-
Title
-
Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1
-
Description
-
ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1, s.203-210
-
Date
-
1979
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:890
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:968
-
Text
-
K
R
O
N
I
K
.
A
„Etnografia P o l s k a " , t. X X I I I z. 1
I S S N 0071-1861
P O S I E D Z E N I E POŚWIĘCONE
JUBILEUSZOWI
P R O F E S O R A D R A JÓZEFA B U R S Z T Y
W d n i u 11 l i s t o p a d a 1977 r. odbyło się w Małej A u l i U n i w e r s y t e t u i m . A . M i c
k i e w i c z a posiedzenie z o k a z j i 4 0 - l e c i a p r a c y n a u k o w e j
oraz
20-lecia kierowania
przez
Niego
Jego redakcją t. 60 Dzieł wszystkich
Posiedzenie
Uczestniczyli
a
zorganizowane
w
Oskara
zostało
n i m przedstawiciele
także p r z e d s t a w i c i e l e
Katedrą
organizacji
Profesora
Etnografii
d r a Józefa B u r s z t y
UAM
i
wydania
przez
władz
Radę
Wydziału
państwowych
społeczno-politycznych
i
Historycznego
władz
i reprezentanci innych nauk
społecznych
i k u l t u r a l n y c h ; ponadto
doc. d r h a b . K o n s t a n t y K a l i n o w s k i . Witając
Dziekan
wyraził
u z n a n i e d l a osiągnięć n a u k o w y c h
czenie Jego w i e l o k i e r u n k o w y c h
etnografo
oraz s t u d e n c i . P o s i e d z e n i e
Dziekan
UAM.
Uniwersytetu,
l i c z n i e z g r o m a d z e n i p r z y j a c i e l e , współpracownicy i u c z n i o w i e J u b i l a t a —
wie
pod
Kolberga.
Profesora
otworzył
i Jego
Jubilata i wysoko
p r a c d l a środowiska u n i w e r s y t e c k i e g o
Małżonkę
ocenił
zna
i nauki
pol
skiej.
W
i m i e n i u w ł a d z U n i w e r s y t e t u wystąpił P r o r e k t o r
Jubileusz
Profesora
Wydziału
Filozoficzno-Historycznego
tylko
Józefa
świętem Wydziału
Burszty,
wybitnego
i prorektora
Historycznego,
całego U n i w e r s y t e t u .
Wyrazem
wysokiej
szty —
Prorektor
—
kontynuował
akademickiego
Rangę
i
znaczenie
UAM
—
w
Leoński.
przeszłości
powiedział
dziekana
—
jest nie
j e s t także w a ż n y m w y d a r z e n i e m
oceny
działalności P r o f e s o r a
było p r z y z n a n i e M u w
1977/78 Krzyża K o m a n d o r s k i e g o
naukową
prof, d r Z b i g n i e w
uczonego,
działalności
Orderu
w
życiu
Józefa
Bur
czasie inauguracji
roku
Odrodzenia
Polski.
społeczno-kulturalnej
Jubilata
pod
kreślił l i s t g r a t u l a c y j n y tow. J e r z e g o Z a s a d y , członka К С P Z P R i I S e k r e t a r z a K o
mitetu
Wojewódzkiego
w
Poznaniu.
o r a z upoważnienia W i c e p r e m i e r a
mówił d r F r a n c i s z e k Midura,
wręczając
Jubilatowi
Dyplom
Z
ramienia
Ministerstwa
Kultury
Wicedyrektor
Honorowy
Zarządu M u z e ó w i O c h r o n y
i Złotą
Wicepremiera
i Wiceprezesa
ralnego T o w a r z y s t w a
jewodę
NK
Z S L Zdzisława
Tomala,
Słówka
Prezydenta
oraz
Józefa
Lembasa,
Zielonej
Góry
Przewodniczącego
E u g e n i u s z a Pauksztę. W
trzyńskiego w
Mu
Zabyt
Józefa B u r s z t y
Sekretarza
Wicewojewodę
Stanisława
Poznańskiego
Ostręgę,
Prezesa
w P o z n a n i u W a l e n t e g o Kołodziejczyka, P r e z e s a W K Z S L w Z i e l o n e j
wa
Zabytków,
Gene
Łączności z Zagranicą „Polonia" W i e s ł a w a A d a m s k i e g o ,
Zielonogórskiego
Zysnarskiego,
Sztuki
Odznakę z a Opiekę n a d
k a m i . O d c z y t a n o również l i s t y g r a t u l a c y j n e s k i e r o w a n e do P r o f e s o r a
przez
i
i M i n i s t r a K u l t u r y i S z t u k i Józefa T e j c h m y p r z e
Wielkopolskiego
Wo
Romualda
WK
ZSL
Górze Czesła
Towarzystwa
Kulturalnego
i m i e n i u D y r e k c j i Ośrodka Badań N a u k o w y c h
i m . W.
O l s z t y n i e doc. d r h a b . A n n a S z y f e r wręczyła J u b i l a t o w i
Kę
poświęcony
z e s z y t 8 z 1977 r o k u „ P r o b l e m ó w Społeczno-Ekonomicznych P o l s k i Północnej".
Z
przemówieniami
wystąpili m . i n . : doc. d r h a b . Bronisława
worska, Prezes Polskiego T o w a r z y s t w a Ludoznawczego,
Z w i ą z k u Spółdzielni C P L i A , prof, d r J a n u s z P a j e w s k i ,
D y r e k t o r I n s t y t u t u Socjologii
Kopczyńska-Ja
T a d e u s z Więckowski, P r e z e s
prof, d r A n d r z e j
U A M , prof, d r R i c h a r d Jeřábek, K i e r o w n i k
Kwilecki,
Katedry
20á
KRONIKA
Etnografii' Uniwersytetu
w
Brnie,
dr
Bernard
Schone,
przedstawiciel
Oddziału
Historii K u l t u r y i Etnografii Instytutu Historii A N N R D .
