-
Title
-
Z żałobnej karty / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1
-
Description
-
ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.213-226
-
Creator
-
Biernacka, Maria; Szromba-Rysowa, Zofia; Kowalska-Lewicka, Anna
-
Date
-
1986
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:1156
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1252
-
Rights
-
Licencja PIA
-
Text
-
Z
Ż
A
Ł
O
B
N
E
J
К
A'
R
T
Y
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X : 1986, z. 1
P L I S S N 0071-1861
KAZIMIERA
ZAWISTOWICZ-ADAMSKA
(1897-1984)
d n i u 8 l i p c a 1984 r. z m a r ł a w
Ł o d z i prof, dr hab. K a z i m i e r a
Zawistowicz-
- A d a m s k a , w y b i t n y badacz i teoretyk
W
kultury ludowej, utalentowany
i niestrudzo
ny
działacz
etnografów
na
—
polu
jej
krzewienia
niezawodny
i
popularyzacji, wychowawca
przyjaciel ludzi wiejskich. N a l e ż a ł a
wielu
pokoleń
do p o k o l e n i a
tych
P o l a k ó w , k t ó r z y start ż y c i o w y rozpoczynali u progu odzyskania n i e p o d l e g ł o ś c i i c a
łe swoje późniejsze życie i działalność p o ś w i ę c i l i w y t ę ż o n e j pracy nad utrwalaniem
najwyższych
wartości
w
r o z w o j u odrodzonego n a r o d u , s p o ł e c z e ń s t w a
i
jego
kul
tury.
Urodziła
spędziła
w
się na
Pińsku
m a t k i za u d z i a ł w
ców,
po
wczesna
których
śmierć
Ukrainie w
n a Polesiu.
miejscowości
Była
córką
powstaniu listopadowym
ślad
zaginął,
a
cowi w s i s p o w o d o w a ł a ,
rodzinny
po u d z i e l e n i u
ż e r a z e m ze s w y m
Najwcześniejszą
dziadkowie
młodość
ze
strony
p o d z i e l i l i los t y c h s y b e r y j s k i c h z e s ł a ń
ich m a j ą t e k
ojca z m a r ł e g o na tyfus
Haniebno.
lekarza, którego
uległ
konfiskacie.
pomocy choremu
trzyosobowym
rodzeństwem
Przed
mieszkań
wychowy
w a ł a s i ę pod w y ł ą c z n ą o p i e k ą m a t k i p r o w a d z ą c e j w P i ń s k u w ł a s n ą k s i ę g a r n i ę . M a t
ka,
pochodząca
pensji m o g ł a
również
po ś m i e r c i
z
rodziny
męża
nie dla c a ł e j rodziny. K s i ę g a r n i a
dodatkową
ziemiańskiej,
rozpocząć
pracę
ta z r e s z t ą w
dzięki
ukończonej
zawodową,
ó w c z e s n y c h latach niewoli
f u n k c j ę — o ś r o d k a krzewienia polskości. W niej bowiem
no n i e l e g a l n i e
polskie
pisma, książki
warszawskiej
zapewniającą
i broszury dostarczane
utrzyma
spełniała
rozprowadza
z Warszawy, a
k i e d y n a w e t poprzez k o r d o n y g r a n i c z n e z t e r e n u i n n y c h z a b o r ó w .
nie
214
Z ŻAŁOBNEJ K A R T Y
W
tej
niecodziennej
głębianej
jeszcze
skiej uczącej
osobowość
nia
szkole
rozbudziło
humanistyczne,
nej,
a
także
należała
w
się w
młodziutkiej
z książką
atmosferze
w
Zawistowicz.
niej wielkie
zamiłowanie
zdyscyplinowanie
I wojny
języka
pracą
w
Na
kształtowanie
kontakty
w i e , gdzie k s z t a ł c i ł
Po
w
ukończeniu
się Jej
systematyczność
młodzieży
w
zaznaczyło
się wojsk
osobowości
średniej
rozpoczęła
studia
że
się już
rosyjskich
nauczycielką
znaczny
młodzieży
w
dziennikarskie
wpływ
Warsza
się starszy brat i mieszkali k r e w n i oraz przyjaciele
szkoły
szkol
sprawiły,
została w niej
środowiskami
się
uzdolnie
nauce
polskiej
po w y c o f a n i u
postaw i
z patriotycznymi
po
pol
zetknięcie
do c z y t a n i a . W r o d z o n e
kółku
Pińsku
domu,
c h a r a k t e r oraz
wczesne
się młodzieży. T o wyróżnienie
ś w i a t o w e j , kiedy
również
rodzinnym
się świadomość,
wewnętrzne,
tajnym
w
organizacji m ł o d z i e ż y
Bardzo
polską szkółkę, a młodziutka Kazimiera
polskiego.
wywarły
tajnej
rosyjskiej, kształtowała
do g r o n a w y r ó ż n i a j ą c e j
czasie
wpajanej
do
Kazimiery
kierowanie
zorganizowano
polskości
dodatkowo p r z y n a l e ż n o ś c i ą
rodziców.
na
Wolnej
W s z e c h n i c y P o l s k i e j (1920-1923). Z a f a s c y n o w a n a w y k ł a d a m i profesora etnografii
Sta
nisława
Poniatowskiego,
oraz
kulturę
ludów
ległej
który
pierwotnych
perspektywie
kulturę
ludową
ukazywał
historycznej,
w
t y m p o z o s t a ł a w i e r n a przez całe swoje
Etnografię
i etnologię
i
Uniwersytecie
cywilizowanych
przestrzennym
studia
zróżnicowaniu
etnologiczne
i
z z a k r e s u socjologii,
towskiego, S. C z a r n o w s k i e g o ,
kierunkiem
roz
życie
naukowe.
historii kultury,
s t u d i o w a ł a w l a t a c h 1923-1929 n a W o l n e j
W a r s z a w s k i m pod
i
zainteresowaniom
d ł u g i e i bardzo intensywne
oraz n a u k i pokrewne
archeologii i j ę z y k o z n a w s t w a
Polskiej
ich
wybrała
społeczeństw
profesorów
L . K r z y w i c k i e g o , W. A n t o n i e w i c z a
Wszechnicy
—
S.
Ponia
oraz J . N . B a u -
doun de C o u r t e n a y .
Zdecydowane
wały,
zainteresowania
że już w
Katedrze
okresie
Etnologii
studiów
Wolnej
naukowe
została
Wszechnicy
oraz
dociekliwość
asystentką
Polskiej
prof.
badawcza
spowodo
S. P o n i a t o w s k i e g o
(1923-1928), a n a s t ę p n i e
w
przy
Zakła
dzie E t n o l o g i i T o w a r z y s t w a N a u k o w e g o W a r s z a w s k i e g o
(1928-1932). W t y m t e ż c z a
sie o d b y w a ł a
(Łotwa, Estonia,
liczne
skandynawskich
dów
oraz
podróże
do k r a j ó w
(Szwecja, Norwegia,
pracami
ośrodków
studenckich
nadbałtyckich
Dania), zapoznając
naukowo-badawczych
kulturalnych.
archeologiczno-etnograficznych
Finlandia),
tych
w
Austrii,
C z e c h o s ł o w a c j i , n a W ę g r y i do W ł o c h . W 1929 r. d o k t o r y z o w a ł a
go u prof. J . S. B y s t r o n i a ( r o z p r a w a d o k t o r s k a pt. Zawarcie
no w
polskich
do
i etnologii n a W y d z i a l e F i l o z o f i c z n y m U n i w e r s y t e t u
obrzędach
weselnych
opublikowana
małżeństwa
przez
w n r 10 P r a c K o m i s j i
(1930-1931). S t u d i a te p r o w a d z i ł a w É c o l e P r a t i q u e des H a u t e s S t u d e n t ,
czych
w y b i t n e g o uczonego prof.
do w y s t a w y
syteckie
w
kolonialnej
Niemczech
gicznego S o r b o n y
mi
fesorami
muzealnych
Paryżu, zwiedziła
oraz b r a ł a u d z i a ł
w
najważniejsze
wyprawie
grot w
Finlandii
i Estonii,
naukowej
miasta
Pirenejach, połączonej
gdzie p r z y ś c i s ł e j
oraz
gromadząc
Etnolouniwer
Etnolo-
z badania
(1931-1932)
współpracy
studia
na temat p o w i ą z a ń k u l t u r o w y c h s ł o w i a ń s k o - f i ń s k i c h .
kierunkami badań
materiał
z pro
etnologiczZapoznając
porównawczy
swych prac szczególną u w a g ę z w r a c a ł a na organizację ś r o d k ó w dokumentacji
g r a f i c z n e j oraz m e t o d y k ę p r a c t e r e n o w y c h . Z w i e d z y tej i d o ś w i a d c z e ń m i a ł a w
w i ę k s z y m stopniu k o r z y s t a ć p r z y o r g a n i z o w a n i u
de w s z y s t k i m j e d n a k w ó w c z a s , gdy m o g ł a
w a d z o n y c h p r z e z siebie p l a c ó w k a c h
w ł a s n y c h b a d a ń terenowych,
kierować zespołami
naukowych.
