-
Title
-
Przedstawienie Świętej Krwi z Walldürn / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.1
-
Description
-
Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.1; s.27-36
-
Creator
-
Śnieżyńska-Stolot, Ewa
-
Date
-
1970
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:4388
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Instytut Sztuki PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4728
-
Subject
-
ikonografia
-
sztuka ludowa
-
Święta Krew z Walldürn
-
Text
-
Snieżyńska-Stolot
Ewa
P R Z E D S T A W I E N I E
Ś W I Ę T E J
KRWI
Z
W A L L D Ü R N
ZE STUDIÓW NAD IKONOGRAFIĄ W POLSKIEJ SZTUCE LUDOWEJ
Z a g a d n i e n i e i k o n o g r a f i i chrześcijańskiej
dowej n i e zostało d o t ą d o p r a c o w a n e
pujący, a r t y k u ł y p o ś w i ę c o n e
czały się j e d y n i e
w sztuce l u
Są t o : d r z e w o r y t
ograni
ska, osiem obrazków m a l o w a n y c h n a szkle i lustrze p o
niektórych
tematów .
1
musi
problemów: w p i e r w s z y m
niekiedy zupełnie o d m i e n n y c h o d t e m a t y k i
weniencji,
w
zbiorach
w
Wiedniu,
Legenda
nionej w o f i c j a l n e j s z t u c e k o ś c i e l n e j . D l a t e g o też i s t n i e j e
(Odenwald)
potrzeba g r u n t o w n e g o
a
wych pozycjach
co p o w i n n o
ludowej pod
doprowadzić
wzorowanej
odnoszących
ścijańskiej, a p o ś w i ę c o n e j
sztuki
do po
n a podstawo
się d o i k o n o g r a f i i
specyficznej
nej z z a b y t k ó w l u d o w y c h w i e k u X I X .
Obecnie
jedynie
sztuce
2
przypuszczać,
że t e m a t y k a
była u w a r u n k o w a n a produkcją
w
przez p i e l g r z y m ó w ,
można
propago
które
te centra, czasem
najczęściej
zna
ludowej
dewocjonaliów
wanych przez różnorodne ośrodki o d p u s t o w e ,
chodziły się d a l e k o p o z a
chrze
Ikonografii
roz
przenoszone
rozpowszechniane
przez
Austriackiego
oraz
o
wersja
ortu
wino,
ceni w
szkołach
artystycznych
malarze
i
kształ
rzeźbiarze,
a jeśli już t a k b y ł o , t o w o p a r c i u o istniejące
s t a r a l i się o n i s t w o r z y ć n o w e
typy
ikonograficzne.
Należy n a d m i e n i ć , ż e r ó w n i e ż p r o b l e m
przez sztukę
ludową
nowych
tematy
wino
wylało
typów
gendy, n i e b y ł d o t ą d p o r u s z a n y . N a p o d s t a w i e
spostrzeżeń w y d a j e
sporadycznych .
3
Można
tem, że dziewiętnastowieczni
dotych
się, że kształtowanie t y
pów i k o n o g r a f i c z n y c h w s z t u c e l u d o w e j
padków
malarze,
rzeźbiarze
tworzący d l a p o t r z e b c h ł o p ó w , b r a l i t y p y
dewocjonaliów,
a więc
wzorników
traktowany
był przez
wieczu, j a k o obraz
rycin
podobnie
jak w
dość W i e r n i e .
przejętego
typu
była n a t o m i a s t o d m i e n n a ,
gustu Wiejskiego
stycznym
odbiorcy,
tworzącego
była
pere-
w 1589 r .
wizerunek
się n a korporał
Ukrzyżowanego
Otto. K i e d y
się i
konsekrował
przemienione
tworząc
otoczony
w
krew
cudowny
obraz:
jedenastoma
twa
w y o b r a ż e n i a n a Chuście
św. W e r o n i k i . P r z e r a ż o n y k s i ą d z u k r y ł p o p l a m i o n y k o r
p o r a ł w ołtarzu i d o p i e r o u m i e r a j ą c w y z n a ł całą t a j e m
to wyjęto
korporał
wydarzenie
i posłano
zostało
uznane
do
za
1
Rzymu,
cudowne,
a p a p i e ż E u g e n i u s z I V n a d a ł w 1445 r . p i e r w s z y
odpust
d l a kościoła Ś w . J e r z e g o w W a l l d ü r n .
obecnej
kultu
korporał
w
Walldürn
umieszczony
w
był i
jest
do
chwili
siedemnastowiecznym
П. 1. Święta
Brucknera.
Krew
z Walldürn,
drzeworyt,
1589 г., wg
fak
Formalna
chociaż
DVRENSIS
PEREGRINA-
T l O N í s O K T V 1.1
PKOCIltlSSV.
z dru
średnio
przejmowano
dalej
5
dziele
Pierwowzór
kazywano
do
oraz
4
nich,
w
Waltdurensis
wydanym
et progressu,
wieku X V I ,
jest
zdobiących
kamieniarskich .
święty, który
zawarta
Walldürn
i ka
ikonograficzne
ulotne d r u k i , m o d l i t w y , o b r a z k i d e w o c y j n e
kowanych
6
się w
pod koniec
D e sacrae
kamiennej
proszowickim .
należy d o p r z y
t o wytłumaczyć
mieniarze, z g r u p o w a n i w małych miasteczkach i w s i a c h ,
z rozmaitych
Etnograficznego
ikonograficznych
w oparciu o ustne l u b pisane, l u d o w e i pozaludowe l e
czasowych
się
tej legendy
pro
zachowany
figurze
wydarzył
r z a m i C h r y s t u s a naśladującymi
Obiektem
kształtowania
na
w powiecie
jaki
k i e l i c h przewrócił
gdzie opisane
kościelnej,
Ślą
W r o k u 1330 w k o ś c i e l e św. J e r z e g o w W a l l d ü r n o d
nicę. W t e d y
sztuki
Muzeum
prawiał mszę ksiądz H e n r y k
cujący
oficjalnej
cudzie
opata Jodocusa Hoffiusa:
grinationis
podpisem,
płaskorzeźba
uformowała
obszerna
handlarzy. Tematów t y c h n i e p o d e j m o w a l i n a ogół p r a
dla potrzeb
polskim
z 1911 r . w e w s i M a k o c i c e
rozpowszech
przebadania
opatrzony
rzę
ludowej,
1831 г., d r z e w o r y t z G ó r n e g o
chodzących z P o d h a l a i O r a w y , o b r a z o n i e z n a n e j
ikonogra
ficznych c z y l i t e m a t ó w w y s t ę p u j ą c y c h w s z t u c e
rozprawy,
wyko
temu problemowi
dzie c z y m u w a r u n k o w a n y b y ł w y b ó r w ą t k ó w
wstania obszernej
Kostryckiego
nany w Płazowie w
do o m ó w i e n i a
t y m właśnie kątem,
Macieja
wyczer
Badającemu s z t u k ę l u d o w ą o d s t r o n y i k o n o g r a f i i
więc nasuwać s i ę w i e l e
dowej.
w sposób
i
prze
interpretacja
dostosowana
ideałem
bez wątpienia
arty
eklektyczna
forma w y m i e n i o n y c h wzorów.
