-
Title
-
Nikifor (1895-1968) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4
-
Description
-
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.23-26
-
Creator
-
Jackowski, Aleksander
-
Date
-
1982
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:3170
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Sztuki PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3383
-
Text
-
Aleksander Jackowski
NIKIFOR
(1895-1968)
W y c h o w a ł się na pograniczu d w ó c h k u l t u r , d w ó c h w y z n a ń , byl
for b y ł a n a l f a b e t ą , b o l a ł z tego p o w o d u a p o n i e w a ż b y ł raczej
b o w i e m Ł e m k i e m . W y o b r a ż e n i a o B o g u , N i e b i e , Piekle k s z t a ł
s k ą p y ( n i g d y nie d a w a ł ,,na t a c ę " ) z a s k o c z y ł o m n i e g d y o f i a r o w a ł
t o w a ł z a p o z n a j ą c się z n a u k a m i a przede w s z y s t k i m m a l o w i d ł a m i
s p o r ą s u m ę c h ł o p c o m , k t ó r z y z b i e r a l i d a t k i na b u r s ę . N i e c h c i a ł ,
w cerkiewkach i k o ś c i o ł a c h , c h o d z i ł b o w i e m z a r ó w n o do j e d n y c h
b y wiedziano, że nie c z y t a i nie pisze, o p a t r y w a ł w i ę c o b r a z k i
jak i drugich.
n a p i s a m i , o d w z o r o w u j ą c , p r z e w a ż n i e z b ł ę d a m i , widziane g d z i e ś
Ojca nie z n a ł , m a t k a z a r a b i a ł a p r a n i e m . M i a ł jej f o t o g r a f i ę ,
szyldy czy drogowskazy. Czasem tekst k o m e n t o w a ł t e r ś ć obrazka,
p o k a z y w a ł z w i d o c z n y m wzruszeniem. Z m a r ł a , g d y b y l jeszcze
c z ę s t o b y ł t o j e d n a k t y l k o z b i ó r p r z y p a d k o w y c h w y r a z ó w . A b y nie
c h ł o p c e m , z o s t a ł w i ę c sam, nie z n a j ą c n a w e t swego nazwiska.
w y r ó ż n i a ć się w czasie n a b o ż e ń - i t w a s p o r z ą d z i ł sobie m o d l i t e w n i k
W i e d z i a ł t y l k o , że się n a z y w a N i k i f o r . W i e d z i a ł t e ż , o d m ł o d y c h
w czarnej oprawie. W y g l ą d a ł j a k p m w d z i w y , t y l e że w ś r o d k u
l a t , że m a b y ć malarzem. J u ż wczesne akwarele ś w i a d c z ą o w i e l
znajdowały
kiej
w g ó r n e j części s t r o n i c y sceny b i b l i j n e , w dolnej z a ś ich w s p ó ł
wrażliwości
i umiejętności
obserwacji, nie r z a d k o
pod
szytej d o w c i p o m . Prace swe s z a n o w a ł , n a w e t te wczesne z okresu
się
wyłącznie
rysunki Nikifora,
przedstawiające
czesne, ziemskie o d p o w i e d n i k i .
g d y m i a ł 10—-12 l a t , p i e c z o ł o w i c i e p r z e c h o w y w a ł w d u ż e j s k r z y n i ,
Gotowe o b r a z k i „ o p r a w i a ł " , p r z y k l e j a j ą c po bokach r a m k ę
k t ó r ą m i a ł w s w y m k r y n i c k i m m i e s z k a n i u . Całe ż y c i e m a l o w a ł
z p a s k ó w p a p i e r u , t a k d o b r a n ą w kolorze, że p o t ę g o w a ł a w y r a z
a w ę d r u j ą c c z ę s t o po wsiach i k r y n i c k i c h domach s p r z e d a w a ł je
całości. Potem
bądź ofiarowywał
p i e c z ę ć —• N i k i f o r - M a t e j k o
w z a m i a n za jedzenie czy nocleg. G d y nie
przyklejał
z n a j d o w a ł n a b y w c ó w — p r o s i ł o j a ł m u ż n ę . P o n i e w a ż na skutek
Nazwisko powszechnie
w a d y w y m o w y ( p r z y r o ś n i ę t y j ę z y k ) b e ł k o t a ł , n a ogół nie r o z u
swej
m i a n o go, co p o g ł ę b i a ł o izolację p s y c h i c z n ą malarza.
na
odwrocie p ę t e l k ę
i
przystawiał
( m i a ł i c h k i l k a i bardzo je l u b i ł ) .
znanego malarza p r z y b r a ł j a k o o z n a k ę
profesji.