Z
treścią telegramów i listów nadesłanych z o k a z j i J u b i l e u s z u zapoznał
madzonych
ze
d r Bogusław
Związku
Linette. Obok
Radzickiego,
telegramów
Czechosłowacji,
o d etnografów
N R D , Węgier,
zgro
zagranicznych
R u m u n i i , Bułgarii,
Jugo
sławii, R F N , S z w e c j i i K a n a d y nadeszły życzenia przesłane p r z e z w y b i t n y c h
przed
stawicieli nauki polskiej.
W
części n a u k o w e j
i współczesnej
przedstawił
kultury
główne
s p o t k a n i a r e f e r a t Profesor
ludowej
wygłosił
kierunki i
etapy
Józef Burszta
prof,
dr
działalności
Zbigniew
naukowej
—
badacz
dawnej
Jasiewicz.
Jubilata i
Referent
znaczenie
J e g o d o r o b k u d l a etnografii i i n n y c h n a u k społecznych.
Punktem
wyjścia
i zagadnienia
spodarczo-społecznej
ma
naukowych
Józefa
Burszty
i karczma
w
była
wsi
omówienie
Od .osady
(1955). Książka
rozległego
czo-kulturowego
i
karcz
(1951). Różnopłaszczyznowe s t u d i a
Wieś
monor
historyczno-socjologiczne
słowiańskiej
historycznego
syntetycznych opracowaniach
chłopów
polskich
do wsi
kształtowania
ziem polskich, stanowi ukoronowanie
do n i c h w
dziele Historia
procesu
socjologia
zakresie historii go
i s y n t e t y c z n e z h i s t o r i i społeczeństwa i k u l t u r y w s i objęły
dziejów
Wraca
profesora
w s i tworząc r o z p r a w y
(1950) o r a z Społeczeństwo
graficzne
z
prac
społeczne w s i . Następnie zajął się b a d a n i a m i
Szkice
Jego
współczesnej
(1958),
się k r a j o b r a z u
tego k i e r u n k u p r a c
osadni-
Profesora.
historii kultury w s i w
zbiorowym
(t. I , 1970, t. I I , 1972) o r a z w i n n y c h
rozprawach
i artykułach.
Od
roku
1957 d o t y c h c z a s o w e
łecznym w s i przekształcają
kierownictwo
siejszego.
zainteresowania
się w
Profesora
K a t e d r y E t n o g r a f i i U A M , które s p r a w u j e
Rozpoczyna
kulturą i życiem
i n s t y t u c j o n a l n y k o n t a k t z etnografią.
intensywne
badania
etnograficzne
nieprzerwanie
do d n i a d z i
poświęcając
Wielkopolsce,
z którą związał się od w i e l u l a t , przygotowaną w r a z z zespołem trzytomową
grafię Kultura
.ludowa
Wielkopolski
ludowej
mono
(1960-1967). Kontynuacją tego k i e r u n k u p o s z u
w r a z z językoznawcami Atlasie
k i w a ń j e s t współudział w p r z y g o t o w y w a n y m
i kultury
spo
Obejmuje
języka
Wielkopolski.
S p o j r z e n i e n a współczesną kulturę w s i j a k o n a zintegrowaną całość, obejmującą
zarówno wartości
p r z e k a z a n e z przeszłości, j a k i n o w o ukształtowane,
uwagę Profesora
turowych.
n a zagadnienia
Dla swych
nowych
d y n a m i k i współczesnych
zainteresowań
procesów
laboratoryjne
znalazł n a z i e m i a c h z a c h o d n i c h i północnych: n a P o m o r z u
buskiej, W a r m i i
i Mazurach. Wynikiem
których w y p r a c o w a ł
była p r z y g o t o w a n a
redakcją
społeczno-kulturową
Profesora.
Pojawiły
i nowe
współczesnej
się rozważania
w
n a wieloaspektową,
w s i zrodziło
nad charakterem
własnymi
prac
badaniami
trakcie
rze
rozpraw
wsi
ko
ż y w ą i zmienną
nowy
nurt
w
pisar
przez
etno
z a w s z e związana
stale r o z w i j a n y m
kierunkiem
Profesora.
W
r o k u 1961 P r o f e s o r
Jego
Kolberga,
Józef B u r s z t a o b e j m u j e
stanowisko redaktora
Oskara
prac
materiałów
Obkara
stanowiących u n i k a l n e źródło, a jednocześnie wspaniały p o m n i k
kultury
przedsięwzięcia w y d a w n i c z e g o
kierownictwem
ukazało
p o l s k i e j z X I X w . Profesor,
się
już
Dzieł
naczelnego
wszystkich
monumentalnego
Pod
e m p i r y c z n y m i , będzie odtąd
kulturze
badanych
grafię z j a w i s k i m e t o d a m i i c h p o z n a n i a . R e f l e k s j a metodologiczna,
z
badań
l e c z jakże frapującej
t a m procesów, obok w i e l u
książka S t o r e
(1964). R o z s z e r z e n i e zainteresowań
rzeczywistość
stwie
pod Jego
warunki
Środkowym, Z i e m i L u
w i e l o l e t n i c h badań t e r e n o w y c h , w
narzędzia a n a l i z y s k o m p l i k o w a n e j ,
czywistości tych. z i e m i teorię przebiegających
szalińskiej
wręcz
skierowały
społeczno-kul
60 tomów
i
Kolberga.
