-
Title
-
Interpretacja postaci Judasza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1
-
Description
-
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.2, s.39-42
-
Creator
-
Gieryszewska, Krystyna
-
Date
-
1992
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:2747
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Państwowy Instytut Sztuki
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2943
-
Text
-
Krystyna Gieryszewska
INTERPRETACJA POSTACI J U D A S Z A *
W okresie w i e l k a n o c n y m
istniała w
Polsce
południowo-
ma o n pełnić. O losach o b u a p o s t o ł ó w z a d e c y d o w a ł y w e d ł u g
-wschodniej tradycja wieszania k u k ł y J u d a s z a ; tradycja ta w Pru
r e s p o n d e n t ó w cechy, które ich różnią: pycha i pokora. Ale —
chniku i o k o l i c z n y c h w s i a c h przetrwała d o dziś. Łączy o n a znaki
głosi j e d n a ze skrajnych o p i n i i —
śmierci i destrukcji ze znakami p ł o d n o ś c i .
Judasz byłby pierwszym ś w i ę t y m " (29).
jak
„ g d y b y nie s a m o b ó j s t w o , t o
Tekst biblijny m ó w i o postaci J u d a s z a bardzo skąpo. Nie
J e d n y m z s y m b o l i łączących o p o w i e ś c i o Piotrze i J u d a s z u jest
dowiadujemy się najważniejszego: d l a c z e g o w ł a ś n i e o n spełnił
k o g u t . „ J u d a s z w y d a w s z y Pana Jezusa poszedł d o d o m u . Ż o n a
rolę zdrajcy . W i a d o m o o n i m t y l k o , że p o d k r a d a ł z trzosu, nad
dała j e m u jeść, kurę zarąbała, p i e t u c h a . O n je, a o n a poczęła na
którym miał pieczę. Ś w . J a n n a z y w a g o w p r o s t złodziejem.
niego narzekać: Dlaczego t y j e g o w y d a ł e ś , t o taki człowiek, ludzi
W czasie Ostatniej Wieczerzy diabeł nakłania g o d o
zdrady
z g r o b u p o d e j m o w a ł , taki był d o b r y . A J u d a s z m ó w i jej tak: tak o n
i Judasz w y c h o d z i w c i e m n o ś ć , by sprzedać Jezusa za 3 0
p o w i e d z i a ł , że z m a r t w y c h w s t a n i e ; tak z m a r t w y c h w s t a n i e jak ten
srebrników. Po skazaniu Chrystusa rzuca srebrniki d o ś w i ą t y n i ,
k o g u t z miski z m a r t w y c h w s t a n i e i zaśpiewa. I w ten raz k o g u t
ale pieniądze s p l a m i o n e k r w i ą nie m o g ą p o w r ó c i ć d o skarbca.
skoczył i zaśpiewał. A o n w t e d y c h o d u i p o w i e s i ł s i ę " ( 1 ) .
Faryzeusze k u p u j ą za nie Pole Garncarza, które przeznaczono na
cmentarz dla c u d z o z i e m c ó w . J u d a s z o d c h o d z i
Odmienną wersję w y d a r z e ń przedstawiają Dzieje
i wiesza się.
Apostolskie.
Judasz sam k u p u j e ziemię za srebrniki, p o t e m zaś „ s p a d ł s z y
głową w dół, pękł na pół i w y p ł y n ę ł y w s z y s t k i e j e g o w n ę t r z n o
W tej o p o w i e ś c i z Wileńszczyzny, która ma s w ó j o d p o w i e d n i k
w Ewangelii
Nikodema,
k o g u t jest nie t y l k o s y m b o l e m niewiary
i zdrady (jak w o p o w i e ś c i o ś w . Piotrze), ale r ó w n i e ż Z m a r t w y c h
wstania.
W kulturze tradycyjnej przeznaczono dla o b u a p o s t o ł ó w g r a n i
ści". Mieszkańcy J e r o z o l i m y n a z w a l i tę ziemię H a c e l d a m a c h . t z n .
ce nieba i piekła. J a k w i a d o m o , ś w . Piotr jest
Pole Krwi (Pismo
i w p u s z c z a dusze przez bramę raju, zaś J u d a s z przebywa za
Święte
Dz. 1 , 1 8 — 2 0 ) .