do
pod
przygotowaw
Instytutu
Tallgrenem, Ailio, Europensem i K r o h n e m prowadziła
z najnowszymi
studia
Instytucie
pracach
kraju Basków. W następnym roku akademickim
ponownie w
no-archeologiczne
się
w
n a roczne
M a r c e l a M a u s s a , oraz w
ponadto w
do p r z e d h i s t o r y c z n y c h
etnograficznymi
przebywała
w
wyjechała
kup
Etnogra
Polskiej
na Sorbonie. U c z e s t n i c z y ł a
czym
się z za
Jagiellońskie
Paryża
kierunkiem
po
Jugosławii,
ficznej
gicznym
Akademii Umiejętności),
naro
Uczestniczyła
również
k r e s u etnografii
wycieczkach
i
się z kulturą
etnografów
w
do
etno
naj
prze
pro
Z ŻAŁOBNEJ
215
KARTY
Dorobkiem tych pierwszych z a i n t e r e s o w a ń naukowych, podróży i s t u d i ó w za
granicznych K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j b y ł y liczne a r t y k u ł y i r e p o r t a ż e
drukowane p r z e w a ż n i e w czasopismach: „ W i e d z a i Życie", „Ziemia", „ K u r i e r L i teracko-Naukowy", „ L i t e r a t u r a Powszechna". P r o b l e m a t y k a tych o p r a c o w a ń doty
c z y ł a g ł ó w n i e f o l k l o r u s ł o w i a ń s k i e g o ( c y k l a r t y k u ł ó w o o b r z ę d a c h d o r o c z n y c h ) oraz
f o l k l o r u f i ń s k i e g o i e s t o ń s k i e g o ( c y k l a r t y k u ł ó w n a t e m a t sag n a r o d o w y c h t y c h k r a
j ó w oraz i c h l i t e r a t u r y ) .
N o w y etap p r a c b a d a w c z o - n a u k o w y c h K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j , z a
m y k a j ą c y s i ę w l a t a c h 1932-1939, w i ą z a ł s i ę j u ż ś c i ś l e z o b s z a r e m z i e m p o l s k i c h .
P r z e d m i o t e m J e j z a i n t e r e s o w a ń s t a ł a s i ę h i s t o r i a etnografii i etnologii p o l s k i e j oraz
k u l t u r a l u d o w a s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j . W y k ł a d y z d z i e j ó w etnografii i etnologii p r o
wadziła na różnych kursach k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w y c h , g ł ó w n i e jednak w ramach
d z i a ł a l n o ś c i I n s t y t u t u Pedagogicznego p r z y Z w i ą z k u N a u c z y c i e l s t w a Polskiego. P r z e
ł o m o w y m m o m e n t e m , n a j t r w a l e j w i ą ż ą c y m K a z i m i e r ę Z a w i s t o w i c z ze s p r a w a m i
p o l s k i e j w s i i j e j k u l t u r y , b y ł o n a w i ą z a n i e w 1937 r. w s p ó ł p r a c y z prof. L . K r z y
w i c k i m w I n s t y t u c i e G o s p o d a r s t w a S p o ł e c z n e g o . P o d jego k i e r u n k i e m z a p r o j e k t o
wane z o s t a ł y szeroko z a k r o j o n e b a d a n i a d o t y c z ą c e w p ł y w u e m i g r a c j i z a r o b k o w y c h
na przemiany kulturowe w s i . Do b a d a ń stacjonarnych wytypowano w i e ś Z a b o r ó w
( w d a w n y m pow. b r z e s k i m ) , p o s i a d a j ą c ą bogate t r a d y c j e w y c h o d ź s t w a z a r o b k o w e
go do A m e r y k i i sezonowego n a t z w . „ s a k s y " . Z e s w y m n a b y t y m d o ś w i a d c z e n i e m
w ł ą c z y ł a się w o p r a c o w a n i e s z c z e g ó ł o w y c h w y t y c z n y c h do b a d a ń t e r e n o w y c h n a d
t y m p r o b l e m e m , a t a k ż e n a d k o n c e p c j ą p r z e w i d z i a n e g o 3-tomowego zbiorowego
d z i e ł a pt. Społeczność
wiejska.
W czasie p o b y t u w Z a b o r o w i e (od s i e r p n i a 1937 do
c z e r w c a 1938 r.) K a z i m i e r a Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a o b j ę ł a b a d a n i a m i w s z y s t k i e r o
d z i n y i g o s p o d a r s t w a . P r z y j ę t a z a s a d a n a w i ą z y w a n i a przez b a d a c z a t e r e n o w e g o b e z
p o ś r e d n i c h k o n t a k t ó w z b a d a n ą s p o ł e c z n o ś c i ą , a t a k ż e p r ó b a d o j ś c i a do w z a j e m n e
go z r o z u m i e n i a i p e ł n e g o z a u f a n i a — b y ł y nie t y l k o n o w a t o r s k i e , ale r ó w n i e ż b a r
dzo o w o c n e w w y n i k a c h . Z a s a d a p o z n a n i a n a j p i e r w samego ś r o d o w i s k a s p o ł e c z
nego — z a n i m p r z y s t ą p i s i ę do j a k i c h k o l w i e k w n i m d z i a ł a ń — nie s t r a c i ł a do
dni d z i s i e j s z y c h n a s w y m z n a c z e n i u . „ M ą d r o ś c i " tej n a u c z y ł K a z i m i e r ę Z a w i s t o
w i c z - A d a m s k a z a p r z y j a ź n i o n y z N i ą od lat J ę d r z e j C i e r n i a k , s y n z i e m i Zaborow
skiej, w y b i t n y d z i a ł a c z o ś w i a t o w y , t w ó r c a i realizator koncepcji teatru ludowego —
ó w c z e s n y wizytator Ministerstwa W y z n a ń Religijnych i O ś w i e c e n i a
Publicznego.
W s p ó ł p r a c a z Instytutem Pedagogicznym Z N P , w y k ł a d y na licznych kursach
o ś w i a t o w y c h , badania p o d j ę t e w Instytucie Gospodarstwa S p o ł e c z n e g o , a przede
w s z y s t k i m b e z p o ś r e d n i e uczestnictwo w ż y c i u w s i Zaborowa — z b l i ż y ł y K a z i m i e r ę
Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a z a r ó w n o do p r o b l e m ó w n u r t u j ą c y c h c a ł ą ó w c z e s n ą w i e ś , j a k
r ó w n i e ż do l u d z i w s i . W b a d a n e j s p o ł e c z n o ś c i w i d z i a ł a O n a nie t y l k o p r z e d m i o t
s w y c h b a d a ń , ale ż y w e , t w ó r c z e j e d n o s t k i i ś r o d o w i s k a — ze w s z y s t k i m i i c h p r o
blemami społecznymi i indywidualnymi. Działalność badawczo-naukowa i dydak
t y c z n a oraz z a a n g a ż o w a n i e s p o ł e c z n e K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j z a o w o c o
wały z n ó w licznymi opracowaniami z zakresu kultury społecznej wsi (cykl a r t y
k u ł ó w d o t y c z ą c y c h o b r z ę d o w o ś c i r o d z i n n e j ) i h i s t o r i i etnografii p o l s k i e j , w y t y c z
n y m i do g r o m a d z e n i a m a t e r i a ł ó w e t n o g r a f i c z n y c h w terenie p r z e z n a u c z y c i e l i , s t u
d e n t ó w , m ł o d z i e ż s z k o l n ą p r z e b y w a j ą c ą n a obozach, a t a k ż e m ł o d z i e ż z o r g a n i z o w a
ną w z w i ą z k a c h m ł o d z i e ż y wiejskiej. Z o p r a c o w a ń d o t y c z ą c y c h metodyki b a d a ń
t e r e n o w y c h n a s p e c j a l n e w y r ó ż n i e n i e z a s ł u g u j e p o z y c j a — Problem
kultury
ludo
wej w badaniach, nad ś r o d o i o i s k i e m (1938 г.). N a j w i ę k s z y w y s i ł e k s k i e r o w a n y n a
o p r a c o w a n i e i w y d a n i e zbiorowego d z i e ł a o Z a b o r o w i e p r z e r w a ł a I I wojna ś w i a
towa. S z c z ę ś l i w i e się z ł o ż y ł o , ż e n a p i s a n e przez N i ą r o z d z i a ł y z o s t a ł y u r a t o w a n e
i d o c z e k a ł y s i ę w 1948 r. w y d a n i a k s i ą ż k o w e g o Społeczność
wiejska.
P r z e z "cały okres
o k u p a c j i n i e m i e c k i e j , a ż do p o w s t a n i a
warszawskiego
włącz-
216
Z ŻAŁOBNEJ
nie, K a z i m i e r a
pod
KARTY
Zawistowicz-Adamska uczestniczyła w pracy konspiracyjnej, p e ł n i ą c
pseudonimem
„Krystyny
Zaborowskiej" odpowiedzialną
funkcją
w
Centralnej
K o m ó r c e L e g a l i z a c y j n e j ( k r y p t o n i m „ P a r k " , „ L e t a " , „Izba") p r z y K o m e n d z i e
nej A r m i i
Krajowej
w
Warszawie. Była
współorganizatorką,
nikiem pracowni w y d a w a n i a nielegalnych
dowodów
Głów
a następnie
kierow
książeczek
wojsko
osobistych,
w y c h i k e n n k a r t . W p r a c y tej — w y m a g a j ą c e j n i e t y l k o odwagi, a l e t a k ż e
nałej
że
organizacji
i
p r e c y z j i —• b y ł a
„cały warsztat pracowni
«Krystyna»
blankiety
wszystko
od p o c z ą t k u
przemyślała
— wszystko
niezastąpiona.
miało
jej istnienia b y ł idealnie
i dokładnie
swoje
Współpracownicy
opracowała:
miejsce, k a ż d y
z napisem danej m i e j s c o w o ś c i , tak samo wzory, podpisane
tego
stworzyła
wypuściła
źle
życzliwą,
serdeczną
tusze,
oddzielnie
wzory,
opakowany
b l a n k i e t y itp. [...]
atmosferę
pracy
[...]