n i e ograniczając się do p r a c e d y t o r s k i c h , spożytkował
znajomość spuścizny O. K o l b e r g a d l a podjęcia studiów n a d X I X - w i e c z n y m i d z i e j a m i
etnografii w P o l s c e i n a Słowiańszczyźnie. Z k o l e i ż y w e z a i n t e r e s o w a n i e współczesną
205
KRONIKA
działalnością kulturalną
opartą n a wartościach k u l t u r y l u d o w e j ,
zwłaszcza
folklo
r e m w i d o w i s k o w y m , skłoniły P r o f e s o r a do badań n a d związkami między tradycyjną
kulturą
regionów
książka Kultura
i
społeczności
ludowa
—
lokalnych
kultura
a
kulturą
narodowa
ogólnonarodową.
(1974), a kilkanaście
Powstaje
odnotowanych
j e j r e c e n z j i j e s t j e d n y m z d o w o d ó w świadczących o doniosłości i aktualności
pod
jętych w p r a c y problemów. W a r t o odnotować n a t u r a l n y , bezpośredni związek
Pro
fesora
ze wsią
i kulturą
ludową.
Urodzony
w
Rzeszowskiem, w
s k i e j , należy do t y c h b a d a c z y , d l a których k u l t u r a l u d o w a
su
dzieciństwa
Profesora
i
l a t młodzieńczych.
Być
może
w
rodzinie
chłop
była środowiskiem o k r e
takim
charakterze
z kulturą l u d o w ą należy szukać p r z y c z y n y osobistego
jednocześnie b r a k u e g z a l t a c j i w j e j o c e n a c h . K u l t u r a l u d o w a
kontaktów
zaangażowania, a l e
w studiach
Profesora
j a w i się j a k o w y t w ó r i sposób życia k l a s i w a r s t w l u d o w y c h , przekształcany w
n i k u zmieniających
łeczeństwa
z
się potrzeb
globalnego.
przeszłości
i
jako
wy
j e j użytkowników i bodźców przesyłanych z e s p o
Podlegająca
wartość
stałej
waloryzacji
współczesna
jako
przekazywana
wartość
jest
w
dziedziczona
jej
wybranych
elementach kulturze narodowej.
D o w y b i t n y c h osiągnięć P r o f e s o r a Józefa B u r s z t y j a k o o r g a n i z a t o r a n a u k i , obok
działań już w y i n i e n i o n y c h , należy Jego i n i c j a t y w a i udział, w s t a r a n i a c h o p o w o
łanie K o m i t e t u N a u k
U c z e s t n i c z y ponadto
Etnologicznych P A N
w
(1975), któremu P r o f e s o r
J e s t a k t y w n y m działaczem k u l t u r y i p r o p a g a t o r e m
nauczyciel
akademicki
przewodniczy.
pracach wielu innych instytucji i towarzystw
wychował
wiele
naukowych.
wartości k u l t u r y l u d o w e j .
dziesiątków
absolwentów
Jako
etnografii,
wy
promował w i e l u doktorów i uczestniczył w k i l k u p r z e w o d a c h h a b i l i t a c y j n y c h . W p o
znańskim środowisku u n i w e r s y t e c k i m , które t a k w i e l e
dziła się myśl o f i a r o w a n i a
miana.
Studia
Józefowi
nad dziejami
Burszcie, a
i współczesną
wypełniony
J u b i l a t o w i zawdzięcza,
księgi pamiątkowej. T o m Tradycja
Profesorowi
kulturą
rozprawami
ludową
poświęcony
25 autorów
z
i
zro
prze
Profesorowi
różnych
ośrodków
w P o l s c e i z a granicą, ukazała się w r o k u 1978.
Profesor
Józef B u r s z t a podziękował u c z e s t n i k o m p o s i e d z e n i a z a o k a z a n e
wyrazy
pamięci i życzliwości. Dzieląc się z z e b r a n y m i r e f l e k s j a m i n a t e m a t własnej drogi
życia i drogi n a u k o w e j wskazał wartości, które c e n i najwyżej.
Posiedzenie
rzonej
upłynęło
pod wpływem
siedzenia
dokonał
w
podniosłej,
osobowości
a
zarazem serdecznej
J u b i l a t a oraz
D z i e k a n Wydziału
atmosferze,
treści wystąpień.
Historycznego
UAM
wytwo
Zamknięcia
po
doc. d r h a b . K o n s t a n t y
Kalinowski.
Zbigniew
Jasiewicz
I OBÓZ E T N O G R A F I C Z N Y „MIEDNIEWICE 77"
W
d n i a c h 3-17 l i p c a 1977 r o k u
wało
pierwszy
patronat
W
nad
obozie
terenie
obozem
woj.,
objęła
Muzeum
s t u d e n c i etnografii
Etnografii
w
obóz
Żyrardowie
zorganizo
etnograficzny.
Naukowy
Uniwersytetu
t y m dwóch etnografów
UW
p r z e s z k o l o n y c h , m'. i n . w
Okręgowe
skierniewickiega
Katedra
uczestniczyło 12 osób, w
Okręgowego),
cjalnie
na
oraz
ramach
AR-SGGW,
grodziskiego
a
Warszawskiego.
