-
Title
-
Napisy na murach i etnografia współczesnego miasta / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2
-
Description
-
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2, s.33-34
-
Creator
-
Ciarka, Ryszard
-
Date
-
1990
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:2103
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Polski Instytut Sztuki
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2267
-
Text
-
Ryszard Ciarka
NAPISY NA MURACH
I ETNOGRAFIA WSPÓŁCZESNEGO MIASTA
Na p e w n o bezpośrednią inspiracją d o napisania t e g o tekstu nie
b y ł y k o l o r o w e napisy na m u r a c h : „ P i e r w s z a K r a j o w a
Wojna
w y b r a n y c h p r z e j a w ó w a k t y w n o ś c i , jakiegoś w s p ó ł c z e s n e g o zja
w i s k a , zaskakuje nas r ó ż n o r o d n o ś c i ą f o r m i treści, nie p o z w a l a
S p r a y o w a " , jak a n o n s o w a ł t o o d b i t y farbą szablon na murze
n a w e t na z d a w a ł o b y się prostą, klasyfikację - na m o ż l i w i e pełny
warszawskiej ulicy. Z w y k l e przecież t o , c o staje się natrętną
zbiór, Corpus
c o d z i e n n o ś c i ą l e d w i e zwraca na siebie u w a g ę , l e d w i e i n t r y g u j e
obecnością.
n y c h na m u r a c h , p o j a w i ą się r ó w n i e ż na czarnych p u n k o w y c h
D l a t e g o też p r a w d z i w ą i ś w i a d o m ą inspiracją był raczej tekst
J a n a S. Bystronia Napisy,
Stommy,
Tematy,
inscriptionum.
O t o n i e k t ó r e z t y c h b a r w n y c h z n a k ó w , s y m b o l i , haseł, m a l o w a
które
ten z książki p o d redakcją L u d w i k a
mi
odradzane?
i kostka
kamiennego
k u r t k a c h - m a l o w a n e , w postaci naszywek lub przyczepianych
metalowych
znaczków.
Podobne, w
treści
i formie,
napisy
o d n a j d z i e m y także - j a k o charakterystyczną szatę graficzną, styl
b r u k u , j e d n a z kilku tysięcy, k t ó r y m i w y b i t y jest Plac Z a m k o w y .
- w niskonakładowych, kserokopicznych pismach typu „ f a n z i n " .
Ta, z g ł ę b o k o w y r y t y m napisem, być może n a z w i s k i e m , „ R e d a n " .
Więcej n a w e t , napisy i znaki p o j a w i a j ą c e się na k u r t k a c h - nie
Napis, który t o g u b i ę , t o o d n a j d u j ę na r u c h l i w y m p l a c u , k a m i e ń ,
t y l k o t y c h „ k o n t e s t u j ą c y c h " - o d n a j d u j e m y także na k u p o w a n e j
w sklepach odzieży (dresy, bluzy, koszule, płaszcze, s w e t r y i t p . ) ;
k t ó r e g o zawsze p o d ś w i a d o m i e szukam.
Napisy na m u r a c h : hasła, inicjały, autografy, znaki, s y m b o l e ,
t o z pozoru t y l k o jakiś całkiem o d r ę b n y p r o b l e m .
malowideł,
Napisy, k t ó r y m i raczymy się sami, i te, które po sobie pozos
W istocie
t a w i a m y : taka m o d a na znaki i s ł o w a . M o d a na m a n i f e s t o w a n i e
postrzegamy je wszędzie jako pospolicie o b e c n e - bo są. Te,
jakiejś przynależności, niekoniecznie p o l i t y c z n e j , m o d a na „ r e
obrazy. W s p ó ł c z e s n e
graffiti
2
- sztuka
ulicznych
w y k o n y w a n y c h najczęściej farbą w aerozolu (spray).
w y k o r z y s t u j ą c e p r z y g o t o w a n y uprzednio szablon, i te m a l o w a n e
k l a m ó w k i " , k t ó r y m i w rzeczywistości są z w y k ł e p l a s t i k o w e t o r b y
odręcznie, o z r ó ż n i c o w a n e j f o r m i e stylistycznej i treści.
już bez n a p i s ó w . M o d a na u n i f o r m y , f i r m o w e znaki i e w i d e n c y j n e
Przyciągają naszą u w a g ę s w ą b a r w n o ś c i ą , p o m y s ł e m f o r m a l
numery.