Prócz
Krystyna
nie
z p r a c o w n i o m y ł k i , nie b y ł o w y p a d k u , aby k i e d y k o l w i e k z w r ó c o n o
wykonany
nigdy
wspaniałą,
zorganizowany.
pieczątki,
komplet
dosko
wspominają,
dokument
«wsypy»,
a to w
n o ś c i i zasadzie
Niezależnie
[...]
W pracowni
pewnej
polskich lewych
mierze z a w d z i ę c z a j ą c
nie
było
zorganizowanej
łącz
« K r y s t y n y » , ż e do p r a c o w n i m i a ł y d o s t ę p t y l k o j e j p r a c o w n i c z k i " .
od
działalności
w
Centralnej K o m ó r c e
Legalizacyjnej
O n a t a k ż e (w l a t a c h 1942-1944) w y k ł a d y zlecone z etnografii
kompletach
Wolnej
towych.
interesujące
Te
dokumentów
dobrze
nam
W s z e c h n i c y P o l s k i e j oraz i n n y c h , n i e l e g a l n y c h
wykłady
wygłaszane
piękną
kraju, już w
m a r c u 1945
r. K a z i m i e r a
prowadziła
i etnologii n a t a j n y c h
polszczyzną
kursach
oświa
wspominają
do
dziś ich słuchacze.
Po
wyzwoleniu
przystąpiła
niąc
w
stępca
wała
do
niej
organizowania
a ż do
profesora,
się
w
wzajemna
1952
emerytury
a
następnie
r. n a
(1967)
funkcję
j a k o profesor
Uniwersytecie
i współdziałanie
Zawistowicz-Adamska
Katedry Etnografii na Uniwersytecie
nadzwyczajny
Jagiellońskim
w kulturach
Łódzkim,
k i e r o w n i k a —• p o c z ą t k o w o
ludowych.
na
i zwyczajny.
podstawie
peł
jako
za
Habilito
pracy
Pomoc
Równolegle z pracą w Katedrze
E t n o g r a f i i U Ł p r o w a d z i ł a r ó w n i e ż w y k ł a d y zlecone z etnografii
i etnologii w
Wyż
szej S z k o l e G o s p o d a r s t w a W i e j s k i e g o (1945-1947) oraz w P a ń s t w o w e j W y ż s z e j S z k o
le T e a t r a l n e j (1946-1949).
Działu
Etnografii w
Począwszy
Łódzkim
od 1955 r . b y ł a p r z e z w i e l e
Muzeum
Archeologicznym
i
lat
kierownikiem
Etnograficznym, a
1954 do 1972 r . k i e r o w n i k i e m P r a c o w n i E t n o g r a f i i I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y
od
Ma
terialnej P A N .
Lata
powojenne
były
dla K a z i m i e r y
nej pracy naukowo-badawczej
ności w
Zawistowicz-Adamskiej okresem
wytężo
i d y d a k t y c z n e j oraz ś c i ś l e z n i m i z w i ą z a n e j
działal
zakresie organizacji n a u k i i popularyzacji najszerzej p o j ę t e j wiedzy
graficznej. J e j zainteresowania
zespołowe
prace u c z n i ó w
naukowe, realizowane
i współpracowników,
niczych kierunkach: b a d a ń nad specyfiką
nów
c e n t r a l n e j P o l s k i oraz t z w .
badań
etno
poprzez w ł a s n e b a d a n i a oraz
prowadzone
były
w
dwóch
zasad
gospodarczą i społeczno-kulturową
problemowych,
przeprowadzanych
regio
w
róż
n y c h regionach k r a j u , a d o t y c z ą c y c h takich z a g a d n i e ń , jak: tradycyjne i w s p ó ł c z e s
ne f o r m y p o m o c y w z a j e m n e j , r ó ż n e r o d z a j e w s p ó ł d z i a ł a n i a
gospodarczego,
wpływ
zajęć pozarolniczych, w i ę z i s p o ł e c z n e i ich przemiany.
Szczególną wagę przywiązywała Kazimiera
renowych.
rym
W
dzieliła
tym
s i ę bez
ich nieustannie
reszty
dysponowała
ze
swymi
Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a do b a d a ń
własnym
bogatym
doświadczeniem,
uczniami i w s p ó ł p r a c o w n i k a m i ,
te
któ
pobudzając
do d a l s z y c h o s i ą g n i ę ć n a p o l u d o k u m e n t a c j i g i n ą c y c h f o r m k u l t u r y
ludowej. D o t y c z y ł o
UŁ,
zakresie
to
jak i zespołów
zarówno
prac prowadzonych
badawczo-naukowych
w
w
ramach K a t e d r y Etnografii
M u z e u m oraz P r a c o w n i E t n o g r a f i c z
nej I H K M P A N .
W a ż n y m terenem
ły
instytucje
ożywionej
i organizacje
działalności Kazimiery
naukowe
oraz s p o ł e c z n e .
Zawistowicz-Adamskiej
Już w
1929 r. z o s t a ł a
by
człon-
Z ŻAŁOBNEJ
kiem-współpracownikiem
czywistym
tut
Instytutu
International
K o m i s j i Etnograficznej P A U w Krakowie,
Nauk
Antropologicznych
TNW,
członkiem
członkiem
tytularnym
d ' A n t r r o p o l o g i e oraz C o m m i s i o n I n t e r n a t i o n a l e des
ditions P o p u l a i r e s w P a r y ż u (od
pondentem, a n a s t ę p n i e
1947
zwyczajnym Łódzkiego
r.) i I n s t y t u t u S z t u k i
PAN
Arts
rze
Insti
et
Tra
г.). O d 1949 r. b y ł a r ó w n i e ż c z ł o n k i e m k o r e s
Komitetu Nauk Etnologicznych P A N .
1969
217
KARTY
Towarzystwa Naukowego, a
Zasiadała
w
także
Radzie Naukowej I H K M
(1963-1977). B r a ł a t a k ż e u d z i a ł w
pracach redakcyjnych wielu wydawnictw naukowych, jak
(1957-
komitetach
„Etnografia
oraz
Polska", B i
b l i o t e k a E t n o g r a f i i P o l s k i e j , P o l s k i A t l a s E t n o g r a f i c z n y s y n t e z a — Etnografia
ski.
Przemiany
kultury
ludowej
ficzne ( P T L ) . P r z e z w i e l e lat
łów
Muzeum
(IHKM
PAN),
„Lud", Prace i Materiały
b y ł a redaktorem serii
Archeologicznego
i Etnograficznego
etnograficznej P r a c i
w
Łodzi
i
prawie
Materia
do
ostatnich
lat ż y c i a r e d a k t o r e m Ł ó d z k i c h S t u d i ó w E t n o g r a f i c z n y c h ( P T L ) . O d 1946 r .
w
Polskim
Towarzystwie
Ludoznawczym
początkowo
jako
prezes
Pol
Etnogra
działała
Łódzkiego
Od
d z i a ł u , a n a s t ę p n i e j a k o w i e l o l e t n i prezes Z a r z ą d u G ł ó w n e g o P T L .
W ś r ó d wielu powojennych publikacji
naukowych Kazimiery
Zawistowicz-Adam
s k i e j do n a j w a ż n i e j s z y c h p o z y c j i n a l e ż ą : S p o ł e c z n o ś ć uiiejsJca (1948, 2 w y d a n i e 1958),
Żywe
w
tradycje
kulturach
tury
współdziałania
ludowych
ludowej
społecznym
(1966), Systemy
polskiej
badań
prac
wych
kultury
wsi
badawczych
w
świetle
(1948),
na
(1971), Więź
wsi
Pomoc
wzajemna
i
w
Polsce
do
ośrodka
b a d a ń nad
ośrodka
różnych
— badacz
ich
układach
gospodar
(1976), Granice
Technika
ludu
i
—
etnograficznych
hory
jak
polskiego,
np.
