I w t y m w y p a d k u m a się jeszcze do
czynienia z d w o m a t y p a m i koła garncarskiego. P i e r w s z y t y p z kołem
bezsponowym, w p r o w a d z a n y m w obrót w i r o w y za pomocą dolnego
koła napędowego r u c h e m nóg garncarza (podobny do warsztatów g a r n
carskich w Polsce), i d r u g i t y p z kołem w p r o w a d z a n y m w r u c h w i r o w y
p r z y użyciu rąk.
P r z y p i e r w s z y m t y p i e warsztatu, który jest w k o p a n y w ziemię,
koło górne (serri),
d r e w n i a n e , n i e jest zbyt duże. Dlatego też p r z y
f o r m o w a n i u większych płaskich naczyń, n p . m i s , garncarze używają
większego kręgu który nakłada się na serri, a dla podwyższenia daje
się obwarzanek wałek ze szmat, z w a n y dema.
Khumbar przy t y m
warsztacie siedzi na ziemi, a nogami opuszczonymi do dołu, zwanego
Ł
j
GARNCARSTWO
POŁUDNIOWEGO
SINDU
429
ichodra, w p r a w i a w r u c h w i r o w y dolne koło cziak. Oś w a r s z t a t u , zwana
t i r , jest drewniana, podobnie j a k i wszystkie inne części (zob. r y c ) .
T a k i warsztat garncarski zwie się cziak l u b czaki. Podobną nazwę nosi
też i d r u g i t y p koła garncarskiego. Składa się on z dużego k a m i e n i a
wkopanego w ziemię, w który w m o c o w a n o d r e w n i a n e l u b żelazne
(stalowe) wrzeciono. Wrzeciono to w y s t a j e z ziemi na równi z jej po
wierzchnią. D r u g i duży okrągły kamień, o średn. o k . 75—80 cm, wklęsły
o d s t r o n y dolnej, a płaski od górnej, posiada w środku na z g r u b i e n i u
wgłębienie, w które wchodzi górny koniec wrzeciona, gdy się go nakłada
na dolną część w a r s z t a t u . Górny kamień zwie się czaki i na swej górnej
p o w i e r z c h n i , p r a w i e p r z y brzegach, m a wgłębienia. W jedno z t y c h
wgłębień wkłada się drewnianą rączkę ( k i j ) lakri, długą n a ok. 50 c m .
P r z y pomocy lakri w p r a w i a się czaki w r u c h w i r o w y , po czym w y j
m u j e się rączkę. Następnie na czaki narzuca się glinę i toczy naczynia.
Rzemieślnik i jego pomocnik pracują p r z y t y m warsztacie siedząc
w k u c k i . D r u g i t y p w a r s z t a t u garncarskiego jest c h a r a k t e r y s t y c z n y dla
terenów i n d y j s k i c h . J a k s t w i e r d z a l i zgodnie garncarze w K a r a c z i , t y p
t e n został w p r o w a d z o n y ostatnio do S i n d u przez garncarzy u c i e k i n i e
rów z I n d i i z terenów K a t h i a w a r u i Gudżeratu. O b y d w a t y p y wystę
pują obecnie równolegle w p r o d u k c j i . Jednak w obrębie poszczególnych
warsztatów znajdują się j e d y n i e i wyłącznie koła jednego t y p u .
Nakładając glinę na krążek garncarz narzuca niewielką bryłę na
środek krążka, do którego ona przylega. Następnie o d b y w a się f o r m o
w a n i e za pomocą palców i niewielkiego kawałka kości (z żebra wołu).
Po nadaniu kształtu n a c z y n i u garncarz bardzo c i e n k i m sznureczkiem
(często jest to sznurek ze skręconego włosia) obcina je i ustawia obok,
aby jego pomocnik odniósł j e d o szopy l u b na w o l n e powietrze do
przeschnięcia. Niektórych naczyń nie w y k o n u j e się o d r a z u w całości.