M o d a , sztuka, kontestacja. W s p ó ł c z e s n e m a l o w i d ł a uliczne,
n y m , niekiedy w y s z u k a n y m r o z w i ą z a n i e m estetycznym, czasem
oburzają, o b r a ź l i w ą treścią, obscenią rysunku lub p o
prostu
p o z o s t a w i o n e na m u r a c h znaki, autografy, hasła, rysunki, stają się
irytują, f a k t e m z w y k ł e g o niszczenia fasad b u d y n k ó w . Napisy na
nagle p r z e d m i o t e m specjalnie d o t e g o celu
m u r a c h i etnografia w s p ó ł c z e s n e g o miasta.
w y s t a w i kolekcji. Stają się t e m a t e m obszernych
Sex - Drugs and Rock'n'roll,
Jedzta
katalogów,
Punk
s p o r ó w o artystyczną w a r t o ś ć . Ta w s p ó ł c z e s n a m o d a na k o n t e s
Oi!..., znaki
tującą sztukę a w a n g a r d o w ą , utożsamianie niemal w s z y s t k i e g o ze
grzyby psylocypidy.
is not dead, Amor X, The Cure, Skin Out, Szanujglany,
organizowanych
sztuką, nie p o z w a l a już na proste oddzielenie g r u b ą linią, t e g o , c o
graficzne, rysunki.
A b y je n a p r a w d ę dostrzec najlepiej i n a j p e w n i e j zacząć o d
„ w y s o k i e " , o d t e g o , c o „ n i s k i e " , t e g o c o na ulicy, o d t e g o , c o
zbierania, g r o m a d z e n i a , p o t e m p r ó b y klasyfikacji - c h o ć b y takiej,
w
jak p r o p o n o w a n a przez Bystronia - „ w s w o i s t e Corpus
i oryginał, u d a w a n i e o d p r a w d y . Etnograf, badając tę post-
inscrip-
galerii.
Pomieszane
są źródła
i wtórne
inspiracje,
kopia
Pierwszy, etnograficzny, p e w n y krok w stronę w y
- i n d u s t r i a l n ą ulicę w s p ó ł c z e s n e g o miasta o p o s t - i n d u s t r i a l n y m
branego p r o b l e m u . Ale w o b e c t e g o p o j a w i ć się musi także i p r ó b a
artystycznym smaku wielkiej galerii, z a d a w a ć p o w i n i e n jednak
interpretacji, o p i s u , propozycja u o g ó l n i e n i a l u b , zawsze oceniana
dalej s w o j e proste pytania.
tionum".
2
nieufnie, próba p o r ó w n a n i a , wskazująca c h o ć b y
na
ludową
Czy można zaliczyć d o tej samej kategorii
( m o d a , sztuka,
tradycję, g ł ę b o k ą strukturę czy społeczną funkcję. Próba najbar
kontestacja) także i te napisy na m u r a c h , które istnieją t a m
dziej t r u d n a , naznaczona zawsze p y t a n i e m o cel i sens p o d e j
zawsze? Napisy n i e u d o l n e i śmieszne, proste i g ł u p i e , dziecięce
m o w a n i a c z y n n o ś c i interpretacyjnych zjawisk życia c o d z i e n n e g o
rysunki, m a l o w a n e farbą, kredą, cegłą. A c h o ć b y hasła polityczne,
( t r a k t o w a n i a ich j a k o p r o b l e m ó w b a d a w c z y c h e t n o g r a f i i ) , p y t a
inicjały
niem o cel i sens f o r m u ł o w a n e j w ten s p o s ó b etnografii w s p ó ł
i emblematy klubów sportowych, rockowych zespołów.
czesnego miasta. Czy istnieje c h o ć b y m o ż l i w o ś ć , na przykład, nie
legalnych
i nielegalnych
partii
i organizacji,
nazwy
P.P.S., P.S.V., T.S.A., K.S.U., G.B.H., P.Z.P.R., Legia, Antrax,
t y l k o o d c z y t a n i a treści i sensu g r o m a d z o n y c h n a p i s ó w , ale i treści
AC/DS,
i sensu w s p ó ł c z e s n e j kultury?