Wytycz
badań
— cykl artykułów
kul
historyczno-
tego s z e r e g s t u d i ó w
obrzędowością
łódzkiego
w
ludowa
(1976). P r ó c z
łódzkiego,
doświadczeń
w
sztuka
współdziałanie
Pol
Słowiańszczyźnie
społeczna
(1976), Polska
„Lud" Kolberga jako źródło
ne
wsi
krewniacze
uwarunkowaniu
czo-społecznych
zonty
na
( p r a c a h a b i l i t a c y j n a , 1950-1951), Wincenty
tereno
dotyczących
re
gionu i r e g i o n a l i z m u , z a j ę ć p o z a r o l n i c z y c h oraz i n n y c h o p r a c o w a ń b ę d ą c y c h
odbi
ciem szerokich z a i n t e r e s o w a ń
etno
graficznych
kowego).
przez N i ą
Do
IHKM
PAN
Jej
dorobku
prac
w
serii
i
ich
Autorki
(drukowanych w
P T L , socjologicznych
naukowego
Biblioteki
należą
Etnografii
i
wydawnictwach
Łódzkiego
również
Polskiej
liczne
Towarzystwa
tomy
(IHKM),
Prac
i
Materiałów
Etnograficznych ( P T L ) , Ł ó d z k i c h S t u d i ó w Etnograficznych, Prac i M a t e r i a ł ó w
zeum Archeologicznego i Etnograficznego w
wią
także
redagowane
i folkloru na
przez n i ą
katalogi
Nau
redagowanych
Mu
Ł o d z i i innych. W a ż n e pozycje stano
z wystaw
t e r e n i e w o j . ł ó d z k i e g o , dla k t ó r e j to
i konkursów
sztuki
działalności Kazimiera
w i c z - A d a m s k a w y k a z y w a ł a zawsze wiele zrozumienia — b y ł a ich
ludowej
Zawisto
współorganizato
rem i konsultantem naukowym.
m.
Za
całokształt
in.
Krzyżem
Medalem Komisji
sie
swej
działalności
Oficerskim
Orderu
uhonorowana
Odrodzenia
Edukacji Narodowej. Za udział
wojny otrzymała
Krzyż
Walecznych, Krzyż
została
Polski,
w
Armii
licznymi
Złotym
odznaczeniami,
Krzyżem
Zasługi,
walce konspiracyjnej w
Krajowej
oraz Z ł o t y
cza
Krzyż
Zasługi z Mieczami.
S i e d z ą c drogi r o z w o j u K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j w i d z i m y , ż e s p l a t a
się w nich nierozerwalnie postawa naukowa i społeczna. P r z e g l ą d Jej dorobku n a u
k o w e g o u p r a w n i a r ó w n i e ż do s t w i e r d z e n i a , ż e s y l w e t k a n a u k o w a tej u c z o n e j k s z t a ł
t o w a ł a s i ę pod w p ł y w e m w i e l u w y b i t n y c h a u t o r y t e t ó w n a u k o w y c h p r z y n a l e ż n y c h
do r ó ż n y c h k i e r u n k ó w m e t o d o l o g i c z n y c h . K i l k u l e t n i a a s y s t e n t u r a u prof. S. P o n i a
towskiego — p r z e d s t a w i c i e l a k i e r u n k u historycznego w etnologii, p o w i ą z a n i a ze
s z k o ł ą socjologii k u l t u r y prof. C z a r n o w s k i e g o , w s p ó ł p r a c a w I n s t y t u c i e G o s p o d a r
s t w a S p o ł e c z n e g o z prof. K r z y w i c k i m , d o k t o r a t u prof. J . S. B y s t r o n i a i w r e s z c i e
218
Z ŻAŁOBNEJ K A R T Y
s t u d i a etnograficzno-socjologiczne
u prof.
Marcela Maussa w
s t a ł a s i ę O n a p r z e d s t a w i c i e l k ą socjologiczno-historycznego
Paryżu
sprawiły,
kierunku badań w
grafii polskiej. R o z l e g ł e studia i liczne p o d r ó ż e n a u k o w e w k r a j u i z a g r a n i c ą
nieustanna praca nad sobą p o z w o l i ł y
dzięki
czemu
zajęła
ważne
miejsce
p r z e d s t a w i c i e l i p o l s k i e j etnografii.
Jej zgłębić obydwa kierunki
w
gronie
Swoją
metodologiczną
wykształconych
akcentowała
r ó w n o w r o z p r a w a c h n a u k o w y c h , j a k i w w y p o w i e d z i a c h podczas
ferencji
wała
etnograficznych,
się
w
również wyraźnie
współczesna
etnografia
których
niezmordowanie
powiązana
jest
jak
najściślej
z
za
zjazdów i kon
uczestniczyła.
do z a k r e s u b a d a ń e t n o g r a f i c z n y c h
oraz
metodologiczne,
najwszechstronniej
postawę
Ustosunkowy
stwierdzając,
naukami
ż e : a)
historycznymi,
b) p r z e d m i o t e m j e j z a i n t e r e s o w a ń j e s t n i e t y l k o d a w n o ś ć , lecz i t e r a ź n i e j s z o ś ć
tury
rozpatrywana w
całokształcie
zjawisk ekonomiczno-społecznych
kul
konkretnego
l u d u — t w ó r c y k u l t u r y — n a tle p r o c e s ó w h i s t o r y c z n y c h , c) o b i e k t e m b a d a ń
n i e t y l k o k u l t u r a w s i , lecz w r ó w n y m s t o p n i u k u l t u r a l u d o w a
Ze szkoły nauk społecznych profesorów Czarnowskiego
kiej
współpracy
z
wybitną
Radlińską,
wyniosła
wszystkich
poczynaniach
przedstawicielką
postawę
społeczną,
pedagogiki
która
naukowo-badawczych
i
że
etno
jest
robotników.
blis
Krzywickiego, z
społecznej,
towarzyszyła
Jej
prof.
Heleną
nieustannie
i dydaktycznych na
we
Uniwersytecie
oraz w pracy nad n a j p i ę k n i e j p o j ę t ą służbą upowszechniania wiedzy i kultury. P o
s t a w a ta p o z w a l a ł a j u ż przed w o j n ą w i ą z a ć s i ę m ł o d e j uczonej z p l a c ó w k a m i i or
g a n i z a c j a m i s z e r z ą c y m i n a w s i p o l s k i e j o ś w i a t ę i k u l t u r ę . D z i ę k i tej p o s t a w i e
gła
Zaborowskich
podczas b a d a ń
w
wejść
bliski i serdeczny kontakt z
mo
mieszkań
c a m i wsi i z a p r z y j a ź n i ć się z n i m i n a całe życie. T y l k o dzięki temu zbliżeniu
mogło
p ó ź n i e j p o w s t a ć to w n i k l i w e s t u d i u m p s y c h o l o g i c z n o - s p o ł e c z n e pt. Społeczność
ska,
o którym
prof.
„ k s i ą ż k a ta n a l e ż y
wiem
[...]
opowieścią
rozprawą
łania w
sobie
o tym, jak badacz m o ż e
możliwości
przedmowie
wiej
do w y d a n i a
drugiego:
prowadzonych w
sobie s t w o r z y ć
środowisku
we
i, dodajmy,
wsi
pracują,
kierowania
którzy
chcą
w a r u n k i skutecznego
nią —
wieś
polecić
badać
ją
lub
bo
wiejskim
w i e j s k i e j , j a k m o ż e z d o b y ć jej zaufanie, a zarazem
badania
którzy
w
do r o d z a j u b a r d z o r z a d k i e g o w l i t e r a t u r z e n a u k o w e j . J e s t
o badaniach społecznych
społeczności
wszystkim,
pisał
Jan Szczepański
dzia
zapewnić
trzeba
tym
przekształcać.
A w i ę c j e s t to k s i ą ż k a d l a s t u d e n t ó w socjologii i etnografii, d l a e k o n o m i s t ó w i n a u
czycieli w i e j s k i c h , dla d z i a ł a c z y
wiejskich —
obojętnie, w
jakich
pracują
organi
zacjach czy partiach politycznych".
Dzięki
okres
celu
swej
postawie
powojenny
wydobycie
z
i utrwalenie w
społecznej
wspierała
kultury
ogólnej
Kazimiera
swą wiedzą
ludowej
tych
Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a przez
teoretyczną
wartości,
kulturze narodowej. Praca
ruch
które
na tym
regionalny,
zasługują
cały
mający
na
odcinku p o z w a l a ł a
r ó w n i e ż g ł ę b i e j w n i k n ą ć w proces d z i s i e j s z y c h p r z e o b r a ż e ń d o k o n u j ą c y c h s i ę w
d o w i s k u w i e j s k i m . Z tej c z y n n e j p o s t a w y
wiązanie
we
na
poznanie
wobec przemian na w s i w y p ł y w a ł o
s i ę b e z p o ś r e d n i o po w o j n i e z t a k i m i p l a c ó w k a m i , j a k u n i w e r s y t e t y
jej
śro
Jej
ludo
(w B r u s i e k. Ł o d z i i w H u c i e D ł u t o w s k i e j k. Ł a s k u ) oraz z w i c i o w y m r u c h e m
m ł o d z i e ż y w i e j s k i e j . Z a p r a s z a n a n a k o n f e r e n c j e i k u r s y m ł o d z i e ż o w e , podobnie j a k
p r z e d w o j n ą , p r o w a d z i ł a n a n i c h w s p o s ó b p r z y s t ę p n y w y k ł a d y z z a k r e s u etnografii
Polski,
ukazując
młodzieży
sens p o z n a n i a
i przywiązania
do
swych tradycji
kul
turowych.
Problem
właściwej
wcześniejszych
w
lat
interpretacji tradycji
przez
prace
1929 r. u s t o s u n k o w y w a ł a
naukowe
kulturowych
Kazimiery
s i ę do tego z a g a d n i e n i a
przewijał
się
od
naj
Zawistowicz-Adamskiej. Już
w a r t . Sagi
estońskie.