Do takich należy b u t e l k o w a t e naczynie n a wodę, zwane sorahi. Posiada
ono w y c i s k a n e o r n a m e n t y wypukłe. F o r m o w a n i e t y c h ornamentów
o d b y w a się zupełnie specyficznie. Sorahi w y k o n u j e się z d w u osob
n y c h części. W c y k l u p r o d u k c y j n y m n a j p i e r w f o r m u j e się brzusiec
naczynia (bez szyjki), następnie świeżą, jeszcze wilgotną tę część naczy
nia kładzie się do góry d n e m do specjalnej mocno w y p a l a n e j f o r m y
z wklęsłym o r n a m e n t e m . Naczynie s w y m ciężarem p o w o d u j e w y p e ł
nienie gliną wklęsłych ornamentów f o r m y , która ipoprzednio została
posypana szklącym się p i a s k i e m . Następnie, g d y o r n a m e n t już jest
wyraźny, przynosi się po raz wtóry naczynie do w a r s z t a t u , f o r m u j e
szyjkę i dolepia do brzuśca. Teraz dopiero w całości gotowe naczynie
zostaje przez czeladnika zaniesione do wyschnięcia. Dolepienie s z y j k i
do brzuśca n i e jest rzeczą łatwą. N i e j e d n o k r o t n i e zbyt słabo dolepione
s z y j k i odłamują się podczas w y p a l a n i a naczynia, 'pękają l u b odpadają.
KRZYSZTOF
430
WOLSKI
Sorahi nie są malowane a n i polewane. Polewa b o w i e m zamknęłaby
porowatość ścian, a t y m s a m y m zmniejszyła wartość użytkową naczy
nia. M i a n o w i c i e w i l g o t n a powierzchnia nie polewanego naczynia paruje
i chłodzi zawartą wewnątrz wodą, t e j ochłody nie dawałoby naczynie
z polewą.
T e n sam t y p wytłaczanych ornamentów występuje też na dużych
naczyniach n a wodę. Mają one szeroką szyjkę. O r n a m e n t y wytłaczane
znajdują się w górnej części brzuśca. Często b y w a t a m też umieszczany
kołnierz z s y m e t r y c z n y m i wrębami. Inne naczynia w ośrodku cera
m i c z n y m w K a r a c z i również nie są polewane, lecz posiadają je d ynie
malowane ozdoby. Malowanie naczyń w y k o n y w a n e jest przez kobiety,
które p r z y użyciu różnych rozrzedzonych g l i n e k z domieszkami b a r w i
ków pokrywają g a r n k i i misy bogatą dekoracją. P r z y dekoracji roślin
nej l u b d e k o r a c j i geometrycznej
pracę swoją wykonują trzymając
naczynie bezpośrednio w rękach. Do m a l o w a n i a zaś równoległych l i n i i
TW
1
С
j
;
•••
Ryc.
6.
Przekrój
kola
garncarskiego
garncarza
a — górny krążek n a serrl
d — palli)
( d r e w n o ) , b — dema
(drewno), e — tir (,,oś") l u b tlur
pracy,
typ
I.
Typowy
warsztat
Karaczi
(wałek ze s z m a t y ) , с — serri
( d r e w n o ) , j — cziak
n a p o d s t a w a , h — dół w z i e m i , z w a n y hharda,
podczas
cziak,
z Sindu w
J
(drewno),
(drewno), g — d r e w n i a
i — m i e j s c e , n a którym s i e d z i g a r n c a r z
j
— ziemia
Rys.
K. Wolski,
K a r a c z i 1964
GARNCARSTWO
POŁUDNIOWEGO
SINDU
431
poziomych stawiają dekorowane naczynia na małe koło g a r n c a r s k i e
( t y p u I I ) , w p r a w i a n e ręcznie w r u c h o b r o t o w y . Następnie malują l i n i e .
Naczynie wysycha p r a w i e natychmiast i pierwsza faza c y k l u p r o d u k
cyjnego jest zakończona. Szeregi u f o r m o w a n y c h naczyń czekają na
wypalenie.
D a r e m n i e b y j e d n a k było oczekiwać n a ujrzenie pieca garncarskiego.
Takiego b o w i e m t a m się nie używa i n i e można go zobaczyć. G a r n k i
w y p a l a się na stosach t a k , j a k n i e k i e d y w y p a l a się cegłę w cegielniach
p o l o w y c h . Z w y k l e stosy te kolejno umieszczane są na j e d n y m miejscu,
w y d a j e się, że g a r n k i w y p a l a n e są na k u p a c h popiołów. Za materiał'
opałowy służą śmieci, zebrane ze śmietników m i e j s k i c h , a także nawóz
bydlęcy. Naczynia ustawia się jedne na d r u g i c h , przekładając j e pła
s k i m i c e r a m i c z n y m i krążkami i materiałem p a l n y m . Względnie g r u b e
(ok. 15—30 cm) w a r s t w y n a w o z u i śmieci układane są poziomo pomię
dzy poszczególnymi w a r s t w a m i naczyń. Następnie cały stos okłada się
grubo śmieciami i nawozem i p r z y s y p u j e lekko popiołem. Zapalenie n a
stępuje p r z y j e d n y m końcu stosu od strony w i e t r z n e j , d y m zaś w y c h o d z i
z drugiego końca stosu. Po w y p a l e n i u się całego materiału palnego
następuje wyjęcie naczyń z jeszcze świeżych popiołów. O d p a d k i są
n a t y c h m i a s t odrzucane, a naczynia dobrze wypalone gromadzi się
w szopach l u b układa szeregami na podwórzu, przygotowując do z b y t u .