(pracowników
także
kilka
Muzeum
osób
T e r e n badań stanowiły najbliższe o k o l i c e Ż y r a r d o w a , które tworzyły d a w n i e j
Dobra G u z o w s k i e ,
(
oraz
kilka
innych pobliskich
wsi. W
sumie
16 w s i , m. i n . Kozłowice N o w e , H e n r y s z e w , Grądy, H o l e n d r y
Lubno,
S t a r o - W i s k i t k i i i n . Siedzibą
w i c a c h , które pełniły rolę b a z y
obozu
wypadowej.
była
spe
Studium Folklorystycznego.
penetracją
Baranowskie, Sokule,
szkoła p o d s t a w o w a
U c z e s t n i c y obozu
tzw.
objęto
w
dysponowali
Miednie
mikro-
206
KRONIKA
b u s e m użyczonym p r z e z Wojewódzki
D o m K u l t u r y w S k i e r n i e w i c a c h , co w
znacz
n y m s t o p n i u ułatwiło p r o w a d z e n i e p r a c w terenie.
Badania
w
okolicach
akcję o r g a n i z o w a n i a
Żyrardowa
zapoczątkowały,
obozów e t n o g r a f i c z n y c h
w
zaplanowaną
n a k i l k a lat,
w o j . s k i e r n i e w i c k i m . T e r e n y te są
najsłabiej z b a d a n y m p r z e z etnografów o b s z a r e m M a z o w s z a . B y ł y one n i e m a l zupeł
n i e p o m i j a n e w e współczesnych b a d a n i a c h , d a w n i e j s z e zaś źródła, d o których należą
prawie
wyłącznie X I X - w i e c z n e materiały f o l k l o r y s t y c z n e , są b a r d z o
Głównym
i
celem
sporządzenie
nagrania)
obozu
miedniewickiego
dokumentacji
dotyczących
źródłowej
takich
branych
dziedzin kultury ludowej
zachowanych
elementów
jak
sondażowe,
warunki
skromne.
informacji
naukowych
fotografie,
rysunki,
(przyrodniczo-gospodarcze,
w s i o k o l i c Żyrardowa, współczesny s t a n w y
tych
tradycji),
zebranie
(wywiady
zagadnień,
h i s t o r y c z n e , t e r y t o r i a l n e itp.) r o z w o j u
było
terenów
kontakty
(ze szczególnym
uwzględnieniem
społeczno-kulturalne
wsi z
miastem
( Ż y r a r d ó w i jego w i e j s k i e z a p l e c z e w X X w.).
P r a c e terenowe
slajdów
(dokumentacyjne)
kolorowych,
podstawową
s z y c h zabytków b u d o w n i c t w a
przyniosły w
dokumentację
wiejskiego
r e z u l t a c i e około 300 zdjęć i 60
rysunkową
d l a około
30 c i e k a w
przełomu X I X i X X w., około 4,5 godz.
nagrań f o l k l o r y s t y c z n y c h ( n a k a s e t a c h m a g n e t o f o n o w y c h )
oraz
kilkanaście
wywia
dów. Sporządzono też obszerną listę informatorów (około 80 osób), którzy będą p r z y
d a t n i p r z y szczegółowym b a d a n i u
niektórych zagadnień (np. zwyczajów i obrzędów
d o r o c z n y c h , wnętrza m i e s z k a l n e g o i i n . ) , a także osób znających, a często w y k o n u
jących i d z i s i a j rzemiosła w i e j s k i e , n p . t k a c t w o , c i e s i e l s t w o , p l e c i o n k a r s t w o i t p .
Równolegle
tradycyjnej
z pracami
bytków, ze względu
tów —
dokumentacyjnymi
kultury ludowej
n a pilną potrzebę r a t o w a n i a
świadectw l u d o w e j
penetracji
jeszcze
przedmio
zamierze
zebrano
na
zachowanych
zabytków
Gromadzenie z a
t r a d y c j i , stało się, nieco w b r e w p i e r w o t n y m
n i o m , dominującym c e l e m obozu. W
tycznej
prowadzono poszukiwanie
w celu pozyskania ich dla Muzeum.
ciągu z a l e d w i e k i l k u n a s t u d n i dzięki s y s t e m a
niewielkim
terenie
160
przedmiotów.
Były
to
w większości z a b y t k i z a c h o w a n e w zupełnie d o b r y m s t a n i e i używane do n i e d a w n a .
Najwięcej, bo około połowy z e b r a n y c h przedmiotów, stanowiły sprzęty i przyrządy
z a l i c z a n e do wyposażenia w i e j s k i e g o
w tej grupie
gospodarstwa
domowego. D o
najciekawszych
t r z e b a zaliczyć sprzęty k u c h e n n e , t a k i e j a k p r a s y do s e r a
(serownice)
różnych typów, m a s e l n i c e ( k i e r z y n k i ) , dzieże do z a r a b i a n i a c i a s t a chlebowego, s z a t kownik
do k a p u s t y itd., pochodzące z początku X X w .
również n a c z y n i a zasobowe,
Niemniej
interesujące
t z w . słomiaki służące do p r z e c h o w y w a n i a
wego. D o dziś w j e d n e j z b a d a n y c h w s i ( K a m i o n k a Duża) żyje r o l n i k , który
wykonać
tego
potrzebnych
darstwach
typu
w
gospodarstwie).
natomiast
n i a c h oraz, o w i e l e
nowymi
n a c z y n i a ze słomy
ziarno
(jak
również
wiele
innych
N i e są one już j e d n a k p o p u l a r n e .
zbożowe
rzadziej, w
przechowywane
jest
w
W
wielu
opasanych
obręczami. Niewielką grupę p o z y s k a n y c h eksponatów stanowią
należące do wyposażenia
wnętrz m i e s z k a l n y c h —
z początku X X w . i d w i e
mniejsze
chowały
się
jeszcze
w
wielu
skrzynia posagowa
domach,
Sporządzono także w y k a z
szczególnie
w
tych,
gospo
skrzy
leszczy
przedmioty
(bez
s k r z y n i e służące do p r z e c h o w y w a n i a
o r a z górna część k r e d e n s u k u c h e n n e g o .