zdania - d r a p y w a n e na m u r a c h , m a l o w a n e farbą olejną, farbą
Iron M a i d e n , Solidarność, W i d z e w . . . Znaki, wyrazy,
Znaki, s y m b o l e , zdarzenia w s p ó ł c z e s n e g o miasta - nad k t ó r y m i
w aerozolu, bezpośrednio lub za p o m o c ą s z a b l o n u . W y t w o r y
p r ó b u j e p o c h y l i ć się etnograf, by d o t k n ą ć w s z y s t k i e g o s w o i m
stale obecnej i n w e n c j i plastycznej, dostrzegane na m u r a c h ulic,
szkiełkiem i miarą jakiegoś o p t y m i z m u w zrozumienie - o c z y w i ś
niekoniecznie kojarzone j e d y n i e z artystycznie u z n a n y m graffiti.
cie n i e ł a t w o o d k r y w a j ą s w o j e głębsze znaczenie. Po prostu są,
Dlatego też m o ż l i w y będzie, o b o k opierającego się na w s p ó ł
z a t o p i o n e w s k o m p l i k o w a n e j c o d z i e n n o ś c i . Być może p o d e j
czesności, zupełnie inny s p o s ó b g r o m a d z e n i a materiału, inna
m o w a n i e t a k i c h p r ó b interpretacyjnych w o b e c zjawisk p o w s z e
klasyfikacja, a w i ę c i zupełnie o d m i e n n a próba
c h n i e z n a n y c h i d o s t r z e g a n y c h w kontekście etnografii, badanie
P o s z u k i w a n i e p o d o b n y c h zjawisk w przeszłości, p o s z u k i w a n i e
interpretacji.
i p o s z u k i w a n i e „ o b c y c h " w t y m ś w i e c i e w y d a w a ł o b y się najbar
p o d o b n e j , t w ó r c z e j a k t y w n o ś c i . W y n i k a j ą c e z p e w n e j tradycji,
dziej „ o s w o j o n y m " , jest także jakimś znakiem
zawsze o b e c n e „ n a p i s y ż y w e - jak p o w i a d a Bystroń - pozostające
wymagającym
głębszego zrozumienia. Być może jest miarą jakiegoś w y o b
w bliskim z w i ą z k u z c z ł o w i e k i e m , kładzione przezeń w
c o w a n i a , znakiem k o n d y c j i w s p ó ł c z e s n e g o ś w i a t a . To w s z y s t k o ,
afektu, nastroju p o d n i o s ł y m , p o d o c h o c o n y m , n a m i ę t n y m , n a p i
chwili
co w y d a j e się inne: napisy na m u r a c h , zdarzenia uliczne, m o d a ,
sy, które są życzeniem, zaklęciem, pamiątką, żartem, agitacją,
sztuka, p o l i t y k a , o b e c n o ś ć znaku, s y m b o l u , sacrum i p r o f a n u m ,
p a s z k w i l e m . Im dalej się c o f a m y w przeszłość, t y m w i ę c e j takich
s w o j ą na c h w i l ę c h o ć b y dostrzeżoną „ o b c o ś ć " stale przecież
n a p i s ó w ; są o n e o d w i e c z n ą literaturą, t r a d y c y j n i e przekazywaną
d o p e ł n i a , nie dającą się uładzić ani j e d n o z n a c z n i e zinterpreto
w pokolenia."
w a ć , dobrze znaną w s p ó ł c z e s n ą c o d z i e n n o ś c i ą .
Czasami przecież b y w a i tak, że już sam fakt gromadzenia jakichś
4
A napis, który ratuje życie - t u nie m u s i m y stale o d w o ł y w a ć się
d o przeszłości - napis zaznaczający czyjąś o b e c n o ś ć , j e d y n i e j a k o
33
znak potwierdzenia? Znaki życia, na przykład te na ściętych
jak fluxus, uliczna akcja, rzeźba lub obraz, k t ó r y m może być t y l k o
w łagrze d r z e w a c h , z f i l m u Tengiza A b u ł a d z e
przez c h w i l ę z a a n e k t o w a n a przestrzeń lub rzecz.
„Trzeba
choć
chłopcom
dać
znać
Pokuta.