Obok zagadnienia
ikonograficznych w
wątków
mach o p r a c o w y w a n i a
grupy zabytków,
sztuki l u d o w e j
we,
które
ikonograficznych i
sztuce l u d o w e j
poszczególnych zabytków,
podjąć
próby
typów
należy także, w r a
czy też
u s t a l e n i a n a i l e dzieło
z a w i e r a ł o w s o b i e o k r e ś l o n e treści
mogły
być u w a r u n k o w a n e
ideową t w ó r c y w z g l ę d n i e W i e j s k i e g o
którego d z i e ł a t e b y ł y
ideo
świadomością
społeczeństwa, d l a
przeznaczone.
N a t y m m i e j s c u p r a g n ę zająć s i ę r z a d k i m , a s p o t y
kanym
na
Świętej
Krwi
(palla
terenie
polskiej
sztuki
ludowej,
z Walldürn. Jest t o w i z e r u n e k
corporalis)
z
z którego w y p ł y w a
przewróconym
tematem
korporału
k i e l i c h e m u dołu,
w i n o , tworząc obraz
złożony
z po
staci Ukrzyżowanego w o t o c z e n i u j e d e n a s t u t w a r z y C h r y
stusa.
Temat
Świętej
k r W i z Walldürn znany
jest j a k d o
tąd n a t e r e n i e P o l s k i z d w u n a s t u z a b y t k ó w
sztuki l u
27
0
7Í. 2. Odmiany
relikwiarzu,
nocnym
typu
u s t a w i o n y m ma ołtarzu
ramieniu
Przedstawienie
transeptu
Świętej
Krwi
Św.
ikonograficznego
Krwi
kościoła
w
Sw.
z Walldürn,
pół
Jerzego'.
t a k j a k zo
stało p o w y ż e j o p i s a n e , n i e j e s t o c z y w i ś c i e kopią
cudow
nego wyobrażenia n a k o r p o r a l e , n a którym b r a k
kich
w
śladów,
ale
zrodziło
się
oparciu o tekst legendy.
za p i e r w s z y
wanej
(il.
już
1) .
koniec
Wolfgang
wszel
wieku
Bruckner
Jodoeusa
tutaj
Hoffiusa
korporał
z
uważa
podtrzymywany
rego
wypływa
wino
przemienione
w i d z i m y Ukrzyżowanego
tych
ramionach
Chrystusa
nych w
tymi
i lekko
otacza
krew.
ugiętych
kolanach.
jego
porządku:
r a m i o n a m i Ukrzyżowanego,
twarzy
cztery
któ
Pośrodku
(bez k r z y ż a ) o s z e r o k o
jedenaście
następującym
w
kielich,
rozwar
Wizerunek
rozmieszczo
ponad
dwie, jedna
rozwar
pod
dru
c z e n i u występują
po
bokach
Ukrzyżowanego
na
wysokości j e g o b i o d e r .
ściele
miedzioryt w
z Ш
28
r e l i e f n a ołtarzu Ś w i ę t e j
Sw. Jerzego
w
Walldürn
z
Krwi
w
l a t 1622—1626
przeciwieństwie
do d r z e w o r y t u
Począwszy
które
wy
Chrystusa . W
oparciu
9
z Walldürn
artyście
przede
należy
możliwości
wszystkim
Niemiec
wśród
do
rozwi
roz
dewocjona
ludowej.
od
końca
X V I w.
Walldürn
stało
się
m i e j s c e m , d o k t ó r e g o zdążały p i e l g r z y m k i - p r o c e s j e
urzą
dzane
Nasi
lenie
wego
w
przez
przypada
związku
z
diecezji
Walldürn
na okres
jako
ruchu
punktem rozwoju
XVIII.
Wizerunki
trzydziestoletniej,
Walldürn
lnianych
modlitwy
runki
jest
względnie
i
wśród
Świętej
Krwi
1. ćwierć
Walldürn
dla
pielgrzy
dewocyjnych
sięgają
drzeworytnicza
malowanych
według
jed
j e d w a b i u czy też d r u k o w a
ręczniczkach
także w
z
przeznaczonych
obrazków
nego szablonu n a papierze,
Spotykane
była
Krwi
c y c h w i e k u X V I I , w y k o n a n y c h techniką
nych
pielgrzymko
kontrreformacyjnego.
Świętej
więc wśród
do W a l l d ü r n
würZburskiej.
miejsca
po wojnie
z narastaniem
Szczytowym
wieku
katolików
popularności
ko
za
krwi,
i n w e n c j i , toteż n a t e r e n i e
się
liów i w sztuce
oraz
dziele würaburskiego j e z u i t y J a n a S t r e i n a
г., g d z i e , w
strugi
Krwi
n i e daje
1 miedziorytniczą,
K o l e j n y m chronologicznie wyobrażeniem Świętej K r w i
jest alabastrowy
Świętej
prostych i
obserwujemy
są
widzimy
dopiero twarze
Przedstawienie
bardzo
mujących
umieszczone
Walldürn.
nograficzny świętej K r w i z Walldürn.
gą — z p r a w e j s t r o n y C h r y s t u s a i t r z y — t w o r z ą c e p i o
twarze
о
0 t e o s t a t n i e w i z e r u n k i u f o r m o w a ł się w ł a ś n i e t y p i k o
n o w ą linię p o s t r o n i e l e w e j
(od w i d z a ) . P o n a d t o p o d w i e
z
Hoffiusa,
nięcia w ł a s n e j
z
przewrócony
u
0
z k i e l i c h a j a k gałęzie k r z e w u , a n a i c h zakoń
powszechniło
(od
jest
rastają
1589
strony
widoczny
wartego
Krwi
cyto
roku
p r z e z d w a stojące a n i o ł y . N a k o r p o r a l e z p r a w e j
widza)
Świętej
XVI
tego r o d z a j u w i z e r u n e k , d r z e w o r y t w
książeczce
Przedstawiono
8
pod
0 ^
zwanych
Bluttüchleine.
u l o t n y c h d r u k a c h z tekstami
litografii.