Klucznikiem
R o z m ó w c y z Wileńszczyzny i Polski p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j
d r z w i a m i piekła. „ W piekle J u d a s z za d r z w i a m i w i s i i w o r e k przy
często p o r ó w n y w a l i J u d a s z a ze Św. Piotrem j a k o d w ó c h zdraj
nim leży"; „ J u d a s z za d r z w i a m i będzie czekał sądu ostatecz
ców oraz postacie d w u z n a c z n e . Judasz, chociaż uległ pokusie
n e g o " ; „ G d y Pan Jezus zstąpił d o piekieł, Judasz skrył się za
diabła, „ t o b y ł o dane przez B o g a , tak miało b y ć " ( 1 8 ) * * . Tę
d r z w i a m i , a Lucyfer za s ł u p
doniosłą rolę w dziele z b a w i e n i a t r u d n o j e d n a k p o g o d z i ć ze złem,
19 — 2 0 ) . T o samo miejsce przypisuje się J u d a s z o w i
jakiego J u d a s z się d o p u ś c i ł ; sprzeczność ta w y m a g a rozwiązania.
w s p ó ł c z e ś n i e , chociaż niektórzy r o z m ó w c y
Zarazem często w y t y k a n e Św. P i o t r o w i t c h ó r z o s t w o i słabość
Jezus w y p r o w a d z i ł J u d a s z a z piekła wraz z i n n y m i duszami ( 4 ) .
charakteru są uznane za n i e w s p ó ł m i e r n e w o b e c roli o p o k i , jaką
M o t y w przebaczania J u d a s z o w i wiąże się — j a k się zdaje — ze
kamienny"
( K o l b e r g , 1 9 6 2 , s.
także
uważają, że Pan
II. 1, 2, 3. W ł ó c z e n i e , bicie i wieszanie Judasza. Pruchnik 1 9 8 0 r. Fot. Krzysztof C h o j n a c k i
Praca powstała w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej UW pod kierunkiem dr Magdaleny Zowczak.
" Cyfry w nawiasie wskazują informatora. Dane o informatorach na s. 48.
39
zmieniającymi się n o r m a m i i w a r t o ś c i a m i w e współczesnej w i e j s
Niekiedy ł ą c z o n o z J u d a s z e m Kaina; z j e g o r o d u miał się
kiej kulturze. D a w n ą interpretacja czyniła o b u grzesznych a p o s
w y w o d z i ć zdrajca, z nim też w s p ó l n i e p r z e b y w a ł za piekielnymi
t o ł ó w postaciami d w u z n a c z n y m i , stojącymi na granicach o d
d r z w i a m i . Okazją d o kojarzenia o b u postaci s t a n o w i ć
miennie w a l o r y z o w a n y c h sfer z a ś w i a t ó w : piekła i nieba. Na
m o t y w przeklętej, zbrukanej k r w i ą ziemi. „ K a i n zabił A b l a na
Wileńszczyźnie z a n o t o w a ł a m o p o w i e ś ć , w której m o c szatana
s w o j e j ziemi. Kain był r o l n i k i e m , a A b e l pasterzem. Z zazdrości g o
nad złem została silnie podkreślona. Tak r e s p o n d e n t k a przekazała
zabił na rolniczej, na k a i n o w e j roli. I m ó w i ą , że t o jest k a i n o w a
r o z m o w ę Pana Jezusa z J u d a s z e m : „ J a k Pan Jezus zstąpił d o
rola, bo t a m k r e w A b l a jest z b r o c z o n a " ( 2 9 ) .
może
piekieł i w y p r o w a d z i ł dusze s p r a w i e d l i w y c h , t o J u d a s z był przy
Charakterystycznym dla k u l t u r y tradycyjnej s p o s o b e m obrazo
Lucyferze, a Jezus spytał: «Co t y t u robisz? A m n i e t u dobrze. T o
w a n i a p o s ł u g u j e się r o z m ó w c z y n i z W ę g i e r k i : „ K u p i l i pole na
w t e d y Lucyfer c h w y c i ł g o za szczękę i teraz Judasza boli» ( 4 2 ) .