potrafi
przedmiotów
drewnianych
dużych b e c z k a c h d r e w n i a n y c h
są
z i a r n a zbożo
ozdób)
odzieży
mebli, jakie z a
które
budowano
na
przełomie X I X i X X w . Są to p r z e d e w s z y s t k i m szafy, k r e d e n s y , łóżka, stoły itp.,
które w y k o n a n e
były p r z e z
radycznie
miejscowych
przez
warsztaty
stolarskie Mszczonowa
rzemieślników
na
przełomie
i Żyrardowa
wieków
i
w
i
spo
okresie
międzywojennym.
W
grupie
zebranych
narzędzi r o l n i c z y c h i i n n y c h używanych w gospodarstwie
eksponatów)
najcenniejszym
zabytkiem
wydaje
(około 25°/o
się być b r o n a
laskowa
w y k o n a n a według d a w n y c h w z o r ó w w l a t a c h 2 0 - t y c h naszego w i e k u a s p o r a d y c z n i e
207
KRONIKA
używana
jeszcze w
egzemplarz
zebrano
latach
tej b r o n y
50-tych. J e d y n y zachowany
znaleziono
we w s i położonej
narzędzia, t a k i e j a k s i e r p y , cepy, b r o n y
które n i e zostały j e s z c z e w
badanym
sprzęt r o l n i c z y . S ą o n e n a d a l
n o w e narzędzia
terenie
beleczkowe,
użytek)
tych
okolicach
Ponadto
łopaty do zboża i t p . ,
w pełni w y p a r t e
używane, a w w i e l u
(nie t y l k o n a p r y w a t n y
d o dziś w
2 k m o d Żyrardowa.
przez
gospodarstwach
według starego
nowoczesny
wykonuje
wzoru,
się
n p . cepy,
łopaty do zboża. D o tej g r u p y t r a d y c y j n y c h narzędzi używanych n a d a l w g o s p o d a r
s t w a c h z a l i c z a się i kosę. Narzędzia t e c h y b a nieprędko zostaną całkowicie
Obserwujemy
wyparte.
j e d n a k wyraźne o g r a n i c z e n i e z a k r e s u i c h s t o s o w a n i a o r a z zmianę p i e r
w o t n e j f u n k c j i (np. c e p y służą dziś n a t y m t e r e n i e n a ogół t y l k o do młócenia fasoli
i i n n y c h roślin strączkowych).
Następną grupę (około 10°/o z e b r a n y c h przedmiotów) stanowią narzędzia i p r z y
rządy rzemieślnicze. W b a d a n y c h
(w
wieku
60-75
l a t ) którzy
w s i a c h u c z e s t n i c y obozu
aktualnie
potrafiliby
spotkali k i l k u
wykonać
z d r e w n a , słomy c z y w i k l i n y p o t r z e b n y c h w gospodarstwie.
bądź
też używane
nadal
sprzęty
o z n a c z n y c h umiejętnościach
ciesielstwo, plecionkarstwo
stępnymi
środkami
i narzędzia
t y c h rolników
będące
w
ciekawych
i
rolników
przedmiotów
P o z y s k a n e do M u z e u m
dziełem
i c h rąk świadczą
takich dziedzinach, j a k stolarstwo,
i i n . R o l n i c y c i oraz
szereg
szereg
i c h poprzednicy
pomysłowych
wykonywali do
przedmiotów,
n p . ozdobne
sanie, m e c h a n i c z n e młockarnie, a także zwykłe narzędzia, n a c z y n i a , proste
meble.
K i l k a narzędzi s t o l a r s k i c h z e b r a n y c h w t e r e n i e n i e j e s t w stanie zilustrować tego
zanikającego
dawniej
już n a w s i rzemiosła.
Spośród
n a w s i a c h , a zanikających
niemal
w s z y s t k i c h rzemiosł
zupełnie, w
wykonywanych
badanym
terenie
stosun
k o w o n a j l e p i e j z a c h o w a n e j e s t t k a c t w o ręczne. C o c i e k a w e , t r a d y c j a t a j e s t w g ł ó w
nej
mierze
podtrzymywana
z i n n y c h terenów
tutaj
przywiozły
przez
kilka
kobiet
w
średnim
wieku,
pochodzących
(białostockie, l u b e l s k i e ) , które kilkanaście l a t t e m u
z e sobą
kołowrotki
i k r o s n a . Najczęściej
przybywając
wykonuje
się obecnie
c h o d n i k i i n a r z u t y n a łóżka, głównie z e ścinków różnych materiałów l u b k u p o w a
n y c h włókien s z t u c z n y c h . D o M u z e u m p o z y s k a n o k i l k a szmaciaków, zaczątek t k a c k i
(tzw.
zarabiacze)
natrafiono
oraz
fragmenty
n a żaden
ślad
tkanin wzorowanych
świadczący
o zachowaniu
n a modzie
się t r a d y c j i
łowickiej. N i e
noszenia
stroju
l u d o w e g o n a t y m t e r e n i e w o s t a t n i c h latach.
Osobną
grupę zabytków
wspomnieć
o znalezionych
w
aczkolwiek
terenie,
stanowią
kołach
środki t r a n s p o r t u
z drewnianymi
przeważnie
zaniedbanych
i k o m u n i k a c j i . Można t u
piastami
wozach,
oraz
o
zachowanych
bryczkach
czy saniach
liczących 40-60 l a t .