Znane
na metalowych
są
również
wize
m e d a l i o n a c h i me-
П. 3. Święta Krew
z Walldürn,
miedzioryt,
1. pol. XIX w., wł. Muz. Etnogr.,
mal. na szkle,
Waksmund,
pow. Nowy
Targ,
wł. Muz. Etnogr.,
Kraków.
dalionikach,
Kraków.
które
trzydziestoletniej,
k t ó r e noszono
w
11.4. Święta
pojawiły
na
się
sztandarach
Krew
w
handlu
l u b na
czasie p i e l g r z y m e k
cych
do Walldürn,
w
tzw.
Blutbildstócken,
końcu
z
Walldürn,
po
wojnie
chorągwiach,
i procesji
zdążają
na k a m i e n n y c h
figurach
rozrzuconych
wokół
Walldürn,
p r z y d r o g a c h , k t ó r y m i zdążały do ś w i ę t e g o m i e j s c a p i e l
g r z y m k i z sąsiednich o k o l i c . W y o b r a ż e n i a
występowały
ponadto
na
licznych
Świętej
obrazkach
n y c h z X V I I I li X I X w . , większość z m i c h uległa
zniszczeniu
lecia w
w
latach
osiemdziesiątych
c z a s i e o d n a w i a n i a kościoła
Wymienione
powyżej
ne i s p r z e d a w a n e
miejscowościach
na
terenie
iNiemiec,
A u g s b u r g , a także w
i w Czechach
(Praga, Igława)
Austrii
n
M i m o prostej, wręcz n a w e t
c j i przedstawień
kilka
odmian
między
Świętej K r w i
typu
a
były
1 0
produkowa
przede
jak:
Würzburg,
Bamberg,
(Linz,
schematycznej
z Walldürn
kompozy
dostrzegamy
które
różnią
postaci Ukrzyżowanego,
wszystkim
Mona
Einsiedeln)
.
ikonograficznego,
sobą ułożeniem
kielicha,
stu
Jerzego .
n i e t y l k o w Walldürn, ale i w i n n y c h
Frankfurt nad Menem, Aschaffenburg,
chium,
jednak
ubiegłego
Sw.
'dewocjonalia
Krwi
wotyw
rozmieszczeniem
się
pozycją
twarzy
Chrystusa.
Biorąc
pod
uwagę
pozycję
kielicha oraz
rozmiesz
czenie t w a r z y C h r y s t u s a o d m i a n t a k i c h m o ż e m y
wyróż
nić aż o s i e m ( i l . 2). O g ó l n a różnica m i ę d z y t r z e m a p i e r w
s z y m i a pięcioma pozostałymi o d m i a n a m i p o l e g a
na t y m ,
29
I L 5. M. Kostrycki,
Święta
Krew
z
Wall
dürn, drzeworyt,
1831 г., Płazów, wł.
Biblio
teka Jagiellońska.
II. 6. Święta Krew
z Wall
dürn,
drzeworyt,
ok. 1800 г., Urfahr,
wg
Brucknera.
że w
pierwszym
pują
jednocześnie
przypadku
nad i
twarze
pod
Chrystusa
ramionami
nego, a w d r u g i m — w s z y s t k i e
z n i c h przypadają
poniżej r a m i o n C h r y s t u s a . P o n a d t o
odmianach k i e l i c h umieszczony
w pięciu
i
ósmej
tylko
pierwszych
jest po p r a w e j
dza) s t r o n i e U k r z y ż o w a n e g o , n a t o m i a s t w
s t e j , siódmej
wystę
Ukrzyżowa
(od w i
o d m i a n i e szó
k i e l i c h występuje
po jego
lewej
stronie.
W
tej
odmianie
Krwi
pierwszej
typu
ikonograficznego
z Walldürn p o n a d r a m i o n a m i
umieszczone
są c z t e r y w y o b r a ż e n i a
jego t w a r z y , z p r a
wej
zaś s t r o n y p r z y p a d a j ą
trzy, a z lewej
rze,
ułożone
wspomnianym
u
tak jak
na
Świę
Ukrzyżowanego
cztery
twa
drzeworycie
Hoffiusa.
W
odmianie
drugiej
nego w i d z i m y
umieszczono
miennym
tylko
po
ponad
ramionami
trzy twarze,
cztery
z
a
obu jego
układzie; z p r a w e j
—
Ukrzyżowa
pozostałe
stron,
twarze
osiem
ale w
od
t e ułożone
są
w j e d n y m rzędzie i tworzą w s t o s u n k u do postaci C h r y
stusa
ukośną
l i n i ę , iz l e w e j
:zaś p r z y p a d a j ą
po
dwie
t w a r z e w d w ó c h u k o ś n i e u ł o ż o n y c h rzędach.
W
trzeciej
ponad
z odmian omawianego
r a m i o n a m i Ukrzyżowanego
do dwóch. Po
twarze
j e s t pięć
w
prawej
Chrystusa w
twarzy
zredukowana
po
dwie
d w ó c h p i o n o w y c h rzędach, z
jego s t r o n i e występują
lewej
twarzy, przy
rzędzie
t y p u liczba
została
czym
zewnętrznym,
a
trzy
z
dwie
w
nich
przypadają
rzędzie
wewnętrz
nym,
Odmiana
czwarta
charakteryzuje
się
umieszczeniem
p o p r a w e j s t r o m e U k r z y ż o w a n e g o sześciu w y o b r a ż e ń j e
go t w a r z y ,
zestawionych
po trzy
rzędach. Po s t r o n i e l e w e j
pięć
i ułożone są po- d w i e
rzędach, a piąta p r z y p a d a
W
w
dwóch
w
między
d z i m y sześć t w a r z y , p o d w i e w
dwie
twarze
jedna przypada
w
między
jest
dwóch także
tylko
pionowych
rzędami u
o d m i a n i e piątej p o s t r o n i e p r a w e j
dach i
pionowych
Chrystusa twarzy
szczytu.
Chrystusa w i
dwóch p o z i o m y c h
układzie
pionowym,
z
rzę
których
rzędami, a d r u g a poniżej
rzędu
dolnego. P o s t r o n i e l e w e j układ j e s t p r a w i e
identyczny,
jedynie
rzędu
brak twarzy
przypadającej
poniżej
dol
nego.
Odmiana
szósta, j a k i d w i e
wymienionych
ułożeniem
Ukrzyżowanego.