Pona
w i a ł a t e n p r o b l e m p r z y w i e l u i n n y c h o k a z j a c h p r z e d w o j n ą i po w o j n i e ,
zwłaszcza
w ó w c z a s , gdy t r z e b a b y ł o b r o n i ć s e n s u i s t n i e n i a etnografii
dyscypli
jako odrębnej
n y n a u k o w e j , a jeszcze c z ę ś c i e j w t e d y , gdy p o d w a ż a n o w a r t o ś ć s a m e j k u l t u r y l u d o -
Z ŻAŁOBNEJ
wej. Na Kongresie Kultury
w
Polskiej w
1966 r. m ó w i ł a n a t e m a t z n a c z e n i a
k u l t u r z e oraz p o z y c j i n a u k e t n o l o g i c z n y c h
śród wielu
zagadnień
newralgicznym
kultury,
a
nawet
nieodparcie
niektórych
pracowników
z tradycyjną
kulturą
w
moim
przekonaniu
jest
a zarazem źródłem
tradycji.
pojęcie
S k o j a r z e n i e to
„Spo
punktem
wielu
W świadomości
naukowych,
ludową.
tradycji
nauce polskiej n a s t ę p u j ą c o :
s i ę do etnografii,
i s t o t n y c h n i e p o r o z u m i e ń . J e s t to z a g a d n i e n i e
się
w
w y b i e r a m jedno, k t ó r e
ustosunkowania
219
KARTY
nader
pracowników
etnografii
kojarzy
budzi r ó ż n e
zastrze
ż e n i a , jest ź r ó d ł e m n i c z y m nie uzasadnionego niepokoju. C z y t r a d y c y j n e t r e ś c i
turowe
c h o w a w c z o ś c i , a zatem zacofania? O d w o ł u j e m y
do t r a d y c j i
w szeroko p o j ę t e j k u l t u r z e , w
intelektualnych
nych tradycji
Zawsze
i ideologicznych.
w
określonym
też mniej
czy
Wszyscy jesteśmy
(i z a w s z e
więcej
s i ę w s z a k do t r a d y c j i
p r z e k a z y w a n y c h przez t r a d y c j ę :
dokonujemy
bierzemy
te, k t ó r e
n a uznanie. Nasz
zasługują
r u n k o w a n e j k u l t u r y , to w
śród
określenia
dialog
tyce badawczej, która
jącej
obejmuje
tego p r o c e s u
ograniczamy
rowych.
Widzimy
w
pielęgnujemy
z tradycją
pojmowanych
elementy stare i nowe w
naszym
mnie
trwa
[...]
historycznie
punkt
Gdy
uwa
odniesienia
etnologicznych
wyraża
się na
s i ę do r e j e s t r o w a n i a
czoło
się w
zaobserwowanych
wyników
naszych
badań
faktów
nie
po
problema
ustawicznie
zainteresowań
{...]
zachowujemy
przeobraża
czasowo i przestrzennie. Proces przemian i
wysuwają
przydatność
nauk
in
kulturowych
i
nieustannie
kształtowaniu
Etnologiczny „dialog" z t r a d y c j ą
się kulturze, zlokalizowanej
widłowości
Nie
nowocześnie
prądach
wymiarze
treści
tym kontekście znajdziemy w ł a ś c i w y
zakresu i roli
nauk społecznych.
selekcji
rozbrat z tymi, k t ó r e
lub w r ę c z szkodliwym balastem,
w i ę c n a t r a d y c j ę s p o j r z y m y poprzez j e j u d z i a ł w
w
spadkobiercami takich lub
uwarunkowanym społecznie)
świadomie
narodowych,
sztuce, w m y ś l i filozoficznej,
maniu są zbędnym
dla
kul
o d n a j d u j e m y t y l k o w k u l t u r z e l u d o w e j , c z y s ą one z a w s z e z n a m i e n i e m z a
teoretycznych
pra
[...]
i zjawisk kultu
tylko
dla
uogólnień
t e o r e t y c z n y c h , l e c z t a k ż e w z a s t o s o w a n i u do potrzeb ż y c i a b i e ż ą c e g o " *.
Maria
Biernacka
* W o p r a c o w a n i u p o ś w i ę c o n y m prof. K a z i m i e r z e Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j w y
korzystano m a t e r i a ł y wspomnieniowe J e j siostry, J a d w i g i W a r z a ń s k i e j (maszyno
p i s w Z a k ł a d z i e E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u Ł ó d z k i e g o ) , oraz H a l i n y Ł a n i e w s k i e j •—
w s p ó ł p r a c o w n i c z k i k o n s p i r a c y j n e j w K o m ó r c e L e g a l i z a c y j n e j A K . P o r . t a k ż e S. L ewandowska,
Kryptonim
„Legalizacja
1939-1945", W a r s z a w a 1984, s. 147-148.
A u t o r k a o p r a c o w a n i a b y ł a u c z e n n i c ą prof. K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j n a
t a j n y c h k o m p l e t a c h W o l n e j W s z e c h n i c y P o l s k i e j oraz n a U n i w e r s y t e c i e Ł ó d z k i m .
MIECZYSŁAW
GŁADYSZ
(1903-1984)
D n i a 12 p a ź d z i e r n i k a
czysław
Gładysz.
etnografii
Profesor
mierz
Śmierć
polskiej,
ta w y r z ą d z i ł a
szczególnie
Gładysz bowiem
Moszyński
1984 r. z m a r ł w K r a k o w i e w w i e k u 81 l a t prof, dr M i e
i niepowetowaną
i
śląskiej,
jako uczeń takich ś w i a t o w e j
i K a z i m i e r z N i t s c h , nie
w kontekście
całej Słowańszczyzny
i w
wymi.
podejście
w
Takie
wielką
krakowskiej
owocowało
mógł
ale
i
nie
naszej
etnografów,
Kazi
nauki,
z innymi dyscyplinami
pracy wielu
tylko
słowiańskiej.
s ł a w y uczonych, j a k
inaczej w i d z i e ć
powiązaniu
stratę
także
jak
nauko
slawistów,
języko
z n a w c ó w . S z e r o k i e s p o j r z e n i e n a c z ł o w i e k a i jego k u l t u r ę s p r a w i ł o , ż e z a i n t e r e s o w a
nia
badawcze
i
działalność
prof.
Gładysza
były
wielokierunkowe,
przynoszące
t r w a ł e i cenne w y n i k i .
P i e r w s z ą i nigdy
rego p o ł o ż y ł
wości
0
badawczych
polskość
uczestnicząc
1 żywa
nie p o r z u c o n ą
olbrzymie
tej
w
i
części
1921
osobowość
zasługi
satysfakcji.
naszej
r. w
Profesora
pasją badawczą
i który
Profesor
ziemi,
trzecim
dostarczył
wokół
Gładysz
spraw
powstaniu
s p r a w i ł y , iż w
Profesora b y ł Śląsk,
dla
M u tak wielu t e m a t ó w ,
wzrastał
powstań
śląskim.
Duży
1927 r . w ł ą c z y ł
w
atmosferze
śląskich
zmysł
i
któ
możli
walki
plebiscytu,
organizacyjny
się w akcję
tworzenia
Z ŻAŁOBNEJ
w
Katowicach Muzeum Śląskiego, a następnie
Śląsku,
m.
in. przez
poszukiwań
Polską
i
przy
w
prace
Umiejętności
i d o g ł ę b n y c h b a d a ń terenowych
p o ś w i ę c o n e zdobnictwu
energią
Akademię
były
możliwościach
badawcze
w
prowadzone
Krakowie.
dwa niezwykle
drzewnemu i metalowemu
szerszych
221
KARTY
Efektem
oryginalne
Muzeum w
Gliwicach,
Górnośląskim
w
przystępuje
prof.
Gładysz
a od 1952 r. do 1960 r. p e ł n i f u n k c j ę
Bytomiu.
Za pionierską
i niezwykle
do
kierownika
Zakładu
po
w
objęciu
jak
1960
wspomniano
sją, którą
Etanografii
IHKM
PAN
potrafił
była
niewątpliwie
zaszczepić
swym
pracy
uznać
w
Muzeum
należy
inicja
na G ó r n y m Śląsku, w
Krakowie,
a
które
U J . Śląska
największą
ba
dyrektorem
czasie p e ł n i e n i a od 1954 r .
r. K a t e d r y Etnografii S ł o w i a n
—
większą
dyrektora w
ważną
t y w ę i o r g a n i z a c j ę z e s p o ł o w y c h b a d a ń monograficznych
także na Ś l ą s k u Opolskim, k t ó r y m i k i e r o w a ł w
dzieła
g ó r a l i ś l ą s k i c h . Z jeszcze
d a w c z e j n a Ś l ą s k u po I I w o j n i e ś w i a t o w e j . J u ż w m a r c u 1945 r . zostaje
na
tych
pasją
współpracownikom
tym
funkcji
kontynuował
kultura ludowa
badawczą
Profesora.
i uczniom, a k t ó r e j
—
Pa
rezul
t a t e m b y ł o w i e l e p r a c m a g i s t e r s k i c h , d o k t o r s k i c h o r a z p u b l i k a c j i samego P r o f e s o r a
i Jego w s p ó ł p r a c o w n i k ó w .
