-
Title
-
Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2
-
Description
-
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.134-138
-
Date
-
1989
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:3342
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Sztuki PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3565
-
Text
-
R
E
C
E
N
Z
J
E
Maciej Krupa
CZAS BUDOWANIA
Ostatnie lata przyniosły w Polsce szereg publikacji dotyczących
kultury żydowskiej. Fakt ten jest z pewnością rodzajem rekompen
saty za wieloletnie milczenie na ten temat, a także efektem swoistej
mody, której przyczyn nie będę tutaj dociekać. Piękny album
Moniki Krajewskiej Czas kamieni jest znakomitą ilustracją tego co
pozostało — wspomnień o wspaniałej przeszłości, cmentarzy, gro
bów...
W Księdze Wyjścia czytamy: „W tym dniu będziesz opowiadał
synowi swemu: Dzieje się tak ze względu na to, co uczynił Pan dla
mnie w czasie wyjścia z Egiptu" (Wj 13,8). Z tych słów wywodzi się
obowiązek głoszenia Hagady paschalnej, historii narodu żydowskie
go przekazywanej z pokolenia na pokolenie przez długie wieki.
Z powyższego wersetu biblijnego zaczerpnięto również tytuł albumu
wydanego na Węgrzech w 1984 roku. ...będziesz opowiadał synowi
swemu
przekażesz mu dziedzictwo przodków, wiarę ojców,
Pismo, skarby kultury i tradycji. Nad Dunajem to polecenie ma
jeszcze swój sens, gdyż trwa tam życie społeczności żydowskiej,
kontynuowany jest przekaz pokoleniowy. Węgry są bowiem jednym
z niewielu krajów naszej części Europy, w którym przetrwała do dziś
znaczna mniejszość żydowska i jedynym, w którym kultura i religia
żydowska trwa w pełnej ciągłości i rozkwicie.
Książkę otwiera krótki historyczny wstęp Żydzi na Węgrzech,
omawiający ich dzieje począwszy od pierwszych żydowskich osadni
ków w Panonii za czasów rzymskich. Podczas I I Wojny Światowej
zginęło 565 tysięcy węgierskich Żydów. W 1948 roku zawarto
porozumienie pamiędzy rządem republiki a kongregacją żydowską,
ustalające prawną sytuację Żydów na Węgrzech. Obecnie w stolicy
i wszystkich województwach istnieją gminy żydowskie, w Budapesz
1
cie działa jedyne w Europie Wschodniej Narodowe Seminarium
kształcące rabinów (również dla potrzeb wspólnot żydowskich
w krajach ościennych). Szkoła ta posiada bogatą bibliotekę i archi,
wa, wydaje swój rocznik, zbiór dokumentów Monumenta Hungariae Judaica oraz historyczne monografie poszczególnych węgiers
kich gmin żydowskich. W budynku seminarium mieści się również
żydowskie gimnazjum. Muzeum kultury żydowskiej założone w
1909 roku posiada jedną z najbogatszych kolekcji judaiców w Euro
pie.
I . „Jest czas rodzenia i czas umierania" (Koh 3,2). Pierwsza
część albumu Od kołyski do grobu prezentuje cztery główne wydarze
nia żydowskiego życia: narodziny i rytuał obrzezania, Bar Miewa
- dzień konfirmacji, wejścia do społeczności dorosłych mężczyzn;
obrzęd zaślubin i pogrzeb. Fotografie przedstawiają wszystkie
charakterystyczne momenty tych obrzędów — obrzezanie, nadawa
nie imienia, pierwsze czytanie Tory, panną młodą pod ślubnym
baldachimem, ucztę weselną, kolejne sceny z pogrzebu. Zdjęcia są
uzupełnione krótkim tekstem charakteryzującym przebieg poszcze
gólnych uroczystości, ich pochodzenie, zakorzenienie w Prawie
i tradycji.
I I . „Te są święta Pańskie, które będziecie zwać świętymi" (Kpł
23,2). Część druga — Święta, równie szczegółowo przedstawia
przebieg kolejnych dni świątecznych począwszy od szabatu — przy
gotowań do niego, modłów w synagodze, obrzędów domowych.