Po
jego
twarzy zestawionych w
czym
następne, różnią się od
kielicha
prawej
po
lewej
stronie
t r z y z n i c h tworzą
rząd z e w n ę t r z n y , a d w i e rząd
Ukrzyżowanego
w i o n o sześć t w a r z y u ł o ż o n y c h p o t r z y w
rzędach w
pięć
d w ó c h p i o n o w y c h rzędach, p r z y
wewnętrzny. Po stronie lewej
wych
stronie
widzimy
nierównych
odstępach
przedsta
dwóch
piono
pomiędzy
nimi.
W o d m i a n i e s i ó d m e j z p r a w e j s t r o n y C h r y s t u s a -przy
pada
pięć
twarzy
tworzących
d w a w e r t y k a l n i e ułożone
rzędy, z k t ó r y c h z e w n ę t r z n y składa się z t r z e c h
a wewnętrzny
z dwóch. Po
stronie lewej
zaś
twarzy,
przedsta
w i o n o sześć t w a r z y z e s t a w i o n y c h
w
n o w y c h rzędach w
porządku: cztery
następującym
d w ó c h r ó w n i e ż pio
r z e w rzędzie z e w n ę t r z n y m i d w i e w rzędzie
twa
wewnętrz
nym.
W
ósmej i o s t a t n i e j z o d m i a n t y p u
Świętej K r w i
kach Ukrzyżowanego
ale
układ
twarzy
Zbliżone j e s t o d o d m i a n y siódmej,
odznacza
się
większą
rząc w o k ó ł p o s t a c i C h r y s t u s a r o d z a j
wet
ikonograficznego
z W a l l d ü r n r o z m i e s z c z e n i e t w a r z y p o bo
przypuścić,
że
odmiana
ósma
s w o b o d ą , -two
wieńca. Można na
wyłoniła
się
z po
p r z e d n i e j n a z a s a d z i e 'przesunięcia w l e w o t r z e c i e j z t w a
rzy
(licząc o d dołu) w
rzędzie zewnętrznym po
s t r o n i e C h r y s t u s a , -oraz p o p r z e z
twarzy
(licząc
wnętrznym
Odmiana
w
30
od
dołu),
-po l e w e j
Niemczech
pierwsza
w
XVII
zmianę p o z y c j i
przypadającej
stronie
jest
w
prawej
drugiej
rzędzie
'ze
Ukrzyżowanego.
najstarsza
i
w. na wspomnianej
pojawiła
już
się
rycinie
w
dziele H o f f i u s a . O d m i a n a d r u g a występuje
czech p o c z ą w s z y
w
Niem
od w i e k u X V I I , a przykładem j e j
relief a l a b a s t r o w y zdobiący ołtarz Świętej
Krwi
jest
w
ko
ściele Ś w . J e r z e g o w W a l l d ü r n . O d m i a n a t r z e c i a
zna
1 2
na j e s t d o t ą d
t y l k o z jednego miedziorytu
powstałego
przypuszczalnie w 1. ćwierci X I X w . , m i e d z i o r y t u , który
zachował
isię
w
zbiorach
Muezum
Etnograficznego
w K r a k o w i e ( i l . 3). O p a t r z o n y j e s t o n p o l s k i m p o d p i s e m ,
a
na rewersie
umieszczony
jest
tekst
nież w j ę z y k u p o l s k i m i . O b r a z e k
poza 'Polską, n a c o w s k a z u j ą
liwiające w r ę c z ' z r o z u m i e n i e
skiego.
Krwi
Wprowadzenie
z Walldürn
wśród
austriackich rycin
omawiany
miedzioryt
kowanych w
Austrii
błędy językowe,
uniemoż
wspomnianego
tekstu pol
przedstawieniem
Pelikana,
o
tej
należy
który
tematyce,
do
Świętej
pojawia
się
sugeruje,
że
dewocjonaliów
d l a polskiego
produ
odbiorcy .
Odmiana
1 3
c z w a r t a sięga r ó w n i e ż w i e k u X V I I
i występuje
t a l o w y c h m e d a l i o n a c h , które były w y r a b i a n e
wane w
rów
wątpienia
ponad
rysunku
modlitwy
powstał bez
na m e
i
sprzeda
Walldürn.
Pozostałe c z t e r y
odmiany
więtnastowiecznych
znane
zabytków
są
głównie z
spotykanych na
dzie
terenie
A u s t r i i , C z e c h , Śląska, a także, j a k t o z o b a c z y m y , w
Pol
sce .
14
O d m i a n ę szóstą t y p u i k o n o g r a f i c z n e g o
Świętej
Krwi
z Walldürn r e p r e z e n t u j e w Polsce o b r a z e k n a szkle
zna
l e z i o n y n a P o d h a l u w e w s i W a k s m u n d ( i l . 4), w y k o n a n y
być m o ż e p r z e z m a l a r z y , k t ó r z y
łać w o k o l i c a c h N o w e g o T a r g u
na o b r a z k u z Rogoźnika
15
w
( i l . 7), o r y s u n k u
i t r a w i o n y m na lustrze. Obrazek
importem
z Południowych
Czech,
ozdobnym
obramieniu,
dzia
ją
także
malowanym
t e n j e s t bez
wątpienia
n a co w s k a z u j e
równo t e c h n i k a w y k o n a n i a , j a k i
rału w
X I X w. mieli
. Odnajdujemy
umieszczenie
zbliżonym
za
korpo
do
arkady
w s p a r t e j n a f i l a r a c h , 'zwieńczonej d e k o r a c y j n ą w a z ą
tulipanowymi
k w i a t a m i , przypadającymi
oraz
II. 7. Święta Krew
pow. Nowy
Targ,
z Walldürn,
mal. na lustrze,
Rogoźnik,
wł. Muz. Tatrzańskie,
Zakopane.
n a osiach f i
larów. O b r a z k i t a k i e w y k o n y w a l i p o d k o n i e c X V I I I i n a
kładów
początku
p u , j a k i napis n a płazowskim
szkła.
XIX
Jako
w.
wzorów
czego w i d o m y m
widłami
malarze
używali
znakiem
niemieckie
zgrupowani
oni grafiki
były
napisy,
które
Można
18
więc
pod
również
malo
występują
„Gnadenbild-
przypuszczać,
w i e n i e się o d m i a n y szóstej p r z e d s t a w i e n i a
hut
niemieckiej,
'umieszczane
w o b r a z k u z Rogoźnika p o d p i s a n y m j a k o :
-zü-Waldchúrn" .
wokół
że
dów
ortograficznych,
Są t o o b r a z k i m a l o w a n e
( i l . 8), W i t ó w
lustrze.