Równolegle
Gładysza
w
szły
z tymi
w
zainteresowaniami
kierunku badań
międzynarodową
a k c j ę poprzez
wysiłki
badawcze
i organizacyjne
karpackiej kultury ludowej.
utworzenie
w
Zostały
prof.
one
1959 r . M i ę d z y n a r o d o w e j
ujęte
Komisji
do B a d a n i a K u l t u r y L u d o w e j w K a r p a t a c h , a n a s t ę p n i e t e ż n a B a ł k a n a c h , a w
r e j to p r e z y d i u m z a s i a d a ł do k o ń c a
łającej w
ną
ramach Komitetu N a u k Etnologicznych
zainteresowań
było
Profesora
zainicjowanie
nictwa
życia, kierując
i
Etnografia
była
narodów
Słowiańszczyzny.
szczegółowego
słowiańskich,
Nauk poszczególnych krajów
P A N . Niezwykle
t e ż etnografia
opracowanie
p r a c a m i k o m i s j i polskiej
które
konspektu
realizowane
ważną
dziedzi
J e g o to
zasługą
zbiorowego
jest
przez
któ
dzia
wydaw
Akademie
słowiańskich.
Zawsze ż y w o p a s j o n o w a ł a Profesora d z i a ł a l n o ś ć muzealna i muzeologia,
którym
p o ś w i ę c i ł w i e l e w y s i ł k ó w . Z J e g o to i n i c j a t y w y p o w s t a ł o w 1973 r . p r z y U J p i e r w
sze w P o l s c e P o d y p l o m o w e S t u d i u m Muzeologii. O n t e ż n i e s ł y c h a n i e ż y w o
reagował
na
doświad
wszelkie
czeniem
akcje badawcze
oraz o r y g i n a l n y m i
dakcyjnych,
„Etnografii
dawniczą
którym
placówek
muzealnych, służąc
pomysłami.
poświęcił
wiele
Wreszcie n a l e ż y
uwagi
i
P o l s k i e j " , d e d y k o w a n e g o prof. К .
Prace
Etnograficzne,
wydawaną
swą wiedzą i
wspomnieć
serca. B y ł m. in. redaktorem
Moszyńskiemu, zainicjował
w
ramach
Zeszytów
a t a k ż e b y ł a u t o r e m i r e d a k t o r e m szeregu b i b l i o g r a f i i etnografii
Tę
prof.
tak
niezwykle
Gładysza
różnorodną
podkreślono
w
i
bogatą
ciepłych
i
o pracach
działalność
serdecznych
re
tomu
serię
wy
Naukowych
UJ,
Śląska i Karpat.
naukową
i
słowach
wypowiedzianych
organizatorską
n a d J e g o t r u m n ą w d n i u 18 p a ź d z i e r n i k a 1984 r . n a C m e n t a r z u R a k o w i c k i m w
Kra
kowie.
dzie
W imieniu
kanem
Profesor
Senatu i W y d z i a ł u Filozoficzno-Historycznego
był w
latach
1968-1972, m ó w i ł
prof,
dr J . W y r o z u m s k i , k r e ś l ą c s y l w e t k ę
lenia
etnografów.
Zasługi
na
polu
obecny
U J , którego
dziekan
tegoż
uczonego i w y c h o w a w c y
muzeologii
podkreślił
dyrektor
Wydziału,
młodego
poko
Muzeum
Etno
graficznego w K r a k o w i e m g r E . W a l i g ó r a , w y s t ę p u j ą c y w i m i e n i u M i n i s t r a K u l t u
r y i S z t u k i , a prof, dr Z . S o k o l e w i c z
Etnologicznych
A.
P A N . Ze środowiska
żegnała Profesora w imieniu Komitetu
krakowskich etnografów
Zambrzycka-Kunachowicz, kierownik
letni
współpracownik
Etnografii
którzy
IHKM
oddali
Profesora,
PAN w
Krakowie.
Nie
te
słowa,
zabrakło
też słów
i
naukowych
ten
od r ó ż n y c h
dzień
organizacji, p l a c ó w e k
zjechały
do
Krakowa
wielkiemu
śląskich,
wiążąc
w
i
powstańców
wieńce
kwiatów
broni
długo
Pracownię
ze Ś l ą s k i e m . L i c z n e
które
towarzyszowi
UJ i
reprezentująca
s y m b o l i c z n ą k l a m r ą t a k z a w s z e silne z w i ą z k i K r a k o w a
wiązanki
posługę
K a t e d r y Etnografii S ł o w i a n
pisząca
Nauk
doc. dr
patriocie,
nych,
ostatnią
oraz
przemawiały
z różnych
stron
i osób
kraju,
prywat
świadczą
222
Z ŻAŁOBNEJ K A R T Y
o wielokierunkowej
nych
dziedzinach
i tak z a a n g a ż o w a n e j
i owocnej d z i a ł a l n o ś c i
n a u k i i k u l t u r y naszego
kraju.
Zmarły
Profesora w
b y ł bowiem
nie
d u ż e j m i a r y U c z o n y m i W y c h o w a w c ą w i e l u p o k o l e ń e t n o g r a f ó w , a l e przede
róż
tylko
wszyst
k i m C z ł o w i e k i e m , k t ó r y „ b a d a j ą c k u l t u r ę l u d o w ą i jej r ó ż n o r o d n e w y t w o r y " zawsze
patrzył
naukę
„na nią
potrafił
potrzebę
przez
ludzi, którzy
zaszczepić
kontaktu
swoim
z ludnością
ją
1
tworzą" .
Takie
współpracownikom.
wiejską,
od k t ó r e j
to
Jemu
spojrzenie
to
mieliśmy
na
naszą
zawdzięczamy
nie
tylko
stałą
uzyskiwać
potrzebne n a m i n f o r m a c j e , ale od k t ó r e j m i e l i ś m y s i ę u c z y ć p r a w d y o n a s s a m y c h .
„Kultura
to
przemówień
przede
wszystkim
papież Jan P a w e ł
człowiek" —
I I
8
jak powiedział
w
jednym
ze
swych
— - i j a k z a w s z e c z u ł prof. G ł a d y s z , d a j ą c
temu
w y r a z w s w y c h p r a c a c h i p o c z y n a n i a c h n a u k o w y c h , k t ó r y c h n i e s t e t y nie dane
było doprowadzić
do k o ń c a . O d s z e d ł b o w i e m
w pełni sił twórczych, mając
Mu
jeszcze
t y l e z a p a ł u i p l a n ó w b a d a w c z y c h i m o g ą c tak w i e l e p o w i e d z i e ć w u m i ł o w a n e j p r z e z
siebie d y s c y p l i n i e n a u k o w e j .
Zofia
1
Szromba-Rysowa
J. Bujak,
T. D o b r o w o l s k a ,
Działalność
naukowa
i osiągnięcia
pro},
dr. Mieczysława
Gładysza,
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 25: 1981, z. 2, s. 18.
P r z e m ó w i e n i e J a n a P a w ł a I I do u c z e s t n i k ó w o b c h o d ó w w 40 r o c z n i c ę w a l k
o Monte C a s s i n o , 17 V 1984; cyt. z a : „ T y g o d n i k P o w s z e c h n y " , R . 38: 1984, n r 22,
s. 2.
2
LÁSZLÓ
FOLDES
(1934-1980)
Laszlo
Foldes, w ę g i e r s k i
wych, redaktor
czasopism
badacz k u l t u r y ludowej,
i dzieł
zbiorowych
autor
o tematyce
licznych prac
etnograficznej,
nauko
inicjator
w i e l u n o w y c h t e m a t ó w b a d a w c z y c h , o p r a c o w y w a n y c h p o t e m zbiorowo w s k a l i
dzynarodowej,
uczestniczący
aktywnie
w
życiu
naukowym
ośrodków
mię
badawczych
E u r o p y i A z j i , c z ł o w i e k ogromnej p r a c o w i t o ś c i — a p r z y t y m l o j a l n y k o l e g a i p r z y
jaciel,
powszechnie
lubiany
w
środowiskach
znany b y ł dzięki bliskiemu kontaktowi,
etnograficznych.
jaki utrzymywał
Polskim
z naszym
etnografom
krajem.
W czasie w i e l o k r o t n y c h p o b y t ó w w P o l s c e d a ł s i ę p o z n a ć j a k o w y t r a w n y
nowiec,
zyka
człowiek
rozległej
wiedzy,
serdeczny
p o l s k i e g o (podobnie j a k J e g o ż o n a
i wierny przyjaciel. N a u c z y ł
Erzsébettel
Gyorgyi,
tere
się j ę
etnografka-folklory-
s t k a ) , a J e g o d o m w B u d a p e s z c i e s t a ł s i ę nie t y l k o o ś r o d k i e m p r o p a g o w a n i a i u d o
s t ę p n i a n i a W ę g r o m w i e d z y o etnografii
polskiej i szeroko p o j ę t e j polskiej kulturze,
ale i p r z y s t a n i ą , z k t ó r e j k o r z y s t a l i w s z y s c y p r a w i e e t n o g r a f o w i e p o l s c y u d a j ą c y s i ę
na
Węgry.