Zdjęcie człowieka dmącego w szofar otwiera cykl świąt dorocznych
- Rosz ha-Szana (Nowy Rok), Jom Kippur (Sądny Dzień), Sukkot
(Święto Namiotów), Symchat Tora (Radość Tory), Chanuka (Świę
to Świateł), Zajn Adar (rocznica narodzin i śmierci Mojżesza),
Purim, Pesach, Lag ba-Omer, Szawuot (Święto Tygodni), Tisza
be-Aw (rocznica zburzenia Świątyni). Na zdjęciach utrwalono
szereg charakterytycznych obrzędów, przedmiotów i scen — przy
kładowo: kobiety modlące się w „babińcu", świecę hawdalową.
modlitwy w synagodze, kuczkę na miejskim podwórku, papierowe
chorągiewki przygotowane na Święto Radości Tory, procesję ze
zwojami Pisma, menory chanukowe, malowniczą postać rabina
ortodoksyjnej gminy. Szczególnie obszernie — co zrozumiałe
- przedstawiono święto Paschy — ucztę sederową, proces przygo
towywania i wypieku macy, przebieg sederu w synagodze, dziecko
zadające pytania będące wstępem do Hagady. Krótkie teksty
komentują wszystkie święta pokazując ich biblijny, historyczny
rodowód i streszczając przebieg ceremonii.
I I I . „A lud mój uczyć będą, co za różnica jest między rzeczą
świętą a pospolitą" (Ez 44,23). W części trzeciej — Dni powszednie,
przewijają się dwa wątki będące esencją żydowskiej codzienności
- modlitwa i nauka. Możemy zobaczyć akcesoria modlitewne
- tałes, tefilin, oraz sposób ich noszenia. Pokazano także wnętrze
bożnicy, zwoje Tory i modlitewne gesty. Zwrócono również uwagę
na znaczenie pielgrzymki do grobów wielkich rabbich. Dalej może
my zobaczyć szereg instytucji związanych z wymogiem koszerności:
rzeźnika rytualnego — szojcheta, sam proces uboju rytualnego,
wnętrze koszernej masarni, kuchni, piwnicy z winem. Na Węgrzech
istnieją wszystkie szczeble żydowskiej edukacji, stąd szereg obrazów
i scen z życia szkolnego — chłopcy uczący się Tory, mała dziewczyn
ka zasłaniająca oczy, ucząca się błogosławienia świec szabasowych,
lekcje i czas wolny spędzany w żydowskim gimnazjum, studenci
zgłębiający treści Talmudu i ordynacja nowego rabina.
Trudno opowiedzieć słowami treść albumu stąd powyższe,
skrótowe wyliczenia. A wszystko po to, by ukazać bogactwo pełni
życia — bo takie wrażenie przynosi omawiana książka. Ukazuje
świat zupełnie dla nas egzotyczny, a znajdujący się tak blisko. I co
najważniejsze — żywy. Warto wspomnieć jeszcze o kilku zaletach tej
publikacji. Przede wszystkim znakomite zdjęcia, które będąc w pełni
fotografiami artystycznymi nie tylko dokumentują, ale poprzez
określony punkt widzenia, kadrowanie, światło i wspaniałe kolory,
kreują przedstawiany świat. Poza tym krótki, treściwy komentarz,
nie obciążający nieprzygotowanego czytelnika nadmiarem informa
cji, lecz wystarczająco tłumaczący znaczenie prezentowanych scen
i obrazów. Wspaniała szata edytorska, tak ważna w tego typu
publikacjach — przejrzysty układ, znakomita jakość zdjęć, papieru,
II. 1. Modlitwa przy zwojach Świętych Ksiąg; ił. 2. Kropla wina
na wargi dziecka przy nadaniu imienia; i l . 3. Wyrób macy na
święta Pesach
oprawy. Uzupełnieniem książki jest słowniczek niektórych obcych
wyrażeń oraz krótka ale reprezentatywna bibliografia, podająca
zarówno tytuły węgierskie jak i niektóre ważne prace obcojęzyczne.
W sumie jest to bardzo udana pozycja wydawnicza, godna
szerszej prezentacji a może i przedruku. Plastyczny wizerunek żywej
wspólnoty żydowskiej, książka jakiej w Polsce nie da się już napisać.
Bowiem nam pozostał tylko „czas kamieni".
... and you shall tell your son ... Jewish Customs and Ceremonies in
Hungary, Tamas Fener — zdjęcia, Sandor Scheiber — tekst.
Budapest, Corvina Kiadó, 1984, s. 155 (książkę wydano również
w węgierskiej i niemieckiej wersji językowej).