Obrazek
wowzoru wprowadzeniem
krzyża, n a k t ó r y m
mańskiego
z nie znanej
zawieszony
na Orawie
w
jest C h r y s t u s .
O d m i a n a siódma p r z e d s t a w i e n i a Ś w i ę t e j K r w i z W a l l
dürn
znana
jest
w
Polsce z
s t r y c k i e g o ( i l . 5), w y k o n a n e g o
Przykłady
występowania
drzeworytu
Macieja
Ko
w P ł a z o w i e w r o k u 1831
tej odmiany
spotykamy
także
w A u s t r i i , j a k o t y m świadczy m i e d z i o r y t zdobiący m o
dlitwę
do
Świętej
1800 r . p r z e z
(il. 6 )
1 S
Krwi
Johanna
. Wymienione
'powyżej
z
Walldürn,
Hendía
dwie
w
wydaną
Urfahr
błędem
Linzu
o b r a z k i z W a k s m u n d u i Rogoźnika, n i e w y k a
byłoby
do w s p o m n i a n e g o
Kostryckiego
kompozycji,
sądzić, że K o s t r y c k i w z o r o w a ł
pośrednio n a m i e d z i o r y c i e
bowiem
około
koło
ryciny, t a k j a k wspomniane
zują p o w i ą z a ń s t y l o w y c h . M i m o i d e n t y c z n e j
z Urfahr. W
się
bez
przeciwieństwie
miedziorytu
—
na
rycinie
podkreślony j e s t kształt korporału, p o n a d
to zaiś u dołu z n a j d u j e się następujący n a p i s : „ P r a w d z i w e w y l a n i e s k i e l i c h a k r f i p r z e n y s : 1 8 3 1 " . K o s t r y c k i posłu
żył się p r z y p u s z c z a l n i e
zapewne j e d n y m
dla polskich
równo
obrazkiem
dewocyjnym,
z t y c h , które, j a k m i e d z i o r y t
zeum Etnograficznego
strii
jakimś
powtórzenie
z Mu
w Krakowie, wykonywano
odbiorców.
przez
Przemawia
Kostryckiego
Podhala
za
znanej
w Au
tym
z
za
przy-
Nie
znamy
się
jednak,
larzy
z
spod
że
z okolic
ręki
pliwie
że
i
wykonania
Nowego
jednego
związki
i
aureoli. Odmiana
znana
dewocyjnego
konanego
w
oraz
P i e k i e l n i k u ( i l . 11).
tych
obrazów,
co
zbiorach
techniką
obrazek
przypuszczalnie
wskazują
w
niewąt
układzie
sposobie m a l o w a n i a
ósma p r z e d s t a w i e n i a
jest
wydaje
produkcji ma
z nich —
widoczne
twarzy,
Białka
Szy
wyszły
na
re
zna
w s i podhalańskiej,
Targu. Trzy
malarza,
Leśnica,
przykład
Witowa
stylowe
typie
z Walldürn
one
n a szkle,
z k o l e k c j i Stefana
( i l . 10) i w
stanowią
Białki
Chrystusa,
bliżej
Jabłonce
miejsca
Leśnicy,
we wsiach:
( i l . 9) i o b r a z e k
pier
w a k s i m u n d z k i r ó ż n i się j e d n a k o d w s p o m n i a n e g o
t e n sposób,
się ze sobą, tworząc — t a k
O d m i a n a ósma j e s t n a t e r e n i e P o l s k i n a j l i c z n i e j
prezentowana.
lezione n a terenie
na
w
ty
pełen błę
się odczytać całość.
z Walldürn w Polsce zawdzięczamy docierającym n a t e
obrazkom
'omawianego
drzeworycie,
j a k w m o d l i t w i e n a r e w e r s i e m i e d z i o r y t u — n i e dającą
ren Podhala
czeskim
siódmej
'rozmieszczany
poszczególne l i t e r y ziewają
poja
Świętej K r w i
austriackich odmiany
ciała
włosów
Świętej
jeszcze z n i e w i e l k i e g o
B i b l i o t e k i Jagiellońskiej,
podkoloirowanego
Krwi
obrazka
drzeworytu,
wy
opa
trzonego następującym n a p i s e m : „ V e r u m M i r a c u l u i m S u b
S. M i s s a
Valterie"
( i l . 12).
Według
tradycji,
drzeworyt
t e n p o c h o d z i z G ó r n e g o Śląska, a j e g o p r y m i t y w n a f o r
ma
przemawia
ludowego
za t y m , że j e s t
t o dzieło
w z o r o w a ł się o n n a j a k i e j ś d e w o c y j n e j
Drogę
Krwi
dowej
miejscowego,
a r t y s t y , n a t o m i a s t n a p i s łaciński w s k a z u j e ,
jaką
odmiana
ósma
że
rycinie.
przedstawienia
świętej
z W a l l d ü r n przedostała s i ę d o p o l s k i e j s z t u k i l u
wyjaśnia n a m o b r a z m a l o w a n y
zachowany
ficznego
w
w
zbiorach Austriackiego
Wiedniu
( i l . 13), k t ó r y
o l e j n o n a płótnie,
Muzeum
opatrzony
Etnogra
jest
na-
31
stępującym
stał w
Mszy
napisem:
mieście
Św.;
„Krótkie
Walternie
jednemu
opisanie
w
dzień
księdzu
cudu,
Bożego
pobożnemu
Bóg
m o c n y okazać r a c z y ł całemu Ś w i a t u , że j e s t
u t a j o n y w Przenajświętszym S a k r a m e n c i e ,
podnosić Ciało i K r e w
Wtem
się k i e l i c h
Pana
wywrócił
wizerunek (signum)
Wszech
gdy miał
Chrystusa.
ukrzyżowany
od s t o l i c y A p o s t o l s k i e j
ten
p o dziś dzień, ż e
Jezus
a zwiną
g n u m ) i w o d y jedenaście g ł ó w w c i e r n i o w y c h
Co j e s t
już
tak j a k t u widzicie
jest na Corporate
się stało z H o s t y i S:
się
przy
prawdziwy
naszego Jezusa
i
który
Ciała
Rzymskiej
(si
Koronach.
obrazu
nie wiemy
ani
znajduje
nic o
miejscu
zbiorach
wiedeńskich,
a
przypuszczać,
zapewne
w
jakimś
ośrodku
a twórcą j e g o b y ł b e z w ą t p i e n i a m i e j s c o w y
że
miejskim,
rzemieślnik,
renie
ale
Galicji,
austriackich
20
o Walldürn.
w
ny
na
obrazku
dewocyjnym,
Należałoby
więc
przypuszczać,
wykonany
zapewne
w
latach
Krakowie
dziewięćdziesiątych
odmiany
pierwszej
( i l . 14, 15). W p r a w d z i e
typu
K r w i z Walldürn, ale n a jego r e w e r s i e
opis o m a w i a n e g o
cudu,
nie
32
który
się
zdarzył
stać C h r y s t u s a z a w i e s z o n a
nie
Świętej
Krwi
w
nie, a w
natrafiono
j a k dotąd
na
z
i
obrazu
wie
Śląska,
jest na krzyżu.