II.
T Y P Y
NACZYŃ
T y p y naczyń p r o d u k o w a n y c h w ośrodkach garncarskich południo
wego S i n d u n i e odbiegają zasadniczo wiele w t y p i e i kształcie od i n n e j
c e r a m i k i nie polewanej na obszarze d o l i n y I n d u s u . Najwięcej p r o d u
k u j e się t u t a j sorahi, naczyń na wodę (lotha),
n i e w i e l k i c h naczyń
z dzióbkiem używanych do m y c i a , dużych naczyń, z w a n y c h
mathka,
używanych t a k do p r z e c h o w y w a n i a wody, j a k też do ^przechowywania
mąki, gdyż w k r a j u b e z d r z e w n y m g l i n i a n e naczynie spełnia rolę, która
u nas p r z y p a d a s k r z y n i o m i paczkom d r e w n i a n y m . Półkolisto wypukłe
dno tego naczynia często jest używane do przecierania opalonych ziaren
g r o c h u . Bardzo piękne są starannie zdobione płytkie m i s y . Mają o n e
ok. 50 c m średnicy, choć trafiają się i większe. Z większych naczyń
w y k o n u j e się t u t a j g l i n i a n e maślnice mandaría (o pojemności około
10—12 1). Mandana są w y k w i n t n i e zdobione na całej górnej części brzuśca i na szerokiej szyjce, a pracowicie w y k o n a n a dekoracja jest p o w o
d e m i c h stosunkowo w y s o k i e j ceny (8 r u p i i ) . W maślnicach t y c h w y r a
bia się masło przez rozkłócanie śmietany dużą kołotuszką, wprowadzoną
w r u c h o b r o t o w y za pomocą sznura. Z pomniejszych naczyń w y r a b i a
się t a m nieduże m i s k i , małe mathka, a także s k a r b o n k i . Z produkcją
KRZYSZTOF
432
WOLSKI
zabawek dziecinnych bardzo rzadko się spotykałem w warsztatach g a r n
carskich w Karaczi, choć w h a n d l u w i d z i się sporo t y c h wyrobów.
III.
Z B Y T
P R O D U K C J I
Z b y t p r o d u k c j i organizowany jest 'bądź zespołowo, bądź też i n d y w i
dualnie, gdyż każdy z garncarzy posiada swoje stoisko na bazarze.
O ile p r o d u k c j a jest wyjątkowo piękna w kształcie i ozdobach, zespo
ły naczyń zostają zakupywane przez różne miejscowe f i r m y handlujące
w y r o b a m i rzemiosła artystycznego. Oczywiście w t a k i m w y p a d k u cena
nie jest wysoka. Duże m i s y kosztują 50 pajsów. D l a cudzoziemców t a
ka misa na m i e j s c u kosztuje już dwa r a z y t y l e , w Sklepie a r t y s t y c z n y m
zaś cena wzrasta pięcio- l u b sześciokrotnie. Oczywiście większe naczy
nia, j a k n p . maślnice, kosztują o k . 6—8 r u p i i . P r y m i t y w n e i przeważ
nie nie zdobione lotha kosztują 30 pajsów, niewiele droższe bywają
sorahi.
5
P r o d u k c j a ośrodków g a r n c a r s k i c h w K a r a c z i jest zbywana dosyć
daleko. J a k m i oświadczył k h u m b a r (garncarz) pochodzący z Sindu,
„nie m a garncarzy w M a k r a n i e , są dopiero w I r a n i e i I r a k u . Do M a k r a n u g a r n k i wozi się z K a r a c z i m o r z e m do tamtejszych portów Pas-
Ryc.
7. P r z e k r ó j
Muhadżira
a — cziak
koła
garncarskiego
(uciekiniera)
(kamienne),
b -
tiur
z
cziák,
typ
Kathiawaru,
(drewniane),
e
с -
II. Z
adii
1 dolar
USA
=
4,75 r u p i i .
w
(kamień), d -
garncarza
Karaczi
lakri
(drewno),
— ziemia
Rys.