3
Olga Goldberg-Mulkiewicz:
GIZA FRANKEL — MIGZEROT NIJAR,
OMANUT JEHUDIT AMAMIT, GIVATAIIM 1983, WYD. MASADA
Ukoronowaniem wieloletnich zainteresować badawczych Gizy
Franklowej (Frenklowej, Franklowej) jest jej ostatnia książka
Wycinanki w papierze, żydowska sztuka ludowa. Tematowi temu
poświęciła ona całe życie — pierwszą bowiem publikacją, rozpoczy
nającej pracę naukową w Katedrze Etnologii Uniwersytetu im. Jana
Kazimierza we Lwowie asystentki, był artykuł Wycinanka żydowska
w Polsce omawiana zaś książka ukazała się na rok przed śmiercią
autorki. Opracowując ten temat dokonała Giza Franklowa pionier
skiej pracy. Dotąd bowiem wycinanka żydowska znana była jedynie
z nielicznych wzmianek, względnie krótkich opracowań, nie ujmują
cych całości problematyki. Franklowa systematycznie badała wyci
nankę różnych grup żydowskiej diaspory i stała się w tej dziedzinie
nie kwestionowanym autorytetem.
Omawiana książka jest podsumowaniem dorobku naukowego
autorki. Zawiera krótki tekst wprowadzający oraz część zasadniczą,
na którą składa się siedemdziesiąt siedem plansz, w tym pięćdziesiąt
barwnych; ponadto w książce znajdujemy wybór bibliografii doty
czącej opracowań z zakresu historii wycinanki na świecie oraz
wycinanki żydowskiej.
W części wstępnej porusza autorka takie problemy jak — zagad
nienie źródeł sztuki wycinania w papierze oraz historię wycinanki
żydowskiej w Europie; następnie pisze o występujących najczęściej
motywach, tłumacząc pokrótce symboliczne znaczenie tych, które
występują najliczniej i uważane są za wiodące w sztuce żydowskiej
(np. lew) oraz tych, które występują bardzo często w wycinance, jak
na przykład orzeł — zwłaszcza dwugłowy.
1
2
Autorka wymienia rodzaje żydowskich wycinanek, funkcje jakie
spełniały w życiu tradycyjnych społeczności, opisuje technikę wyci
nania stosowaną przez żydowskich wycinankarzy. Nieco miejsca
poświęca opisowi wycinanki spotykanej u Żydów zamieszkujących
kraje północnej Afryki oraz Bliskiego Wschodu. Na zakończenie tej
części porusza autorka problem współczesnej wycinanki żydowskiej,
rozwijającej się obecnie w Izraelu, oraz wśród społeczności żydows
kiej zamieszkującej Stany Zjednoczone. Tematyce tej poświęcono
w książce jedynie kilkanaście wierszy — sygnalizując problem.
W całości zarówno tekst wstępu jak i plansze dotyczą żydowskiej
wycinanki tradycyjnej, której szczytowa faza rozwoju przypadała na
drugą połowę X I X wieku oraz przełom stuleci.
Zasadniczy trzon publikacji stanowią ilustracje poszczególnych
wycinanek oraz krótkie ich opisy. Zebrane wycinanki pochodzą
z wielu, rozsianych po całym świecie kolekcji muzealnych oraz
prywatnych. Ponadto publikuje Franklowa zdjęcia wycinanek,
które kiedyś były w jej posiadaniu i uległy zniszczeniu podczas
ostatniej wojny światowej. Wybierając poszczególne przykłady
autorka postarała się, aby wybór w książce odzwierciedlał niemalże
wszystkie typy wycinanki oraz reprezentował wszystkie grupy
żydowskiej diaspory w których — według rezultatów dotychczaso
wych badań — wycinanka występowała.
Najbogaciej reprezentowane są mizrachy oraz sziwiti (24 plansze
kolorowe, 7 dwubarwnych). Wśród nich na szczególną uwagę
zasługują publikowane po raz pierwszy, przed paroma zaledwie laty
odkryte, dwa egzemplarze wycinanki Żydów tureckich, które zarów-
II. 1. Menora. Maroko, X I X / X X w., 40 x 60 cm
136
no w zastosowaniu motywu menory, jak i bogatego ornamentu
roślinnego nawiązują do wycinanki północno-afrykańskiej. Tezę tę
umacnia użycie „złotego" papieru jako tła, spotykane również tylko
w północnej Afryce. Na związki pomiędzy wycinanką żydowską
a miejscową w Europie, wskazuje egzemplarz wycinanki pochodzą
cej z Wiednia, (str. 40), w której przy tradycyjnej kompozycji
spotykamy zastosowanie techniki wycinania (szczególnie jasno
widoczne na ramce okalającej wzór) znanej z produkowanych
w klasztorach południowo-niemieckich i austriackich obrazków
dewocyjnych, zwanych Spitzenbilder.