Walldürn
wśród
Jabłonki
mującemu
Krwi
temat
motyw
sporadycz
grupie
z
brakiem
walldürnskiej, w
wspomniany
o
jedynie
Pojawienie
Świętej
j a k się w y d a j e ,
Przedstawie
wzbogacone
orawskich
przedstawieniach
on
Świętej
jest
kamy
i t a k i e , które
obrazków
się
krzyża
Walldürn
należy
znajomości
szcze
związku z c z y m
podej
malarzowi
trudno
było
du
na b r a k
matu
pewne
zmniejszenia
craz nadania
formy
Niemczech
znajomości
skiej w p r o w a d z o n o
pod
Krwi
się
z Walldürn
zawrzeć
szczegółów
w
legendy
w przedstawieniach
spoty
ramach
zmiany,
ograniczające
l u b zwiększenia
strugom
liczby
krwi
wyobrażenia D r z e w a
Zmianę
występowania
dukowane
liczby
do
waHdum-
omawianego
się
na
ogół
te
do
twarzy
Chrystusa
wypływającym
z kielicha
gałęzi, t a k że całe p r z e d s t a w i e n i e
że
j e d n a k zaznaczyć,
Świętej
n i e dadzą
w y m i e n i o n y c h p o p r z e d n i o ośmiu o d m i a n , g d y ż ze wzglę
opis
przykłady
od
Górnego
P o l s c e p r z y j ę ł o się t r w a l e w
j a k podpis
Waldryngu w
zarówno
z
krzyża w y s t ę p u j e n a t e r e n i e N i e m i e c
się o d s ł ó w : „ K r ó t k i
dzień B o ż e g o C i a ł a . . . " . W a r t o
19
należy
umieszczony
c u d u , który podobnie
obrazem wiedeńskim zaczyna
Etnogra
ikonograficznego
bowiem
drzeworytu
Wśród wizerunków
dewocyj-
Muzeum
wzorów
krzyża.
obrazek
ostatnio
przekształceniem
istniały
Potwierdził
to znaleziony
będących
których
p r o d u k o w a n y c h n a te
pogodzić się z i s t n i e n i e m w i z e r u n k u U k r z y ż o w a n e g o bez
walldürnsklej.
ficznego w
w
że
czym
typu
ostatnio
legendy
Polsce r y c i n y z t e k s t a m i legendy
ubiegłego s t u l e c i a , będący własnością
do
za
pod malowidłami tekst
wymieniona
n a s z k l e z Leśnicy, Białki, W i t o w a ,
gółów legendy
umieszczony
znanej
P i e k i e l n i k a , t a k j a k i n a o b r a z k u z W a k s m u n d u , po
watną. T w ó r c a
prawdopodobniej
wiedeński,
odróżnieniu
tłumaczyć,
przemawia
więc
ze
omawianego
.
deńskiego, j a k i
znaczony d o k a p l i c z k i l u b n a w e t s t a n o w i ł własność p r y
naj
może
Wall
W o b r ę b i e o d m i a n y ósmej istnieją j e d n a k p e w n e róż
w
się
wyprowadzić
siódmej
z
Śląskiem. O d
do obrazków d e w o c y j i n y c h ,
obraz
małe r o z m i a r y m o g ą w s k a z y w a ć , że był t o o b r a z
wiedeńskiego wzorował
Być
kopię s t a n o w i
podhalańskich
obrazu
wyraźnie
odmiany
Krwi
i Górnym
g r u p a z a b y t k ó w z t e r e n ó w P o l s k i p o ł u d n i o w e j i Górnego
za c z y m p r z e m a w i a e k l e k t y c z n a f o r m a t e g o o b r a z u . J e g o
prze
się
Austrii
Śląska n a w i ą z y w a ł a
i
zaboru austriac
Świętej
południową
Ikonograficznego.
obrazków
obraz t e n pochodzi z terenów dawnego
Powstał
ta
terenie
Ponieważ
j e s t n a p i s e m p o l s k i m , w i ę c należałoby
kiego.
daje
na
opatrzony
jego p i e r w o t n y m przeznaczeniu.
się o n w
tego
przedstawienia
miana
nice: w
powstania
ósmej
Polską
aprobowane.
T e r e l i k w i j e p o dziś dzień c u d a m i s ł y n ą " .
Niestety,
odmiany
dürn p o z a
zbliża się do
Jessego .
twarzy
siedmiu,
22
C h r y s t u s a , które
obserwujemy
na
zostały
zre
płaskorzeźbie
s k u , że t e m a t Ś w i ę t e j K r w i z W a l l d ü r n w y s t ę p u j e
głów
nie n a obszarze
nato
miast —
Polski Południowej, sporadycznie
na Górnym
Śląsku. D o t a r ł
o n do P o l s k i n i e
bezpośrednio z o d l e g ł e g o W a l l d ü r n , o t o c z o n e g o n i e m i e c
kimi
p r o w i n c j a m i , zamieszkałymi
testancką,
i
ale
za
przez
pośrednictwem
Czech. W s z y s t k i e z n a n e dotychczas
napotykamy tylko w
Ponadto
sach
wcześniejszych,
oficjalnej
łowie
się t e m a t u Ś w i ę t e j
jako miejsca
cudownego,
Św.
Jerzego Michała
kościół
Św.
Krwi
wzrostem
zacho
otrzymał
Wniebowzięcia
po
proboszcza
W
r o k u 1864
od
papieża
odwiedzających
o k r e s i e Bożego Narodzenia,
Świąt,
z Wall
znaczenia
co nastąpiło w
Retzbacka.
Jerzego
I X odpust dla pielgrzymów
porał w
w.,
okre
wizerunki takie
X I X w . d z i ę k i s t a r a n i o m ówczesnego
bowiem
nych
że
wyjaśnić
kościoła
Piusa
mimo
z XIX
tego t e m a t u w
X I X w . można
Walldürn
sztuce koś
Niemczech.