Liczba
zabytków
Żyrardowa
związanych
jest raczej
skromna.
z
duchowym
z kultem religijnym, w t y m d w a obrazy
nałożonym
gipsem)
życiem
Do najciekawszych
przedstawiające
malowane
mieszkańców
należą
olejno
C h r y s t u s a (obraz
n a desce
pochodzący
o r a z Matkę Boską z Dzieciątkiem, a także k i l k a d r e w n i a n y c h
Nie
szperane
wszystkie
dziedziny
n a strychach i w
kultury
reprezentowane
zakamarkach
sieni
p r z e d m i o t y . B r a k jest n p . ozdób wnętrza d o m u
fiono
ze Studziennej)
odszukane
gospodarstw
i tradycyjnej
związane
(z częściowo
krucyfiksów.
są p r z e z
c z y szop
w s i okolic
przedmioty
i wy
wiejskich
ceramiki. Nie natra
też n a żadne a k c e s o r i a obrzędowe i m a g i c z n e , d a w n e i n s t r u m e n t y m u z y c z n e
itp. T r u d n o
zatem n a podstawie
n y c h n a ogół p r z y p a d k o w o )
Żyrardowa. Niemniej
mysłowości
wydaje
wykonawców,
przedstawionego
wyboru
byłoby nakreślić o b r a z
się, że i te z a c h o w a n e
którzy
umieli
przedmiotów
(zachowa
tradycyjnej kultury w s i okolic
r e l i k t y świadczą dobrze o po
poszczególne
narzędzia,
sprzęty,
r i a itp. dostosować n a l a t a do potrzeb własnych i w y m o g ó w środowiska
akceso
geograficz-
no-przyrodniczego.
Jak
już wspomniałem, c e l e m obozu
było również z e b r a n i e
podstawowych i n -
208
KRONIKA
formacji
dotyczących
charakteru
chodzą współcześnie w e
dażowego p o z w a l a
n i e odbiegający
bardziej
i
wsiach
przemian
społecznych
i
kulturowych,
o k o l i c Żyrardowa. Wstępna o c e n a
i n n y c h regionach
kraju. Zebrany
umożliwiającym
pełniejsze
zrozumienie
materiał
kultury
Interesująca
n a s część M a z o w s z a
znajduje
się regionów
się b o w i e m
n a granicy
(łowickie, rawsko-opoczyńskie,
Zajmujące
są też dzieje
dużego
kompleksu
tego t e r e n u ,
puszcz
który j e s z c z e w
królewskich.
Puszcze
kilku
badań e t n o
XVI-XVII
te były
oraz
wydobycia
rudy
darniowej.
Ważnymi
ośrodkami
n a t y m terenie były W i s k i t k i i Bolimów, które uzyskały p r a w a
Z c z a s e m d o b r a królewskie przeszły w ręce p r y w a t n e
w.
terenami
królewskich polowań, ponadto znajdowały się t a m także ośrodki przemysłu
nego, b a r t n i c t w a
wy
brzezińskie),
co już s a m o w sobie może stanowić zachętę i bodziec do p o d e j m o w a n i a
część
ludowej
*
raźnie wyodrębniających
stanowił
wymaga
reprezentatywnym
przemian
badanego t e r e n u .
graficznych.
za
son
sądzić, że większość zachodzących z m i a n m a c h a r a k t e r n a ogół
od s y t u a c j i w
szczegółowego uzupełnienia, żeby mógł się stać b a r d z i e j
jednocześnie
jakie
materiału
drzew
miejskimi
miejskie w X I V w.
(okolice Ż y r a r d o w a
należały
w większości do Łubieńskich) zmieniając p r z y t y m swój c h a r a k t e r o s a d n i c z y i g o
spodarczy. W
wieku
X I X w. stworzone
XVIII
i X I X powstało t u w i e l e w s i r o l n i c z y c h . W
zostały p o d s t a w y
1827 r. i m a n u f a k t u r a
lniarska w
obecnego przemysłu ( c u k r o w n i a
Żyrardowie-Rudzie
Guzowskiej
I połowie
w Guzowie
—
—
od 1830 г.).
O d tego c z a s u można mówić o d a l s z y c h d y n a m i c z n y c h przeobrażeniach
gospodarki,
życia społecznego i k u l t u r y tego terenu.
Na
uwagę
badaczy
zasługują
snego, według m n i e , r o z w o j u
chociażby
takie zagadnienia,
jak wpływ
przemysłu n a z m i a n y k u l t u r y t r a d y c y j n e j
w s i , kształtowanie się środowisk r o b o t n i c z y c h i i c h k u l t u r y w Żyrardowie i
wie
od p o ł o w y
X I X w., początki
tworzenia
się w a r s t w y
nadal
roku
związani
z
rolnictwem)
i
jej
dzieje
w
1945, k i e d y to nastąpiła d r u g a poważna f a l a
m i a s t i do przemysłu. W
odniesienia.
bardziej
znacznej
okresie
okresie powojennym
odpływu
ośrodki, j a k W a r s z a w a ,
Ursus
części b y l i to l u d z i e
oraz
po
ludności w i e j s k i e j
do
było już z n a c z n i e więcej
d l a ludności
c z y Pruszków. O i l e w
światowej
wiejskiej
pracuje
w
mieście. W
przemysłu
rodzinami
tereny
t a m 10-15 l a t t e m u ,
Żyrardowa
uprzemysłowionych
b y objąć
opuszczone
przez
ze s w y m i
miejscowych
D l a przykładu można tu wspomnieć o w s i T o m a s z e w N o w y ,
która jest a k t u a l n i e s f o r m o w a n a
danie
produkcyjnym
okolic
(Białostockie, L u b e l s k i e , Olsztyńskie i i n . ) , którzy w r a z
przybyli
migrantów gospodarstwa.