- wspomina
Władimir
9
Sztuka u l i c z n y c h m a l o w i d e ł , w t o p i o n a w c o d z i e n n o ś ć miasta
B u k o w s k i - ale jak? Przejściówka na s a m y m k o ń c u , nade m n ą nie
nawet
ma n i k o g o , klozetu nie ma, kubka nie m a m - d o d i a b ł a ! Napisałem
s k o m p l i k o w a n ą i nie zawsze dostrzeganą g m a t w a n i n ą oficjal
nie
broni
swej
artystycznej
o d r ę b n o ś c i . Tożsama
ze
grafitem na murze, p o angielsku ' W y s ł a n y na etap w n i e z n a n y m
n y c h z n a k ó w i n f o r m a c y j n y c h i o s t r z e g a w c z y c h , nakazu i zakazu,
k i e r u n k u ' , n a z w i s k o i data. A l e t o za mało - kiedyż to zauważą.
p o l i t y c z n y c h haseł, p l a k a t ó w i reklam. W y w o d z ą c a się z t r a d y c y j
Trzeba jeszcze jakoś krzyknąć. M o ż e przed e t a p e m z a p r o w a d z ą
nej, a f e k t y w n e j i n w e n c j i plastycznej. T o także jakiś, w y k o n a n y
d o łaźni? A l e o t o już d r z w i się uchylają - jak prędko? (...) N o tak,
w p o ś p i e c h u , spis gigantycznej celi, gdzie znak życia, p o z o s
ostatnia okazja. Piętnasta cela jest akurat nade mną. Wrzasnąłem
t a w i o n y na ścianie, uaktualnia p o prostu stale czyjąś o b e c n o ś ć .
c o sił w p ł u c a c h . . "
It's Spraytime
5
, , l , w y d a w a ć by się m o g ł o - wyjaśnia dalej B u k o w s k i - s p o s ó b
Folks
- taki p o d t y t u ł zawiera książka niemiec
kiego e t n o l o g a , Petera Kreuzera, Das Graffiti
- Lexikon' ,
10
która
najbardziej p r y m i t y w n y - z o s t a w i a n i e n a p i s ó w na m u r a c h . Ale
jest w y n i k i e m ż m u d n e j , d o k u m e n t a c y j n e j pracy w m o n a c h i j s k i m
i o n był w i e l c e e f e k t y w n y . Bardzo d r o b n y m p i s m e m , wszędzie
muzeum „Alltag
gdzie cię z a p r o w a d z ą : w łaźni, na spacerze, w celach e t a p o w y c h
i samo m u z e u m „ Ż y c i a c o d z i e n n e g o i kultury l u d o w e j " , które
- p o z o s t a w i a się autograf lub spis celi, albo wręcz krótki napis.
g r o m a d z i , rejestruje i zajmuje się d o k u m e n t a c j ą zjawisk z w i ą z a
Praktyka wykazała, że w przeciągu t y g o d n i a napisy te z p e w n o ś
n y c h ze w s p ó ł c z e s n ą , industrialną kulturą l u d o w ą .
cią w p a d n ą w o k o k o m u t r z e b a . "
und Volkskultur".
N i e z w y k ł a jest i książka,
Książka Kreuzera, o d A d o Z, o d z n a k u - s y m b o l u anarchii d o
6
Napis ryty w k a m i e n i u , w y c i n a n y na drzewie, pisany g r a f i t e m
znaku Zorro, o d m a l o w i d e ł w grocie Lascaux d o
sprayizmu
na ścianie, m a l o w a n y na murze... A może j e d n y m z cenniejszych
Rainera S u c h e g o , p r ó b u j e zakreślić m o ż l i w i e najszerszy krąg
s p o s o b ó w klasyfikacji n a g r o m a d z o n e g o materiału, n a p i s ó w , p o
p r a w d o p o d o b n y c h inspiracji i w s p ó l n y c h korzeni, r o z m a i t y c h
z w a l a j ą c y m na jeszcze inną p r ó b ę interpretacji, m o g ł a b y być ich
p r z e j a w ó w i a s p e k t ó w tej r ó ż n o r o d n i e m a n i f e s t o w a n e j a k t y w n o
trwałość? P o r ó w n a n a następnie z czasem p o t r z e b n y m na ich
ści t w ó r c z e j . I zestawienie takie jest m o ż l i w e , o ile z a c h o w u j e
wykonanie.
nadal f o r m ę Corpus Inscriptionum,
Rozmaity jest
przecież sens działania, intencja, w
z w y m i e n i o n y c h sytuacji, w k a ż d y m materiale, w
każdej
odmiennej
technice. Znak ryty w k a m i e n i u , przynajmniej w zamierzeniu,
p o w i n i e n być t r w a ł y i n i e z m i e n n y . W y c i n a n y w d r z e w i e „ r o ś n i e "
7
wraz z n i m , p o w i ę k s z a się, żyje.
rysowany
kultury, które mijamy w
p o ś p i e c h u życia, f a s c y n o w a n i
jego
nietrwałością i t r u d n o ś c i ą w z r o z u m i e n i u .