Pisano
Ś w i a t go c i e k a w i ł , w ę d r o w a ł w i ę c po wsiach, j e ź d z i ł k o l e j ą
nawet o n i m , ż e jest g ł u c h o n i e m y . N o s i ł w i ę c w swej kasetce
( o c z y w i ś c i e bez b i l e t u ) do T a r n o w a , K r a k o w a , Nowego S ą c z a ,
z obrazkami i farbami „list ż e b r a c z y " , k t ó r y malując umieszczał
W a r s z a w y . W l a t a c h p i ę ć d z i e s i ą t y c h p o j e c h a ł nawet na t z w .
na w i d o c z n y m miejscu. T a k i c h l i s t ó w z a c h o w a ł o się k i l k a , na
w ó w c z a s Ziemie Odzyskane. S z k i c o w a ł o ł ó w k i e m w n o t a t n i k u
k a ż d y m , o b o k p r o ś b y , pisanej przez z n a j o m y c h , w i d n i o j o m a l e ń k i
widziane budowle, k o ś c i o ł y , secesyjne ratusz^ i dworce. Powsta
obrazek p r z e d s t a w i a j ą c y N i k i f o r a , k o ś c i ó ł b ą d ź c e r k i e w k ę . N i k i
w a ł y p ó ź n i e j z n a k o m i t e k r a j o b r a z y z o k i e n wagonu (nie z n a m
23
i n n y c h , gdzie t a k b y się c u l o przesuwanie
pejzażu).
Nikifor
na k o ł n i e r z u k o s z u l i . B y ł przekonany, że m i l a r z e z n a j d u j ą się
z b i e r a ł t e ż stare pisma i w z o r n i k i secesyjnej a r c h i t e k t u r y , po
w h i e r a r c h i i ś w i a t a przed i n n y m i l u d ź m i , i m b o w i e m d a ł P a n
s ł u g i w a ł się n i m i , ale w s w y c h wizjach a r c h i t e k t o n i c z n y c h pusz
dar tworzenia.
czał wodze f a n t a z j i . B u d o w a ł g i g a n t y c z n y b u d y n e k na k s z t a ł t
W i e r z y ł , że s p r a w i e d l i w o ś ć z a p a n u j © dopiero na
tamtym
a r k i —- ,,To A m e r y k a , t ł u m a c z y ł . R o b i ą p i e n i ą d z e . W k a ż d y m
świocie. Złi z o s t a n ą u k a r a n i , d o b r z y w y w y ż s z e n i . W t e d y o n , po
d o m u robie, p i e n i ą d z e , D o l a r y ! "
n i ż a n y na z i e m i zostanie m ę d r c e m , c z y t a j ą c y m
Wiadomo,
ż^ N i k i f o r
byl znakomitym kolorystą.
święte księgi,
Umiał
malarzem z p r a w d z i w y m i s z t a l u g a m i , s k r z y p k i e m , b i s k u p e m —
j e d n a k t a k ż e ciekawie r y s o w a ć . Ś w i a d c z ą o t y m szkice oerkiewek,
w y m i e r z a j ą c y m u s t ó p o ł t a r z a k a r ę t y m , k t ó r z y go s k r z y w d z i l i .
w i r t u o z e r i a w p o s ł u g i w a n i u się e f e k t a m i p e r s p e k t y w y . „ P o t r e t y "
chwytały
charakterystyczną
cechę
konkretnej
osoby.