byszów
w s i pracowało
wieku
stały się także a t r a k c y j n e d l a rolników pochodzących z e słabiej
obszarów P o l s k i
rozbudował
okresie 20-lecia międzywo
zależnie od w s i , 1/3 do 1/2 l u d z i w
związku z rozbudową
punktów
stały się t a k i e
j e n n e g o b a r d z o n i e w i e l u mieszkańców pochodzących z p r z e b a d a n y c h
w przemyśle, to obecnie
(na
stanowiła
międzywojennym
Oprócz Ż y r a r d o w a , który dopiero po I I w o j n i e
zróżnicowany przemysł, a t r a k c y j n e
Guzo
chłopo-robotników
przełomie X I X i X X w . około 2/5 robotników zakładów żyrardowskich
ludność dochodząca z p o b l i s k i c h w s i , p r z y c z y m w
wcze
okolicznych
wyłącznie z g o s p o d a r s t w z a s i e d l o n y c h p r z e z
z d a l s z y c h części k r a j u . N i e z m i e r n i e
ciekawe
byłoby więc dokładne
np. mechanizmów p r z e s i e d l a n i a się przybyszów, i c h a d a p t a c j i
przy
zba
społeczno-kul-
t u r a l n e j w t y c h w s i a c h oraz i c h a s p i r a c j i i zamierzeń życiowych, w z a j e m n e g o
prze
n i k a n i a się różnych t r a d y c j i itp.
Przedstawiłem tu t y l k o k i l k a rysujących się problemów, które, j a k sądzę,
są
pogłębionych
w
Miedniewicach
studiów
spełnił
etnograficznych.
dobrze swoją
Myślę,
że
pierwszy
rolę. Z e b r a n o
które uzupełniają naszą wiedzę o t y m obszarze
bowiem
Mazowsza,
obóz
wiele
opracowaniach
materiałów,
o życiu i k u l t u r z e jego
mieszkańców. Z e b r a n e materiały mogą być, j a k sądzę, w y k o r z y s t a n e
porównawczych i różnego r o d z a j u
warte
etnograficzny
w
badaniach
s y n t e t y c z n y c h , co świadczy także
209
KRONIKA
0
ich pewnej
wartości p o z n a w c z e j .
włączą się być może p r a c o w n i c y
formacje
Należy sądzić, że następne obozy, do
naukowi
o t y c h c h y b a c i e k a w y c h , a z a n i e d b a n y c h p r z e z etnografów t e r e n a c h .
Andrzej
LETNIE UNIWERSYTETY NA
Od
k i l k u lat organizowane
niowe
których
różnych ośrodków, przyniosą n o w e i n
kursy
(etnografii,
określane
jako
WĘGRZECH
są n a Węgrzech w
letnie
Stawarz
uniwersytety
pkresie w a k a c y j n y m
różnych
dwutygod
dyscyplin
naukowych
archeologii, językoznawstwa, h i s t o r i i , h i s t o r i i s z t u k i i in.) w 16 m i a s t a c h
tego k r a j u .
Letnie
Uniwersytety
lowniczego
regionu
etnograficznego
Etnograficzne
Gocsej.
odbywają
Organizatorami
(również s k a n s e n u )
się w
są
Zalaegerszeg,
pracownicy
stolicy m a
tamtejszego
muzeum
przy z n a c z n y m udziale władz miejskich.
Mają
one n a c e l u przybliżenie i p r o p a g o w a n i e k u l t u r y l u d o w e j , zwłaszcza f o l k l o r u
węgier
skiego.
etnogra
U c z e s t n i k a m i t y c h „letnich uniwersytetów" są obok z a w o d o w y c h
fów, h i s t o r y c y , pedagodzy, m u z e a l n i c y z Węgier, k r a j ó w s o c j a l i s t y c z n y c h i i n n y c h .
Także
wykładowcy
występujący
ze
swymi
odczytami
reprezentują
te s a m e
dy
scypliny.
W
Zalaegerszeg
otwarte
w
znajduje
Gocsej
powstało
pierwsze
kraju
muzeum
z kompletnym
prymitywnych,
rakterystycznie
wyposażeniem.
Na
przykładzie
k u r n y c h jednoizbowych
rozbudowanym
znalazły
swoje
1 wyposażenie
regionu
i
Węgier.
hodowla
powietrzu,
miejsca
wystrój
Były
form
systemem
kuźnia,
wnętrza
to p r z e d e
bydła i o w i e c
oraz
Obecnie
ludowego regionu
tej bogatej
kolekcji
można
n a t a m t y m terenie w ciągu X I X i pocz. X X w . '
do b u d y n k ó w
ogniowym.
p r z e n i e s i o n o t u całe .zagrody w r a z z z a b u d o w a n i a m i
senie
na wolnym
się w s k a n s e n i e 46 obiektów d r e w n i a n e g o b u d o w n i c t w a
śledzić rozwój d o m u m i e s z k a l n e g o
od
w
1966 r. Uzupełnianie eksponatów trwało p r z e z następne 4 l a t a .
młyn,
świadczą
trzyizbowych z c h a
uwagę
zasługuje
to, że
gospodarczymi. Ponadto w s k a n
warsztat
garncarski.
pośrednio
wszystkim
rolnictwo
przetwórstwo
Na
produktów
o
i
Zabytki
zajęciach
uprawa
te j a k
ludności
winnej
pochodzących
z
tego
latorośli,
wymienio
n y c h gałęzi gospodarki, w m n i e j s z y m s t o p n i u obróbka d r e w n a .