Rozpowszechnieniie
dürn w
ujęcia t e g o t e m a t u
są t o z a b y t k i p o c h o d z ą c e
a b r a k j e s t zupełnie p r z y k ł a d ó w
w a ł y się w
pro
Austrii
sztuce l u d o w e j , n i e n a t r a f i o n o n a
tomiast na jego występowanie w
cielnej.
ludność
katolickiej
kor
Wielkanocy,
Zielo
Boskiej,
Święta
Matki
Św. Michała o r a z w pierwszą niedzielę czerwca. W t y m
też r o k u
obchodzono
uroczyście w
pielgrzymek do cudownego
pozwalają
n a m uściślić
Wallddürn
400-lecie
korporału - . Powyższe f a k t y
a
datowanie
wymienionych
s k i c h z a b y t k ó w s z t u k i l u d o w e j , co j a k w i a d o m o
cza zazwyczaj
wątpliwie
10
tej
Krwi
w i e l e trudności. Oprócz pochodzącego n i e
z 1831 r . d r z e w o r y t u
opatrzonego
datą, w s z y s t k i e
giem M a t k i
Boskiej
w
w i c k i m , pochodzącą
w i e n i a Św. K r w i
figurę przydrożną
Makocicach w
powiecie
z Walldürn n a „fasadzie", b o k i
Chrystusa
figury
pokazują
cego r a n y , C h r y s t u s a p r z e d P i ł a t e m o r a z m o n o g r a m I H S .
Przedstawienie
Świętej
rzeźbie k a m i e n n e j
bliższej
okolicy
Krwi
s p o t y k a się w
na terenie Niemiec,
Walldürn
ludowej
głównie w
(Hainstadt,
Świę
z a p e w n e w 2. p o l . X I X w . ,
l a t a c h siedemdziesiątych
i osiem-
proszoprzedsta
2 3
wyobrażające
Kostryckiego,
z posą
z 1911 r . ( i l . 1 6 ) . O b o k
zdobią płaskorzeźby
Macieja
inne przedstawienia
z Walldürn powstały
a n a w e t być m o ż e w
zdobiącej s ł u p o w ą 'kamienną
pol
nastrę
naj
Kulsheim, B u -
II. 8. Święta Krew
z Walldürn,
mal. na szkle, kościół św.
Szymona
i Judy,
Białka, pow. Nowy
Targ.
II. 9. Święta
Krew
z Walldürn,
mal, na szkle,
Witów,
pow.
Nowy
Targ,
wł. Muz. Tatrzańskie,
Zakopane.
II.
10.
Święta
Krew
z Walldürn,
mal. na szkle,
Jabłonka,
pow.
Nowy
Targ,
wł. Muz. Etnogr.,
Kraków.
II. 11. Święta
Krew
z Walldürn,
mal. na szkle,
Piekielnik,
pow. Nowy
Targ,
wł. Muz. Etnogr.,
Kraków.
ii
chen), n a w s p o m n i a n y c h j u ż f i g u r a c h u s t a w i o n y c h p r z y
drogach, którymi
zdążały p i e l g r z y m k i . B y ł y
to n a ogół
kolumny
zwieńczone płaskorzeźbą
z wyobrażeniem
cu
downego
korporału ujętego w o b r a m i e n i e o f o r m i e
wo
lut,
a
w
do
najstarszych
Walldürn
w
przy
1728 r . o r a z
należy
Blutbildstock
Amorbacher
w
pobliżu
Strasse
Hainstadt w
stojący
wystawiony
roku
1744 ( i l .
17) .
24
Figura
nego
makocicka
z funkcją,
stocken.
Walldürn
nych sławnych
nie
jaką
miała
oczywiście
spełniały
należało
tylko w
bowiem
najbliższej
nieniu od i n n y c h k a t o l i c k i c h
pielgrzymów
spoza
zawędrował
do
wa
2 ( i
. Wiadomo,
cudow
i w
odróż
pątniczych, j a k
dzisiejszy
przyby
za
nas
temat
pośrednictwem
f u n d o w a l i mieszkańcy w s i ,
a twórcą j e j , w e d ł u g m i e j s c o w e j
tylko z imienia,
miejsc
Interesujący
2 5
zapewne
wzorów graficznych. Figurę
ny
wspól
Blutbild-
i Węgier, nie notowano t a m
Niemiec .
Makocic
do
okolicy
ośrodków
chociażby i M a r i a z e l l , dokąd p o d z i e ń
wają p i e l g r z y m k i z C z e c h
nic
niemieckie
t r a d y c j i , m i a ł być, z n a
kamieniarz
Franciszek
że k a m i e n i a r z e p o s ł u g i w a l i
z
Maszko-
się
druko
w a n y m i w z o r n i k a m i , z których k o p i o w a l i dosłownie l u b
po p r z e p r o w a d z e n i u
tylko pewnych
przydrożnych, n a g r o b k ó w
wane
nam
b y ł y n a ogół w
na wskazanie
zmian formy
i ołtarzy. W z o r n i k i t e
Niemczech
drogi, jaką
i A u s t r i i , co
temat
Świętej
z W a l l d ü r n p r z e d o s t a ł się d o l u d o w e j r z e ź b y
na t e r e n i e P o ł u d n i o w e j P o l s k i
Reasumując
27
figur
wyda
pozwała
Krwi
kamiennej
.
nasze rozważania, d o c h o d z i m y
do w n i o
33
dziesiątych
tego
stulecia.
Omawiany
temat
P o l s k i utrzymał się do p o c z ą t k ó w d r u g i e g o
na
cia X X w . , n a co z d a j e się w s k a z y w a ć najmłodszy
nalezionych
z od
p r z y k ł a d ó w — płaskorzeźba n a f i g u r z e
ma-
k o c i c k i e j z r o k u 1911.