Laszlo
mocą
Foldes, ilekroć
naszym
etnografom
terenowe i kontakty
tego
zachodziła
wybierającym
z węgierskimi
potrzeba,
placówkami
ze z b i o r ó w m u z e a l n y c h , a r c h i w ó w i bibliotek.
etnografom
jako tłumacze
korzystaniu z węgierskiej
służył
s i ę do Jego
mądrą
kraju.
i fachową
Organizował
naukowymi,
ułatwiał
korzystanie
O n i Jego ż o n a d o p o m a g a l i
przy prowadzeniu w y w i a d ó w
literatury fachowej.
po
badania
na węgierskiej
polskim
w s i i przy
Z d r u g i e j strony, w s w y c h p r a c a c h
drukowanych i prelekcjach Foldes p r o p a g o w a ł w ś r ó d W ę g r ó w polską k u l t u r ę
ludo
w ą i z n a j o m o ś ć ż y c i a u m y s ł o w e g o w n a s z y m k r a j u . Jego l i c z n e r e c e n z j e z p o l s k i c h
prac etnograficznych
umieszczane
w w ę g i e r s k i c h fachowych
czasopismach,
wreszcie
u ł a t w i a n i e P o l a k o m p u b l i k o w a n i a i c h a r t y k u ł ó w n a W ę g r z e c h b y ł y jeszcze
jednym
k r o k i e m k u z b l i ż e n i u obu ś r o d o w i s k n a u k o w y c h .
Foldesa nieoficjalnym
ambasado
rem kultury polskiej w n a u k o w y m ś r o d o w i s k u w ę g i e r s k i m i opiekunem
Wszystko
to u p o w a ż n i a
do n a z w a n i a L a s z l o
etnografów
p o l s k i c h (i n i e t y l k o e t n o g r a f ó w )
charakteru
głęboko
posiada
on
dotąd
mu wdzięcznych,
u d a j ą c y c h się na Węgry. Dzięki tym przymiotom
wielu
którzy
oddanych
pamiętają
przyjaciół
czym
w
Polsce,
b y ł dla nich
wielu
ludzi
O n sam i
Jego
g o ś c i n n y , o n i e p o w t a r z a l n e j atmosferze, d o m w B u d a p e s z c i e .
13 p a ź d z i e r n i k a
1985 r . m i n ę ł a
piąta
rocznica Jego tragicznej
śmierci
—
stąd
czas p r z y p o m n i e ć s y l w e t k ę tego c z ł o w i e k a .
Laszlo
Foldes
urodził
się jako
ósme
dziecko
wiejskiego
nauczyciela
Zoltana
F o l d e s a i jego ż o n y L a u r y P u s k á s , w y w o d z ą c e j s i ę z g ó r a l s k i e j r o d z i n y s e k l e r s k i e j .
W
czasie
w
granicach Rumunii
I I wojny światowej
część Seklerów
i przeniosła
opuściła Siedmiogród, który
się na Węgry.
Wraz
pozostał
z nimi w y e m i g r o w a ł a ro
dzina F e l d e s ó w i o s i a d ł a w okolicy Budapesztu. Pierwsze w i ę c lata m a ł e g o
u p ł y n ę ł y n a w s i g ó r a l s k i e j Siedmiogrodu, a wyniesione s t a m t ą d w r a ż e n i a ,
Laszlo
wzmocnio-
224
Z ŻAŁOBNEJ K A R T Y
ne p o t e m p r z e z ż y w ą w r o d z i n i e t r a d y c j ę g ó r a l s k i e j p r z e s z ł o ś c i , z a w a ż y ł y n a
całym
Jego ż y c i u .
W
na
1951 r. L a s z l o
uniwersytet,
Foldes zdał
obierając
maturę
jako g ł ó w n y
w
budapeszteńskim
kierunek
studiów
liceum i zapisał
etnografię
i
(Jego m i s t r z a m i , a p o t e m p r z y j a c i ó ł m i , b y l i d w a j w y b i t n i u c z e n i — etnograf
Talasi
i
folklorysta
wielostronne
prof.
Ortutay).
Zawsze
jednak
cechowało
Foldesa
prof.
szerokie,
s p o j r z e n i e n a p r o b l e m y k u l t u r y l u d o w e j , s t ą d odbyte r ó w n o l e g l e
d i a h i s t o r y c z n e i u z u p e ł n i a n i e p o t e m w i e d z y p r z e z uczestniczenie
się
muzeologię.
stu
w k u r s a c h socjo
logii. S t u d i o w a ł t e ż s l a w i s t y k ę , ś w i a d o m b l i s k i c h w i ę z ó w s ą s i e d z k i c h i k u l t u r o w y c h
m i ę d z y narodem w ę g i e r s k i m a narodami słowiańskimi. T e n kierunek s t u d i ó w
s i ę z w i e l k i m w p ł y w e m , j a k i m i a ł n a N i e g o prof. I s t v a n K n i e z s a ,
zainteresowania
młodego
czego. P o d
też w p ł y w e m
jego
studenta
ku
problematyce
Foldes
zaczął
który
językoznawstwa
intensywnie
uczyć
wiąże
skierował
porównaw
się języków
w i a ń s k i c h , o p a n o w u j ą c w s ł o w i e i p i ś m i e j ę z y k i polski i rosyjski,
sło
a biernie czeski,
s ł o w a c k i , serbski i bułgarski.
Jeśli
już mowa
o językach
obcych,
aby
móc prowadzić
studia
porównawcze
i c z y t a ć p r a c e n a u k o w e , L a s z l o F o l d e s u c z y ł s i ę jednego po d r u g i m j ę z y k ó w
pejskich.
Niemieckim
władał
biegle,
czytał
po
rumuńsku,
angielsku
euro
i francusku.
J ę z y k ó w u c z y ł s i ę stale, do ostatnich m o m e n t ó w s w e g o ż y c i a .
Zafascynowanie
ską, zaważyło
kulturą
Seklerów,
gisterska d o t y c z y ł a
hodowli
była
całego
p a r excellence
życia
kulturą
u siedmiogrodzkich
paster
Foldesa. J u ż Jego p r a c a
b y d ł a w Ditro, w s i siedmiogrodzkiej,
wodził. Równocześnie interesował
kolędowania
która
na kierunku naukowym
G o folklor i w z w i ą z k u z t y m o p r a c o w a ł
przesiedleńców
mieszkających
ma
z której się wy
w
obrzęd
Budajeno, m i e j
s c o w o ś c i , gdzie z a m i e s z k a ł po w o j n i e z r o d z i c a m i .
D l a p e ł n e g o przedstawienia k i e r u n k u naukowego Foldesa musimy p o z n a ć
r o z w o j u Jego z a i n t e r e s o w a ń .
równo
tych
dawną
tradycyjną
wyjeżdżał
grup,
do
które
U
ich podstaw
pozostały
kulturę,
jak
Siedmiogrodu,
i
w
rumuńskim
przesiedleńców
prowadził
seklerskiej, ż y j ą c y c h w p a ń s t w i e
leży
k u l t u r a i dzieje
Siedmiogrodzie
na
teren
t e ż systematyczne
w
badania
porównawcze
za
kontynuowały
Węgier.
Wielokrotnie
grup
ludności
węgierskim.
Z z a i n t e r e s o w a ń g ó r s k i m i pasterskim Siedmiogrodem
jęte
i
badania
etapy
Seklerów,
pasterzy
gór
Europy,
ogóle: górskich, nizinnych i stepowo-pustynnych.
a
w y ł o n i ł y s i ę szeroko
później
kultur
T a ostatnia d z i e d z i n a
s o w a ń m i a ł a n a j w i ę k s z e znaczenie w skali m i ę d z y n a r o d o w e j
po
pasterskich
i przyniosła
zaintere
Foldesowi
uznanie w ś r ó d wszystkich, k t ó r z y u p r a w i a j ą t ę g a ł ą ź wiedzy.
Jeszcze
badania
W
u początków
nad
hodowlą
i
tymże roku rozpoczął
rawskiej.
swej
kariery
n a u k o w e j , bo w
pasterstwem
w
systematyczne
Hortobagy
na
1957 г., p r o w a d z i ł
Węgrzech
badania pasterstwa
Po nich n a s t ę p u j ą badania terenowe pasterstwa w
Karpatach,
w
górach Rumunii
i Bułgarii. W
(teren
Foldes
Puszty).
na Wołoszczyźnie
polskich i
1967 r . p r o w a d z i ł
Mo
słowackich
badania
terenowe
w M o n g o l i i , gdzie m . i n . s z u k a ł p a r a l e l i m i ę d z y k u l t u r ą k o c z o w n i k ó w
mongolskich
i starych M a d z i a r ó w
Intensywna
(badania p o r ó w n a w c z e
eksploatacja terenu i systematyczne
nad siodłem węgierskim).
opracowywanie
materiałów
uzyskanych z k a ż
dego w y j a z d u d a ł y w e f e k c i e a r c h i w u m n a u k o w e , j a k i e g o nie p o s i a d a c h y b a ż a d e n
ze w s p ó ł c z e s n y c h b a d a c z y ż y c i a
Dogłębna
ośrodków
znajomość
i ludzi, k t ó r z y
pasterskiego.
zagadnienia,
a równocześnie
zajmowali się pasterstwem,
rowego dzieła w j e d n y m z j ę z y k ó w kongresowych
zało
pasterstwo
zwykłą
lizacji
europejskie
w
jego
swego p o m y s ł u i j u ż w
całej
Europie
zbio
(w n i e m i e c k i m ) , k t ó r e b y
uka
i
i pracowitością
1961 r. (a w i ę c
w
wydania
podobieństwach
dla Niego e n e r g i ą , k o n s e k w e n c j ą
znajomość
zrodziły myśl
zaledwie
lokalnych
odmianach.