Jeżeli kultura w s p ó ł c z e s n a ma sens, t o musi istnieć m o ż l i w o ś ć
lub
o d c z y t y w a n i a t e g o sensu w specyficznej m o w i e p o j a w i a j ą c y c h
drapany na murze, w p o r ó w n a n i u d o p o z o s t a ł y c h , posiadając
się w jej obrębie z n a k ó w i s y m b o l i . W c o d z i e n n y c h zdarzeniach,
najmniejszą trwałość, ma jednak największe m o ż l i w o ś c i infor
w p o t o c z n e j a k t y w n o ś c i . W interpretacji, jaką p r ó b u j e nadać
8
Malowany,
zbioru, na który - parafrazując
Bystronia - składają się d r o b n e szczątki przeszłej i w s p ó ł c z e s n e j
macyjne. Stał się też charakterystycznym przejawem w s p ó ł c z e s
kulturze współczesnej sztuka i działalność r u c h ó w
nej, miejskiej kultury m a s o w e j i współczesnej sztuki. Jest jak
turowych.
Etnografia, e t o l o g i a , a n t r o p o l o g i a
kontrkul-
współczesnego
w s z y s t k o t o , c o w kulturze m a s o w e j c h w i l o w e i nietrwałe, jak
miasta, t o także próba odczytania z tej ciągle tajemnej m o w y
charakterystyczna dla sztuki w s p ó ł c z e s n e j u l o t n o ś ć h a p p e n i n g u ,
c h o ć b y j e d n e g o zdania, kilku w y r a z ó w .
PRZYPISY
J a n S t a n i s ł a w Bystroń, Tematy, które mi odradzano.
Pisma
etnograficzne
rozproszone,
w y b r a ł i o p r a c o w a ł L. S t o m m a ,
Warszawa 1980.
Wyraz graffiti p o c h o d z i o d w ł o s k i e g o graffiare
i znaczy:
drapać, skrobać, ryć, żłobić..., p i e r w o t n i e o d n o s i ł się t y l k o d o
w y k o n y w a n y c h n a p i s ó w w tej technice, d l a t e g o s t o s o w a n i e
s ł o w a graffiti o d n o ś n i e m a l o w i d ł o nie jest tak j e d n o z n a c z n i e
poprawne.
Bystroń, op. cit., s. 109.
Tamże, s. 109.
W ł a d i m i r B u k o w s k i , Ipowraca
wiatr..., przekład A. M i e t k o w ski, Polonia B o o k Fund LTD. 1 9 8 3 , przedruk A n t y k , s. 7.
Tamże, s. 3 5 - 3 6 .
1
2
3
4
5
6
F r g m . Das
34
O kamieniu patrz np. Mircea Eliade, Sacrum, mit,
historia,
przekład A. Tatarkiewicz, w y d . I I , W a r s z a w a 1 9 7 4 , s. 1 5 5 .
O d r z e w a c h patrz np. J a m e s Frazer, rozdział Kult drzew, ( w : )
Złota Gałąź, przekład H. Krzeczkowski, Warszawa 1 9 7 8 s. 1 2 0 - 1 2 7 . C i e k a w i e i inspirująco na t e m a t m o c y magicznej d r z e w
pisze S t a n i s ł a w Czernik, Polska poezja magiczna,
( w : ) Sny
i Widma, Warszawa 1 9 7 1 .
Na t e n temat: M i c h e l R a g o n , Czyste sumienie
awangardy,
przekład A. Taborska, „Literatura na ś w i e c i e " , nr 8 - 9 ( 2 0 5 - 2 0 6 )
1 9 8 8 . P o r ó w n a j też. Postmodernizm
- kultura
wyczerpania?,
w y b ó r t e k s t ó w M . Giżycki, A k a d e m i a R u c h u , W a r s z a w a 1 9 8 8 .
Peter Kreuzer, Das Graffiti - Lexikon, Wand - Kunst von A bis
Z, W i l h e l m Heyne Verlag, M u n c h e n 1 9 8 6 .
7
8
9
1 0
Graffiti-Lexikon