cmentarz, ale ktoś nie wiedział, jakie t o pieniądze, t o g o p o t e m
W relacjach Jezus — J udasz — diabeł, na zdrajcę spada zło, które
strasznie dręczyły. I pomyślały, że jak przetopią te pieniądze na
kierowało się przeciw C h r y s t u s o w i : „ S z a t a n , który chciał s m y k -
d z w o n , t o u s p o k o i t o . A l e m ó w i ą , że jak przetopiły, t o ten d z w o n
nąć duszę Jezusa, złapał J u d a s z a " ( 2 9 ) .
w t y c h miejscach, gdzie miał srebrniki, t o pękał. I p o d o b n o
Fatalizm przeznaczenia Judasza ujmuje najkrócej w y p o w i e d ź :
w r z u c i ł y ten d z w o n d o o c e a n u " ( 3 0 ) .
„ J u d a s z t o był 1 3 - t y apostoł w p r o s t tak p o w i e d z i e ć . Było 1 2 - t u
S a m o b ó j s t w o J u d a s z a jest j e d n y m ze s p o s o b ó w w y t ł u m a c z e
a p o s t o ł ó w z Panem J e z u s e m , a o n był 1 3 - t y " ( 5 1 ; por.: Bednarek,
nia ciągłego drżenia osiki. Po t y m jak zdrajca z a w i s n ą ł na niej,
1 9 8 8 , s. 3 ) . W P r u c h n i k u , Osielcu i M a k o w i e
osika już w i e c z n i e drży ze s t r a c h u .
Podhalańskim
z a n o t o w a n o także kościelny z w y c z a j , który o d p o w i a d a t e m u
Przytoczone przeze mnie w ą t k i w i e r z e n i o w e w większej swej
p o g l ą d o w i : „ W W i e l k ą Środę b y ł o n a b o ż e ń s t w o . Stawiali taki
części mają o d p o w i e d n i k i w wersjach z a n o t o w a n y c h w XIX w i e k u ,
trójkątny świecznik z 1 3 - t o m a ś w i e c a m i , b o b y ł o 1 2 - t u apos
lub też posługują się k o d e m w ł a ś c i w y m dla języka kultury tradycyj
t o ł ó w i Pan J e z u s " ( 4 ) . „ K o ś c i e l n y gasił 1 3 - t ą ś w i e c ę i szedł z nią
nej. Bardziej współczesny charakter ma utożsamienie Judasza
za w i e l k i ołtarz. T a m czekali c h ł o p c y z J u d a s z e m "
(Wyrobek,
z w i z e r u n k i e m człowieka n e r w o w e g o . Tak opisuje zdrajcę młoda
1 9 1 3 , s. 1 9 0 ) . Potem n a s t ę p o w a ł o w ł ó c z e n i e J u d a s z a p o w s i .
r o z m ó w c z y n i z Chłopic: „Straszny był, w ł o s y miał takie roztech-
W y d a j e się, że i tutaj fatalna 1 3 - t k a została przypisana zdrajcy.
rane, duże. Takiego szoku dostawał. Pan Jezus powiedział, przy
Nie t y l k o Judasz, ale także j e g o ziemia jest, z g o d n i e z w y o b
wieczerzy, że jeden z w a s mnie w y d a . On t o sobie d o g ł o w y nabrał,
rażeniami r o z m ó w c ó w , przeklęta. Pole, na k t ó r y m się p o w i e s i ł ,
że g o sprzeda, n e r w y nie wytrzymały..." ( 1 0 ) .
b y ł o p o t e m j a ł o w e , nic nie chciało się na n i m rodzić, ziemia ta,
Z g o d n o ś ć interpretacji obrazu Judasza w w ą t k a c h wierzenio
którą k u p i o n o za s p l a m i o n e k r w i ą pieniądze, była jak m a r t w a ( 1 2 ,
w y c h i obrzędzie w y s t ę p u j e w pełni t y l k o w przypadku przed
50).
stawiania Judasza j a k o samobójcy. Zdrajca zapoczątkował przez
Przyczynkiem d o interpretacji
i n n e g o już zagadnienia
jest
s w ą śmierć pokolenie s a m o b ó j c ó w , g d y ż „ l u d z i e p o t e m naślado
o p o w i e ś ć o zakupie za 3 0 s r e b r n i k ó w księżej roli, czyli plebanki.
w a l i Judasza i wieszali się, i na nich m ó w i się «Judasz»" ( 3 9 , 5 1 ) .