Sam
Gocsej
jest
d l a etnografa
szczególnie
interesujący.
dziś m i m o z n a c z n e j u r b a n i z a c j i i u n i f i k a c j i k u l t u r o w e j
waci),
t u r e c k i e , n i e m i e c k i e szczególnie
ludowego, m o t y w a c h
w
artystycznych oraz
kroju,
w
są
t u do
w p ł y w y słowiańskie
(Chor
kolorystyce
Widoczne
i
zdobnictwie
niektórych p r z e j a w a c h
stroju
życia g o s p o d a r
czego i społecznego.
Kolejny
(trzeci)
Letni
Uniwersytet
Etnograficzny
w
1977 r.
zorganizowano
w d n i a c h 11-25 l i p c a . Poświęcony był w całości G o c s e j . Wygłoszone w y k ł a d y można
podzielić n a d w i e grupy. P i e r w s z a dotyczyła zagadnień h i s t o r y c z n y c h , w t y m p r z e
mian
polityczno-ekonomiczno-społecznych,
konanych pod i c h wpływem zmian w
w kulturze ludowej.
Problem
jakie
zaszły
w
kraju
po
1946 r. i
t e n naświetlały następujące r e f e r a t y :
1) Życie i k u l
t u r a w państwie s o c j a l i s t y c z n y m , 2) W p ł y w h i s t o r y c z n y c h p r z e m i a n
3)
Osadnictwo
i budownictwo regionu
Gocsej,
4) H i s t o r i a społeczna
5) R e l a c j e między sztuką l u d o w ą a kulturą socjalistyczną. D r u g a
dotyczyła zagadnień sensu
2)
Zwyczaje
ludowe
w
stricto
Gocsej,
etnograficznych:
3)
do
życiu mieszkańców w s i , a co z a t y m i d z i e
Poezja
1) G r u p y
ludowa
n a życie w s i ,
okręgu
grupa
e t n i c z n e okręgu
Gocsej,
4)
Zala,
referatów
Zala,
Muzyka
ludowa
nacisk na
najważ
G o c s e j , 5) S z t u k a l u d o w a p a s t e r z y okręgu Z a l a .
O d c z y t y miały c h a r a k t e r p r z e k r o j o w y ,
niejsze
momenty
historyczne, najbardziej
M — Etnografia Polska
XXIII
syntetyczny. Kładły
znaczące c e c h y k u l t u r y
ludowej
Gocsej.
210
KRONIKA
Podkreślały
zjawiska
rowe,
są
które
Wykłady
wiążące
najwyraźniej
uzupełniano
się
głównie
widoczne,
z
folklorem
odbijające
l i c z n y m i przeźroczami,
których t e c h n i k , j a k g a r n c a r s t w a ,
od
filmami,
rzeźby, haftu,
jako
te e l e m e n t y
pozornie
kultu
jednolitej
całości.
praktycznym pokazem
przędzenia
wełny.
nie
Również
wy
stępami zespołów f o l k l o r y s t y c z n y c h , łącznie z nauką c z a r d a s z a .
Dużą
atrakcją
etnograficznych
dzanie
j a k i wartością poznawczą
w
pięknie
Zalaegerszeg,
położonych
w
Keszthely,
lesistych dolinach
n i e w i e l k i e , l e c z gęsto rozmieszczone.
drewniane
były w y c i e c z k i do m i a s t i
Nagykanizsa,
W
Badacsony
w s i regionu
Gocsej.
muzeów
oraz
zwie
Wsie
te są
k i l k u z n i c h zachowały się j e s z c z e
zagrody, które p r z e z n a c z o n o
do p r z e w i e z i e n i a
do s k a n s e n u , a
całe
niektóre
pozostaną n a m i e j s c u j a k o jego filie.
Zwraca
ginącą
amatorzy,
wowych
grafii,
uwagę
tradycję
pietyzm,
ludową.
z
jakim
Węgrzy,
Jej przetrwaniem
i
nie
tylko
ochroną
miłośnicy k u l t u r y w s i . Z a z n a j a m i a n i
etnografowie,
zainteresowani
są z nią
uczniowie
otaczają
są
również
szkół
podsta
i średnich. P o d t y m kątem odbywają się niektóre zajęcia z h i s t o r i i i g e o
organizowane
węgierską.
W
są
w y c i e c z k i do
miejscowych
klubach
skansenów,
młodzież
uczy
muzeów,
się
n a współczesną
ludowych
tańców,
wieś
pieśni,
p o z n a j e często już n i e p r a k t y k o w a n e z w y c z a j e i obrzędy.
Trzyosobowa
grupa
z
Uniwersytetu
Wrocławskiego
Uniwersytecie Etnograficznym w Zalaegerszeg
Przyjęto n a s i t r a k t o w a n o
uczestnicząca
w
Letnim
była t a m p i e r w s z y m i gośćmi z P o l s k i .
b a r d z o s e r d e c z n i e . Korzystaliśmy z tłumaczeń i
porozu
miewaliśmy się w językach r o s y j s k i m , a n g i e l s k i m i n i e m i e c k i m .
N a r o k 1978 z a p o w i e d z i a n o
wykłady
dotyczące
ludowej
tematykę folklorystyczną, a więc p r z e d e w s z y s t k i m
poezji,
m u z y k i , opowieści,
pieśni
i
tańców
zarówno
G o c s e j , j a k i całych Węgier.
Wanda
\
Czapran