M a l a r s t w o b y ł o d l a N i k i f o r a nie t y l k o f o r m ą p r o j e k c j i m a r z e ń
Kiedyś
i o c z e k i w a ń , ale sposobem i n t e r p r e t a c j i widzianej r z e c z y w i s t o ś c i .
poprosiłem Nikifora o kilkanaście ołówkowych szkiców różnych
M a l u j ą c d o m , w k t ó r y m mieszkam, d o d a ł jedno p i ę t r o , d o s a d z i ł
o s ó b (na wieczkach p u d e ł e k od p a p i e r o s ó w ) i z a n o t o w a ł e m n a
drzdfc^a na u l i c y , a r y s u j ą c na moje p r o ś b y P a ł a c K u l t u r y i N a u k i
odwrocie kogo m v j ą p r z e d s t a w i a ć . Po k i l k u l a t a c h p o k a z a ł e m je
w b u d o w a ł go w o t a c z a j ą c e ,
m a l a r z o w i . M o m e n t a l n i e p o z n a ł , k t ó r y rysunek kogo przedstawia.
d o s k o n a ł e poczucie h u m o r u , widoczne w i m a g i n o w a n y c h p o m
D o n i e k t ó r y c h t e m a t ó w p o w r a c a ł w r ó ż n y c h okresach swego
ż y c i a . N a l e ż a ł clo n i c h w ą t e k Nikifora
(z n i e o d ł ą c z n ą k a s e t ą ) , Nikifora
wędrującego
po drogach
witanego, Uczt malarzy. T e n te
nikach
jak
i architekturach
spiętrzone k u górze domy. Miał
zwieńczonych
dowcipną
figurą.
W obrazach jego czas u l e g a ł s p ł a s z c z e n i u . E l e m e n t y przesz
łości i t e r a ź n i e j s z o ś c i n a k ł a d a ł y się na siebie. N a d Ucieczką
do
m a t i n t e r p r e t o w a ł s z c z e g ó l n i e starannie. Po ś m i e r c i — t ł u m a c z y ł
Egiptu l e c i a ł aeroplan, t a k i sam, j a k i m ó g ł z a p a m i ę t a ć z m ł o d o ś c i ,
— wszyscy m i l a r z e z o s t a n ą zaproszeni do P a ń s k i e g o s t p ł u , i t a k
święci w niebie n o s i l i z i m ą n a u s z n i k i , a poruszali się d o r o ż k ą
oto s i e d z ą obok siobie (jak za c z a s ó w m ł o d o ś c i N i k i f o r a ) w czar
„ n a b a l o n a c h " , j a k co lepsi k r y n i c c y g o ś c i e . Niebo w istocie nio
n y c h pelerynach, kapeluszach z r o n d e m i fontaziach z a w i ą z a n y c h
r ó ż n i ł o się od z i o m i . B y ł o t y l k o lepsze.
24
N i k i f o r p r a c o w a ł od ś w i t u do nocy, o b s e r w o w a ł e m go w K r y
no ? K t o do czasu m o d y na N i k i f o r a , cenił „ P a m i ą t k i z K r y n i c y "
n i c y i g d y m i e s z k a ł u m n i e w Warszawie. W ż y c i u nie w i d z i a ł e m
m i ł o w a n e ś l i n ą i f a r b k e m i , zawsze na m u r k u p r z e d D o m e m
t a k pracowitego c z ł o w i e k a . Z a c z y n a ł m a l o w a ć
Zdrojowym ?
o awioio,
koło
5—6, a n i na c h w i l ę nie o d r y w a j ą c s i ę od r o b o t y . K i e d y nadcho
N i k i f o r a „ o d k r y ł " o k . 1935 r . u k r a i ń s k i m a l a r z
Seweryn
dził zmierzch o d k ł a d a ł f a r b y , z a b i e r a ł się do rysowania o b r a z k ó w ,
T u r y n . Pierwszy p i s a ł o n i m J e r z y W o l f f , ale t w ó r c z o ś ć k r y n i c k i e
k t ó r e w n a s t ę p n y c h d n i a c h m i ł o w a ł . P ó ź n y m wieczorom, g d y
go m i s t r z a s p o p u l a r y z o w a l i dopiero po wojnie A n d r z e j i E w a
oczy m u j u ż ł z a w i ł y i b y l w y r a ź n i e z m ę c z o n y d o b i e r a ł i p r z y k l e j a ł
B a n a c h o w i e . Z a j ę l i się w a r u n k a m i ż y c i a i z d r o w i e m m a l a r z a ,
r a m k i do obrazków-, w y k o n y w a ł p ę t e l k i do zawieszania. Obser
zorganizowali m u pierwsze, w a ż n e w y s t a w y w k r a j u i za g r a n i c ą ,
w u j ą c go s ą d z ę , że w s w y m ż y c i u n a m i ł o w a ł k i l k a d z i e s i ą t t y s i ę c y
w y d a l i o n i m dwie książki.