„ W J e r o z o l i m i e o n i kupili tej ziemi i przy tej ś w i ą t y n i była. I t o
teraz zawsze jest przy księżach, ta ziemia g a r n c a r z a " ( 3 ) .
Śmierć samobójcza jest u z n a w a n a w kulturze tradycyjnej za
najgorszą. Tak zmarłe o s o b y c h o w a n o w pobliżu cmentarza lub
w r o w a c h , które otaczały miejsce p o c h ó w k u ( 1 5 , 3 9 ) . Teren ten
o b c h o d z o n o ze strachem o b a w i a j ą c się dusz p o t ę p i e ń c ó w , „ b o kto
popełnił s a m o b ó j s t w o miał d o czynienia z d i a b ł e m " . Przedmioty
związane z wisielcami posiadają szczególną moc: „jak ktoś miał
sznurek z wiślaka (t.j. w i s i e l c a ) , t o m ó w i l i , że m u się dobrze
p o w o d z i . J a k ktoś miał interes (t.j. p r o w a d z i ł sklep), t o m ó w i l i , że
ma sznurek z wiślaka, b o t a m ludzie idą i t a m diabeł p o m a g a " ( 1 5 ) .
Te informacje w y m a g a j ą u p o r z ą d k o w a n i a . W kulturze t r a d y c y j
nej
istnieje
przekonanie, że złe m o c e stają się
szczególnie
niebezpieczne w czasie przesilenia z i m o w o - w i o s e n n e g o , a zatem
w o k o l i c a c h W i e l k i e g o T y g o d n i a . Obrzęd wieszania i w ł ó c z e n i a
J u d a s z a r o z p o c z y n a się n o c ą z W i e l k i e g o C z w a r t k u na Piątek
i t r w a d o p o p o ł u d n i a w i e l k o p i ą t k o w e g o . M.in. w G n i e w c z y n i e
Łańcuckiej
nadawano
kukle w y r a ź n e c e c h y w i s i e l c a :
„pysk
n a m a l o w a l i , jęzor taki w y w a l o n y , c z e r w o n y z r o b i l i " ( 3 9 ) . Na
koniec kukłę p a l o n o i t o p i o n o , by zniszczyć zło, k t ó r e g o była
wyobrażeniem —
p o d o b n i e c z y n i o n o na i n n y c h terenach z M a
rzanną. Z w y c z a j ten interpretuje się z w y k l e j a k o w y g n a n i e śmierci
i zła poza o b r ę b ś w i a t a , który jest znany, s w ó j , który ma stanowić
całość u p o r z ą d k o w a n ą i bezpieczną (Zadrożyńska, 1 9 8 5 , s. 95).
Dalej rozciąga się nieznany obszar c h a o s u , z n i e g o przychodzi
śmierć
i do
niego p o w i n n a
powrócić. Jednocześnie,
dzięki
w y g n a n i u śmierci, zostaje p o b u d z o n a w e g e t a c j a , życie.
Symbole płodności
i śmierci n a d a w a n e kukle Judasza są
w różny s p o s ó b w y r a ż o n e . W Ujeznej „ t o się r o b i ł o w Wielki
Czwartek, w n o c y wieszali d z i e w c z y n o m . T o były takie dziew
czyny, które się źle s p r a w o w a ł y z c h ł o p a k a m i , nie chciały hulać na
z a b a w i e z n i m i . J a k robili taką kukłę, ciuraka t a k i e g o m u ze słomy
zrobili i tak się prześmiewali. A dziewczęta uciekały, b o przytulił ją
d o Judasza i musiała g o c a ł o w a ć , c m o k a ć "
(5). W
innych
m i e j s c o w o ś c i a c h n a d a w a n o kukle J u d a s z a cechy, które według
40
Michaiła B a c h t i n a , w y s t ę p u j ą w z w i ą z k u z groteską i k a r n a w a
łem. Zaznaczenie w rozpadającej się, słomianej czy zrobionej ze
starych szmat kukle w s z e l k i c h w y p u k ł o ś c i
i otworów
łączy
w sobie s y m b o l i k ę życia i śmierci; d o p r o w a d z a się d o m o n s t r u a l
nych rozmiarów samą w i e l k o ś ć kukły: ma o n a czasami 3 metry
wysokości. W s p o s ó b w y r a z i s t y zaznacza się: fallus, c z e r w o n y
jęzor, przyszywa się k u p i o n e u rzeźnika, w i e l k i e „ k r ó w s k i e o c z y " ,
najczęściej jednak u w y d a t n i a się nos.