Foldes przystąpił
do
Ze
rea
w k i l k a l a t po u z y s k a n i u
Z ŻAŁOBNEJ
226
KARTY
m a g i s t e r i u m , w 27 r o k u ż y c i a ) m ó g ł z a p r e z e n t o w a ć u c z o n y m m o n u m e n t a l n e
Viehzucht
daktor
und
Hirtenleben
Laszlo
Zachęcony
Foldes,
wydana
życzliwym
w
również
Eurazji
i
w
przez
przyjęciem
r a t u r z e etnograficznej
rowe,
in Ostmitteleuropa,
Budapest
Węgierską
Akademię
przez k r y t y k ę
naukową
Nauk,
języku
niemieckim,
Północnej:
poświęcone
Viehwirtschaft
hodowli
und
699
ss.
druku).
tego u n i k a l n e g o
dzieła, w k i l k a lat p ó ź n i e j z r e d a g o w a ł
Afryce
dzieło:
1961 ( p r a c a z b i o r o w a , r e
w
lite
podobne d z i e ł o
i
kulturze
Hirtenkultur,
zbio
pasterskiej
Budapest
1969
( w y d a n e przez W ę g i e r s k ą A k a d e m i ę N a u k , 903 ss. d r u k u ) .
Również
pasterskiej
praca doktorska Foldesa napisana
(Rumunii i
Karpat
nawczym). Jej ubocznym
produktem
d o w l i . D l a b a d a c z a polskiego
bliografia
historii
gierskiej
kultury
jest
ludowej
1967 r . d o t y c z y ł a
szerokim
bibliografia
dużą wartość
problematyki
europejskim
tle
etnograficznych
informacyjną
Karpat.
(Wrocław—Warszawa—Kraków
Z zainteresowania
w
galicyjskich na
posiada
C z ę ś ć I I . Materiały
do
porów
prac o
Bi
bibliografii
wę
1967, O s s o l i n e u m ) .
S e k l e r a m i i pasterstwem w y ł o n i ł się trzeci nurt prac Laszlo
Foldesa, d o t y c z ą c y w s p ó l n o t pasterskich na halach Siedmiogrodu, a n a s t ę p n i e
not
wiejskich
w
użytkowaniu
ziemi,
która
była
d z i e l o n a b y ł a od n o w a m i ę d z y m i e s z k a ń c ó w
przez w y c i ą g a n i e
własnością
gromady
s t r z a ł ze z n a k a m i j e d n o s t k i z i e m i . S y s t e m t a k i ,
w., n a t o m i a s t
w
i
w s i . O d b y w a ł o s i ę to d r o g ą
dycyjnej k u l t u r y madziarskiej czasu A r p a d ó w ,
gier j u ż w X V I I
ho
Jego pióra:
Siedmiogrodzie
funkcjonował
roku
losowania,
typowy
z a g i n ą ł n a terenie
wspól
co
dla
tra
właściwych
Wę
do I I w o j n y
świa
towej.
W tej grupie z a g a d n i e ń m i e s z c z ą s i ę r ó w n i e ż b a d a n i a ś r e d n i o w i e c z n y c h
rolnych z a p o c z ą t k o w a n e
pobytem
we
układów
F r y d m a n i e na Polskim Spiszu, d o k ą d
Laszlo
F o l d e s t r a f i ł po r a z p i e r w s z y w 1964 г., w czasie p ó ł r o c z n e g o s t y p e n d i a l n e g o
w
Polsce.
Do
obszernym
feste
Frydmana
artykułem
Hubfensystem
wracał
wielokrotnie,
opublikowanym
in den
j u ż po
Nord-Karpaten
a
wyniki
jego
tej
śmierci:
pracy
Ein
zaowocowały
Beispiel
1320 —
(Friedmanvágása
pobytu
für
das
Frydman
1970),
„ A c t a E t h n o g r a p h i c a " , X X X : 1981, s. 71-110.
Mówiąc
o osiągnięciach
j a k o muzeologa.
nym
w
Budapeszcie,
uczestniczył
w
naukowych
Od skończenia
nie
studiów
gdzie b y ł k u s t o s z e m
szeregu
akcji
należy
pomijać
zatrudniony
działu
muzealnych,
przy
pracy Laszlo
był w
hodowli
Muzeum
i pasterstwa.
organizowaniu
Foldesa
Etnograficz
Poza
nowych
opiece m e r y t o r y c z n e j n a d m u z e a m i p r o w i n c j o n a l n y m i itd. P r o w a d z i ł t e ż , a
wie z o r g a n i z o w a ł
od n o w a , d z i a ł z b i e r a c z y - a m a t o r ó w , k t ó r z y w e d l e Jego
o p r a c o w y w a l i m a t e r i a ł y dla a r c h i w u m
właści
instrukcji
muzealnego.
W o s t a t n i c h l a t a c h ż y c i a F o l d e s p r z e n i ó s ł s i ę z M u z e u m do S e k c j i B a d a ń
graficznych Węgierskiej
Kutatócsportjához),
A k a d e m i i Nauk (Magyar T u d o m á n y o s
gdzie
oprócz
tym
muzeów,
pracy
ściśle
naukowej
miał
Akademia
Etno
Néprajzi
powierzone
sobie
o b o w i ą z k i redaktorskie.
Aby
o
Jego
mieć
pracy
pełny
obraz d z i a ł a l n o ś c i
organizacyjnej
w
Laszlo
Węgierskim
Foldesa należy
Towarzystwie
jeszcze
wspomnieć
Etnograficznym,
które
w 1967 r. p o w o ł a ł o go n a s e k r e t a r z a . W i e l e c z a s u z a b i e r a ł y M u t e ż w s p o m n i a n e
powyżej
prace
czasopisma
redakcyjne
dzieł
zbiorowych,
ponadto
od
„Ethnographia". P r o p a g o w a ł też utworzenie,
1972
r. b y ł
a następnie
już
redaktorem
zapoczątkował
w y d a w a n i e „ N é p r a j z i H í r e k " ( „ W i a d o m o ś c i E t n o g r a f i c z n e " ) itd.
Tytaniczna
wprost
praca nadwątliła
sa. K r y z y s n a s t ą p i ł w 38 r o k u ż y c i a , w
fizyczne
s ó w , k i e d y z a c z ą ł z b i e r a ć owoce s w e j w i e l o l e t n i e j
cyjnej.
W
1972 r. U N E S C O
delegowało
i psychiczne
chwili zdawałoby
Laszlo
Folde
się największych
siły
sukce
działalności naukowej i organiza
Go, jako z n a w c ę
zagadnień
hodowli
s t e r s t w a E u r a z j i , n a k o n f e r e n c j ę b a d a c z y A z j i Ś r o d k o w e j , do A s h a b a d u w
nii. W drodze p o w r o t n e j
15 — E t n o g r a f i a P o l . 30/1
i pa
Turkme
z a c h o r o w a ł i j u ż do ś m i e r c i n i e o d z y s k a ł p e ł n e g o z d r o w i a .
226
Z ŻAŁOBNEJ
Ostatnie
8 lat
życia
Laszlo
Foldesa
KARTY
upłynęło
do ż y c i a i p r a c y n a u k o w e j . M i m o choroby
nowa
szereg
prac
(świadczy
o
1972 r . — c z ę ś ć z n i c h u k a z a ł a
w a d z i ł badania terenowe,
ficznej
Oddziału
tów
s z p i t a l u nie
w
tym
umiał
szpitalem
a
jeszcze w y k o ń c z y ć
bibliografia
pozycji
powrotami
i napisać
opublikowanych
t a k ż e P o l s k ę n a zaproszenie
Polskiej
b y ć bezczynny
Akademii Nauk.
— uczył
Komisji
Nawet
się języków,
w
po
pro
Etnogra
czasie
czytał,
od
już
s i ę j u ż po ś m i e r c i a u t o r a w l a t a c h 1980-1982),
odwiedził
Krakowskiego
między
zdołał
poby
gromadził
ż y c i o r y s y i n n y c h c h o r y c h . W i e l k ą p o d p o r ą w chorobie b y ł a d l a Niego ż o n a , w i e r n y
towarzysz
pracy
Niestety
samego n i e
46
lat,
ogromny
w
naukowej,
wszelkie
dały
tym
rezultatów.
ostatnie
dorobek
która
wysiłki
8
naukowy
bohatersko
walczyła
lekarzy, najbliższej
Laszlo
lat
jako
Foldes
zmarł
człowiek
i wdzięczną
mu
zdrowie, i
przyjaciół
13 p a ź d z i e r n i k a
ciężko
pamięć
o Jego
rodziny,
chory.
przyjaciół
Anna
i
życie.
i
Jego
1980 r o k u .
Pozostawił
po
Żył
sobie
współpracowników.
Kowalska-Lewicka