Następny rodzaj, to szewuoslech i rojzelech (cztery plansze
kolorowe i 15 ilustracji dwubarwnych), w której to grupie, znanej
wyłącznie z terenów Europy wschodniej, na uwagę zasługują rzadkie
dla wycinanki żydowskiej kompozycje tematyczne oraz wycinanki
koliste. Obydwa te rodzaje bliskie są wycinance polskiej a odbiegają
od tradycyjnej żydowskiej.
Wyodrębniona grupa wycinanek północno-afrykańskich to tak
zwane menory, jako że centralnym motywem każdej z nich jest
świecznik siedmioramienny, w którego ramiona wpisane są najczęś
ciej teksty z biblii, psalmy lub inne sentencje filozoficzne, zależnie od
przeznaczenia wycinanki. Niektóre z nich pełniły funkcję przede
wszystkim zdobniczą, inne służyły jako amulety, o czym świadczą
umieszczone na nich teksty. Stosowanie wycinanki jako amuletu,
znane były również i Żydom ze wschodniej Europy, a w omawianej
książce reprezentują ten typ cztery plansze kolorowe i trzy dwubarwne. Wycinanki te, tak zwane kimpetbriefTech wieszano w poko
j u położnicy.
Pojedynczymi egzemplarzami ilustrowane są takie rodzaje wyci
nanek jak wieszane w szałasie budowanym na święto Sukkot,
wykonywane dla przystroju ścian synagogi w miesiącu Adar czy
tablice do liczenia okresu omer (czas przypadający pomiędzy
świętami Pesach a Szawuot, obwarowany pewnymi nakazami
religijnymi i normami zachowań) (il. 4).
Odrębną grupę stanowią takie wycinanki jak obrazek przedsta
wiający „ N o w ą " synagogę Żydów aszkenazyjskich zbudowaną
w X V I I I wieku w Amsterdamie (z tego też okresu pochodzi
wykonana w pergaminie wycinanka), czy też ozdobiony bogatym
ornamentem wierszowany tekst, mówiący o przemijaniu dóbr
doczesnych. Typem wycinanki nie uwzględnianej w dotychczaso
wych badaniach przez autorów jest luach zikkaron. Jest to zapewne
nowszy typ o tradycyjnej kompozycji i tradycyjnych motywach
zdobniczych, który wszedł do tradycji żydowskiej dopiero na
przełomie stuleci. Funkcją tych wycinanek jest upamiętnienie zmar
łych w rodzinie i przypomnienie dat ich zgonów, a więc dni,
w których należy odmówić przepisaną nakazami religii modlitwę.
Autorka podaje dwa przykłady takich wycinanek. Jedną ze Stanów
Zjednoczonych (1900 r.), drugą pochodzącą prawdopodobnie z Pol
ski (il. 5). Są to pierwowzory rozpowszechniającego się współcześnie
typu wycinanki o nowej funkcji.
Nawiązując do problematyki związanej z historią rozwoju
wycinanki oraz pierwowzorami tejże autorka zamieszcza trzy plan
sze przedstawiające pochodzące z Włoch i zdobione wycinanką
X V I I I - i XIX-wieczne żydowskie kontrakty małżeńskie tak zwane
ketuby oraz dwa zwoje zdobione wycinanką Megillot Ester.
Należy żałować, że zbiór ilustracji nie obejmuje zdobionych
wycinanką chorągiewek na święto Simchat Tora, gdyż wówczas
kompedium przykładów żydowskiej tradycyjnej wycinanki byłoby
pełne.