o b r a z k ó w na
kartkach
zo szkolnych z e s z y t ó w , wieczkach od
W o s t a t n i c h l a t a c h ż y c i a N i k i f o r m i a ł przydzielonego opie
p u d e ł e k z papierosami, a nawet na zlepionych s k r a w k a c h p a p i e r u .
k u n a , mieszkanie z rzeczami o k t ó r y c h p r z e d t e m m a r z y ł ( k i l k a
N i g d y się nie p o w t a r z a ł , n a t o m i a s t c z ę s t o m i l o w a ! serio o b r a z k ó w
odbiorników radiowych, kilkanaście zegarków), samochód k t ó r y m
na t e n sam t e m a t , p r z e d s t a w i a j ą c jo w kolejnej fa-'.io r u c h u , j a k
go w o ż o n o . W ł a d z e d a ł y m u d o w ó d osobisty i oficjalne nazwisko
k l a t k i rysunkowego f i l m u .
— K r y n i c k i . B y ł j u ż j e d n a k bardzo c h o r y i z m ę c z o n y ż y c i e m ,
Prace p ó ź n i e j s z o w y k a z u j ą
rozwój
w p o r ó w n a n i u z w c z e ś n i e j s z y m i , p o g ł ę b i a się n a s t r ó j , doskonali
s m u t n y . M ę c z y l i go ludzie, p r z y c h o d z ą c y p o p a t r z e ć j a k pracuje,
kompozycja,
m ę c z y ł o m i ł o w a n i e . P r a c o w a ł j a k b y z o b o w i ą z k u , gorzej, z coraz
umiejętność
perspektywicznego
widzenia
archi
t e k t u r y , ś w i a d o m e operowanie ś w i a t ł o c i e n i e m , a przede wszyst
kim
w r a ż l i w o ś ć k o l o r y s t y c z n a . Najlepsze
obrazy,
te
większym trudem.
właśnie,
Prace N i k i f o r a pokazano na wszystkich w a ż n i e j s z y c h w y s t a
k t ó r e p r z e s ą d z a j ą o randze a r t y s t y c z n e j N i k i f o r a , t w o r z y ł w la
w a c h s z t u k i n a i w n e j (w B a z y l e i , M o n a c h i u m , Z u r y c h u , Zagrze
tach trzydziestych. Z a c h o w a ł o się ich jednak
biu, Bratysławie itd.) Miał kilkanaście wystaw indywidualnyoh
niewiele,
któż
b o w i e m , poza k i l k o m a m a l a r z a m i , d o c e n i a ł przed w o j n ą i c h p i ę k
w
Polsce,
Argentynie, B e l g i i , Berlinie
Zachodnim,
Brazylii
25
F r a n c j i , H o l a n d i i , J a p o n i i , J u g o s ł a w i i , Republice Federalnej
Niemiec, Stanaoh Zjednoczonych, S z w a j c a r i i , Wielkiej B r y t a n i i .
O Nikiforze napisano p a r ę setek a r t y k u ł ó w , n a k r ę c o n o 3 filmy
dokumentalne.
Bibliografię oraz wykaz wystaw podaje w swej najnowszej
k s i ą ż c e Andrzej B a n a c h . Nikifor,
26
Warszawa 1983.
Obrazy Nikifora z n a j d u j ą s i ę w Polsce w n a s t ę p u j ą c y c h
muzeach: Muzeum O k r ę g o w e , N o w y S ą c z ( n a j w i ę k s z a kolekcja),
Muzeum Narodowe w Warszawie, Muzeum Narodowe w Pozna
n i u , Muzeum Etnograficzne w K r a k o w i e , P a ń s t w o w e Muzeum
Etnograficzne
w Warszawie, Muzeum O k r ę g o w e w R a d o m i u ,
Muzeum O k r ę g o w e w T o r u n i u .