5
warsztatu
pracującego
K. Wolski,
K a r a c z i 1964
GARNCARSTWO
POŁUDNIOWEGO
SINDU
433
n i , Gwadar i O r m a r a " . Podczas m o i c h badań t e r e n o w y c h w Sindzie p o
łudniowym widziałem również przenoszenie garnków w dużych siat
kach na grzbietach osłów, wołów, a nawet wielbłądów. W K a r a c z i
spotkałem także załadowanie naczyń do t r a n s p o r t u na samochody.
Pomiędzy naczynia kładło się słomę. Natomiast do t r a n s p o r t u zwierzę
t a m i j u c z n y m i naczynia wkłada się w s i a t k i bez opakowań o c h r o n n y c h ,
izolacyjnych.
ZAKOŃCZENIE
Garncarstwo w Pakistanie, t a k na p r o w i n c j i , j a k i w dużych ośrod
kach m i e j s k i c h , nie przeżywa jeszcze k r y z y s u . P e w i e n upadek można
obserwować jedynie w p r o d u k c j i w y k w i n t n y c h , ozdobnych, p o l e w a n y c h
naczyń w H a l a pod Hajdarabadem l u b w M u l t a n i e w południowym
Pendżabie. Popularne naczynia codziennego użytku znajdują nadal t a k i
sam szeroki zbyt, j a k d a w n i e j , a porcelana nie przedstawia dla nich
groźnej k o n k u r e n c j i .
Rzemiosło garncarskie nie c i e r p i n a b r a k młodych adeptów. P r z e
mysł pakistański n i e zabiera jeszcze rzemiosłu rąk do pracy. Umiejęt
ność zawodowa garncarzy jest dotychczas stale przekazywana w r o d z i
nach z pokolenia na pokolenie. P r z y pracującym o j c u (praktykują od
maleńkości liczne dzieci. N a w e t najmłodsze dzieci kręcą się w obrębie
w a r s z t a t u i biorą 'udział w różnych pracach w c y k l u ( p r o d u k c y j n y m .
Umiejętność zawodowa n i e wygaśnie więc szybko, a co najwyżej p o d
wpływem czynników zewnętrznych mogą nastąpić przemiany f o r m n a
czyń, a także motywów o r n a m e n t a c y j n y c h .
Krzysztof
Wolski
P O T T E R Y
MAKING
IN
S O U T H E R N
SINDU
(WESTERN
PAKISTAN)
S u m m a r y
The
author
techniques
of
in
are
to
potteries
wheel,
similar
wheel
which
types
are in
territories
The
Hala,
and
in
describes,
used
of
to
is
found
that
set
used
in
a
of his field
Sindu,
there
in
and
—
in
Poland,
centrifugal
use, while
in
the
while
spin
the latter
work
Karachi
by
first,
the
a
in Pakistan, the
in
the
particular.
potters
second
separate
is also
use
uses
a
wooden
common
pottery
Two
a
types
spokeless
heavy
stone
handle.
Both
in the
neighbouring
India.
of
southern
Hyderabad,
stylized plant
Sindu.
be
universal
pottery
near
on the basis
southern
The
forms,
shape
Sindu
i s glazed.
of
28 - L t n o g v a f i a F o l s k a . t. ГХ
is
mostly
The wares
connected with
the pottery,
unglazed,
are decorated
the designs
too, i s
strictly
although
with
that
geometric
made
on archaeological
finds
traditional.
mostly
It is
in
patterns
made
the
KRZYSZTOF
434
men
of
who
the
shape
women
Most
of
and
(of
the
fire
wares
the
local
markets,
and
Baluchistan, while
Hala
pottery
Hala
potteries
find
ready
tres
in
duction
of
have
to
produced
been
are
There
as
and
the
is
established
a
demand
producing
decline,
pottery,
by
pottery
the
created
have
dishes
pots,
while
ornamentation
is
the
task
families).
although
purchasers.
Sindu
the
potter
WOLSKI
so
is
that
lively
no
potters
sent
renown
for
it
dinner
ever.
as
of
southern
boat
and
all
over
sets,
tea
tendency,
pottery
as
by
Sindu
are
Karachi
to
attractive
either,
an
from
Sindu.
sets,
for
the
occupation,
as
recent
coffee
older
well
of
the
years
the
sets,
pottery
as
in
Makran
appearance
In
and
sold
the
which
cen
pro