Każda plansza zaopatrzona jest na przeciwnej stronie w objaśnia
jący tekst. Uwzględnia on przede wszystkim miejsce i datę wykona
nia wycinanki, jej rozmiary i kolekcję, w której znajduje się obecnie,
względnie — w nielicznych tylko przypadkach — tytuł pracy,
w której były publikowana (odnosi się to jedynie do wycinanek
zaczerpniętych z publikacji Reginy Lilientalowej — jest to bowiem
jedyne źródło dla tego typu wycinanki, wszystkie oryginały zaginęły
w pożodze wojennej). Następnie autorka określa funkcję wycinan
ki, opisuje pokrótce jej kompozycję, czasem tłumaczy symbolikę
poszczególnych motywów. Ustosunkowując się do tekstów tak
licznie występujących w wycinankach stara się przede wszystkim
określić ich proweniencję, rozwiązać skróty, odczytać daty, odszu
kać nazwiska twórców. Opisy te nie zawsze są konsekwentne,
autorka dodaje przy niektórych egzemplarzach uwagi, które wydają
3
137
*
się jej konieczne. Dotyczą one często specyfiki danej wycinanki,
odmienności jej wzoru, powszechności występujących na niej moty
wów czy też umieszczonego tekstu.
Na marginesie tych objaśnień do poszczególnych plansz nasuwa
ją się pewne uwagi krytyczne. Przede wszystkim nazwy poszczegól
nych miejscowości, z których pochodzą wycinanki, podawane są
niekonsekwentnie — raz wedle ich brzemienia w jidysz, raz po
polsku, czasem zaś alfabetem hebrajskim, co utrudnia ustalenie
proweniencji poszczególnych egzemplarzy. Autorka operuje też
pojęciem Galicja, który to termin pokutuje do dziś w naukowej
literaturze hebrajskiej, aczkolwiek jest anachronizmem. Ponadto te
wycinanki, które pochodzą z poszczególnych kolekcji muzealnych,
a jest takich bardzo wiele, nie mają zaznaczonego numeru inwenta
rza, co nie ułatwia ich odszukania przez ewentualnych kolejnych
badaczy. Zamieszczony na końcu książki spis rzeczy zawiera jedynie
dane skrótowe odnośnie poszczególnych plansz.
O pięknie i bogactwie motywów żydowskiej wycinanki ma
mówić ona sama, i rzeczywiście cel ten udało się wydawnictwu
osiągnąć — pokazanie tak wielkiej liczby wycinanek w kolorze
umożliwia czytelnikowi poznanie prawdziwego efektu artystyczne
go jaki wycinanka wywoływała. Dobry poziom graficzny książki
umożliwia zorientowanie się, która wycinanka malowana jest
akwarelą, gdzie mamy do czynienia z podłożonym tłem z glansowanego kolorowego papieru, względnie arkusza tzw. „złotka".
Szata graficzna książki, zaprojektowana przez Arie Ben-Dawida
przyczyniła się do jej przejrzystości, a zastosowane przerywniki
w tekście — wzięte z wycinanek, których dany tekst dotyczy
— uświadamiają czytelnikowi różnorodność i piękno poszczegól
nych motywów. Reasumując, należy stwierdzić, że otrzymaliśmy
książkę, która przedstawia nam całokształt problematyki badawczej
związanej z wycinanką żydowską i która daje bogaty przegląd
przykładów świadczących o jej specyfice.
3
PRZYPISY
1
Giza Franklowa, Wycinanka żydowska w Polsce, „Lud", seria
I I , t. V I I I , 1929, s. 40—57
Na uwagę załugują przede wszystkim następujące prace: R.
Lilientalowa, Twięta żydowskie w przeszłości i teraźniejszości, „Roz
prawy Wydziału Filologicznego A U " , t. X L V , 1914; M . Goldstein,
1
K . Dresdner, Kultura i sztuka ludu żydowskiego na ziemiach polskich,
Lwów 1935; B. W. Segel, Reiselech und Fahnen der galizischen Juden,
„Globus", t. 61, 1932, nr 15
O. Goldberg-Mulkiewicz, Współczesne przemiany tradycyjnej
wycinanki żydowskiej, „Polska Sztuka Ludowa, R. 41, 1987 nr 1-^t
3
II 3 Wycinanka na święta Sukkot symbolizuje odwiedziny patriarchów w Kuczkach, X V I I I w., 32 x 21,2 cm; il. 4. Wycinanka — tablica
służąca do liczenia okresu Omeru, 1866, 59 x 52 cm; il. 5. Tablica pamięci, na rocznicę śmierci ojca i matki. USA, 1917, 39 x 34 cm