Bachtin analizując system z n a k ó w ś w i a t a
wskazuje, że góra t o n i e b o , a d ó ł —
karnawałowego
ziemia, o d p o w i e d n i o :
sprowadzenie na d ó ł t o degradacja, uśmiercenie i j e d n o c z e ś n i e
zapłodnienie. W
inscenizacji
obrzędu
starano się, by
kukła
Judasza spadła z jak najwyższej w y s o k o ś c i . A b y t o uzyskać,
wieszano ją nie t y l k o na s ł u p a c h , d r u t a c h t e l e f o n i c z n y c h , d a
chach i k o m i n a c h , ale także na specjalnie na tę okazję s k o n
struowanym d r z e w c u . „ W W i e l k i C z w a r t e k szło się d o składu
budowlanego
i t a m się w y b i e r a ł o drąga d ł u g i e g o
na
10—
— 1 5 metrów. Takie d w a drągi się ze s o b ą łączyło. Kamienie
w rynku ( w i a d o m o ś ć p o c h o d z i z Kańczugi — K.G.) się r o z s u w a ł o
i kopało dziurę. J u d a s z w i s i a ł ( w n o c y —
K.G.), ale d o p i e r o p o
mszy go z d e j m o w a n o . T o b y ł o o k r o p n i e w y s o k o , rżnęli t e n słup,
a Judasz leciał h e t " ( 1 5 ) . D o wieszania w y k o r z y s t y w a n o także
drzewa; mogła t o być z a r ó w n o t o p o l a , czy w s p o m n i a n a już
wcześniej osika, jak i w i e r z b a lub trześnia.
Potem n a s t ę p o w a ł o bicie, szarpanie i w ł ó c z e n i e kukły, by na
koniec ostatecznie ją u n i c e s t w i ć przez w y s y p a n i e z niej słomy,
podpalenie i utopienie w p o b l i s k i m s t a w i e . T o r o z c z ł o n k o w a n i e
kukły być może z a c h o w u j e dalekie p o k r e w i e ń s t w o z w y o b
rażeniem śmierci Judasza b i b l i j n e g o . R e s p o n d e n c i w s k a z u j ą na
podobieństwo w ł ó c z e n i a J u d a s z a z w o d z e n i e m Jezusa o d A n
nasza do Kajfasza.
Wśród przywar, które p r z y p i s y w a n o J u d a s z o w i jest także
pijaństwo. „Taką brodę, k r a w a t k ę , s p o d n i e m u zrobili... Śmiali się,
II. 4 . Palenie Judasza. P r u c h n i k 1 9 8 0 . Fot. Edward K o p r o w s k i
że tyle pieniędzy wziął. Coś zrobił! Przepiłeś! I jeszcze m u flaszkę
wieszali" (5).
Najpopularniejszy t y p W y p o w i e d z i na temat Judasza prezen
t u j e następujący cytat z S i e n i o w a : „ J u d a s z t o był Ż y d , inni
a p o s t o ł o w i e też byli Ż y d z i , ale już nie tacy. T o był taki t y p o w y
Żyd" (9).
Jest t o poparte w y o b r a ż e n i a m i p o c h o d z ą c y m i także ze źródeł
i k o n o g r a f i c z n y c h . Przy opisie w y g l ą d u Judasza często p o w o ł y
w a n o się na obraz Ostatniej
Wieczerzy,
na k t ó r y m Judasz jest
rudy albo czarny. O b u s t r o n n y w p ł y w w i z e r u n k ó w Judasza i Żyda
znajduje także inne p o t w i e r d z e n i e : „ J u d a s z był
skarbnikiem
i nosił pieniądze. M i a ł p e w n i e tą ż y d o w s k ą żyłkę, że pieniążki,
p i e n i ą ż k i " ( 2 3 ) . A tak w y g l ą d a opis Żyda w „ H e r o d a c h " : „ d a l i
Ż y d o w i czarny płaszcz, zrobili brodę, taki garb z siana, w o r e k . Bo
o n tak zawsze d o w o r k a coś ukradł i hulał. B o o n tak zawsze hulał
z Dziadami, Śmiercią i D i a b ł e m " ( 5 ) .
Charakterystyka J u d a s z a j a k o „ t y p o w e g o Ż y d a " w obrzędzie
W i e l k i e g o Piątku n a s t ę p o w a ł a dzięki kilku e l e m e n t o m . Kukłę
ubierano w skradzione o d Ż y d ó w rzeczy: j u p ę ż y d o w s k ą , czyli
czarny płaszcz, sztramę
(czapkę), doczepiano
pejsy,
brodę,
u w y d a t n i a n o nos. Na n o g i zakładano jej białe p o ń c z o c h y , „żeby
był jak r a b i n " , d o rąk p r z y m o c o w y w a n o macę lub sakiewkę
z o d ł a m k a m i szkła. Miejsce zawieszenia z n a j d o w a ł o się w pobliżu
d o m ó w ż y d o w s k i c h , a trasa w ł ó c z e n i a przebiegała p o d oknami
Ż y d ó w . W ł ó c z e n i u t o w a r z y s z y ł y w y z w i s k a , m.in. „ t y ż y d o w s k i
w u j k u " . Przed każdym d o m e m ż y d o w s k i m z a t r z y m y w a n o się
3 i b i t o Judasza ( „ d o s t a w a ł tyle pał za ile s r e b r n i k ó w sprzedał
41
II. 5. J u d a s z p o w i e s z o n y . Fot. A d a m Bujak
BIBLIOGRAFIA
J e z u s a " , czasami i n s c e n i z o w a n o rodzaj s ą d u ) . Podczas w ł ó c z e
nia o b r z u c a n o d o m y ż y d o w s k i e b ł o t e m i w s a d z a n o tył k u k ł y
w o k n a . W s z y s t k o t o się działo w ś r ó d k r z y k ó w , hałasu w a r k o t e k
i klapaczy.
Imię Judasza nie jest p r z y p o r z ą d k o w a n e t y l k o z d r a j c o m , a m o
Bednarek B o g u s ł a w
1 9 8 8 Okruchy judaszologii.
Jakub de
Voragine-Borges-Kardyna/ Etchegraray, „ L i t e r a t u r a L u d o w a " R. X X X I I , Nr 3
że żeby o d w r ó c i ć , t o pojęcie zdrajcy zostało w kulturze t r a d y c y j
Kolberg Oskar
nej rozszerzone, w tej klasie o s ó b mieszczą się: Żydzi (czy raczej
1925
ci, k t ó r y c h za Ż y d ó w się u w a ż a ) , w a r i a c i , stare panny. Pojęcie
Land Eugeniusz
zdrady jest utożsamiane z brakiem — czy też niepełną przynależ
1925
nością d o g r u p y s w o i c h ; o d n o s i się d o o s ó b , które łamią reguły
i nie przestrzegają o b o w i ą z u j ą c y c h w e w s p ó l n o c i e w a r t o ś c i .
Sankcją jest ośmieszenie.
K a r n a w a ł o w y charakter obrzędu łączy w
sobie
symbolikę
p ł o d n o ś c i i śmierci, t ł u m a c z y t o o b e c n o ś ć — tak o d m i e n n e g o o d
b i b l i j n e g o w z o r u — seksualnego aspektu postaci J u d a s z a w k u l
turze wiejskiej.
II. 1 — 4
42
Pismo
Krakowskie,
[ w : ] Dzieła
wszystkie,
t. 7, cz. 3
Obrzędy judaszowe
w Polsce, „Teatr L u d o w y " nr 4,
s. 5 2 — 5 6
Święte
Starego
Testamentu.
Biblia
Tysiąclecia,
1980,
w y d . III, P o z n a ń — W a r s z a w a
W y r o b e k Piotr
1913
Wielkotygodniowe
obrzędy ludowe
„ Z i e m i a " , R. IV, Nr 1 2 , s. 1 9 0
Zadrożyńska A n n a
1 9 8 5 Powtarzać
czas początku,
spod
Babiej
Góry,
cz. I, W a r s z a w a .
p o c h o d z ą z a r c h i w u m P a ń s t w o w e g o M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w W a r s z a w i e , il. 5 z a r c h i w u m W y d a w n i c t w a „Sport
i Turystyka"