Zatrzymajmy
zawartych w
się jeszcze n a d sprawą treści
przedstawieniu
Splamiony
winem
Świętej
Krwi
ciele Św. Jerzego w Walldürn, czczony
jest
k r w i C h r y s t u s a , stąd o b n o s z o n y
w
B o ż e g o Ciała
bywa
i
jakie
ustaliło
z Walldürn.
się
w
w
w
procesji
monstrancji
Świętej K r w i z
sztuce
na
koś
jako relikwia
czasie
na równi z umieszczonym
Sanctissimum. Z przedstawieniem
dürn,
ideowych
korporał, p r z e c h o w y w a n y
Czy
terenie
dziesięciole
Wall
przełomie
XVI
X V I I w . , z w i ą z a n e b y ł y jeszcze i n n e treści. B y ł o
ono
całe t o b o g a c t w o
treści b y ł o z n a n e
jak i odbiorcom wspomnianych
B r a k j a k i c h k o l w i e k przekazów nie pozwala
jaśnić
tego p r o b l e m u . N a
wienie
Świętej
zerunkami
Krwi
cierpiącego
z bezkrwawą
t e n został
Franciszka
z Maszkowa,
m a k o c i c k a , czy też
proboszcza,
został
mechanicznie
Wydaje
się, że
Chrystusa.
przekonanie
o jego prawdziwej
prawiania
mszy.
był
obrazowym,
więc
względnie
Wizerunek
obecności w
Świętej
a nie j a k
ilustracyjnym
Krwi
dotąd
Walldürn
symbolicznym
wyobrażeniem
k o m u n i i . Rozpowszechnione w Niemczech
chwili od
z
sakramentu
r y c i n y , na któ
dziełem
czy — co j e s t n a j b a r d z i e j
przeniesiony
niarskich?
którego
przez
z wi
uzupeł
figura
miejscowego
prawdopodobne —
z wzorników
dla odbiorcy
walldürnski n i e odgrywał
jedną
program
kamieniarza
była
był i n s p i r o w a n y przez
r o l i , a l e 'stanowił j e d y n i e
ofiary
przedsta
jest
Czy j e d n a k
wprowadzony
Chrystusa.
bezkrwawej
z Makocic
zestawione
ofiarą m s z y .
świadomie
utwierdzać
więc
Polski?
pełni w y
nienie i d e i z a w a r t y c h w wyobrażeniach korporału, zwią
zanych
mszy
a
w
Chrystusa, stanowiącymi
korporał
świętej,
figurze
z Walldürn
w i d o m y m z n a k i e m p r z e m i e n i e n i a w i n a w i k r e w w czasie
Z w i e l o k r o t n i e n i e wyobrażeń C h r y s t u s a miało
t a k twórcom,
dzieł n a t e r e n i e
kamie
z polskiej
jakiejś
z odmian
wyobrażenia
N a l e ż a ł o b y się jeszcze zastanowić n a d p o w o d e m
jęcia
tematu
Świętej
Krwi
z
wisi
szczególnej
Walldürn
prze
przez
polską
sztukę l u d o w ą . M o g ł y t u działać t a k i e c z y n n i k i , j a k n p .
propagowanie
nów
omawianego
względnie
t e m a t u przez któryś
duchowieństwo
świeckie.
W
z
zako
Walldürn
r y c h korporał t r z y m a n y jest przez Marię i Św. J a n a l u b
w r o k u 1031 o s i e d l i l i s i ę k a p u c y n i , stąd można b y w n i o s
Boga Ojca wskazuje,
kować,
niach
W
cudowny
korporał
kulcie ludowym
tronką
że n a w s p o m n i a n y c h
Święta
nieszczęśliwych
się do n i e j o p o m o c
pełnił r o l ę
i
Krew
przedstawie
postaci
z Walldürn
opiekunką
chorych.
Chrystusa.
była
pa
Zwracano
szczególnie w c h o r o b a c h k r w i ,
cho
w
taką
z prośbą o d z i e c k o
Krwi
wym
29
inwentarzem
domo
.
temu
Świętej
powinien
klasztorze
34
Krwi
był
3 0
odegrać
mogło
zależeć
. Ponieważ
był i jest
kapucynom
jednak,
że
krakowskim
kapucynów
we
wspom
temat
Świętej
zupełnie
z n a n y . T r u d n o także s t w i e r d z i ć czy o m a w i a n y
12
13
na
omawiany
klasztor
przeprowadzone
wykazały
II. 12. Święta Krew
z Walldürn,
drzeworyt,
Górny
Śląsk, wł. Bibl.
Jagiellońska,
z Walldürn,
olej,
płótno,
wł. Osterreichische
Museum
für Volkskunde,
Wiedeń.
dürn, obrazek
dewocyjny,
awers i rewers,
wł. Muz. Etnogr.,
Kraków.
VERUM
MIRACULUM
SUB S.MÍSSA VALTKRTE
zakonowi
Krakowie. Poszukiwania
nianym
nad
właśnie
t e m a t b y ł p o p u l a r n y n a t e r e n i e P o l s k i p o ł u d n i o w e j , więc
rolę
r o b a c h k o b i e c y c h , różycy, t a k u l u d z i j a k i u zwierząt,
i opiekę
że
rozbudzeniu k u l t u
Kraków.
II. 14, 15.
II. 13.
Święta
nie
t e m a t był
Święta
Krew
z
Krew
Wall
15
14
popularyzowany
terenach
przez
proboszczów,
któregoś
gdyż w
z pracujących
takim
wypadku
f i o n o b y n a o b r a z y kościelne z p r z e d s t a w i e n i e m
Krwi
w
z Walldürn. Należałoby
przypadku
więc
i n n y c h tematów,
przyjąć,
natra
Świętej
że t a k j a k
przedstawienie
K r w i z W a l l d ü r n zostało p r z e n i e s i o n e
ludowej
na t y c h
Świętej
do polskiej sztuki
za p o ś r e d n i c t w e m d e w o c j o n a l i ó w
docierających
t u z A u s t r i i i C z e c h . W przejęciu tego t e m a t u p r z e z p o l
ską sztukę l u d o w ą
skakujący,
Świętej
Krwi
prymitywną
zów
wręcz
rolę mógł odegrać
charakter
z W a l l d ü r n , który
wyobraźnię
i grafik,
odbiorców,
niepoślednią
magiczny
twórców
j a k i niemniej
dla których
za
przedstawienia
oddziałał
zarówno
wymienionych
prymitywnych
na
obra
wiejskich
były o n e przeznaczone.
PRZYPISY
M . W a l i c k i , O nową interpretację
pojęcia
Chrystusa
Frasobliwego,
„ P o l . S z t . L u d . " , R. V I I I , 1954, n r 2,
s. 100—103; A . K u n c z y ń s k a , Chrystus
Frasobliwy
w pol
skiej sztuce ludowej,
„ P o l . S z t . L u d . " , R. X I V , 1960, n r 4,
s. 211—228; H . O l ę d z k a , L'ancienne
sculpture
du
Christ
Affligé
des districts
de Jasło, Krosno
et Sanok
dans
les
collections
du Musée des Traditions
et des Arts
Popu
lates
á Varsovie,
„Zeszyty Etnograficzne M u z e u m K u l
t u r y i S z t u k i L u d o w e j w W a r s z a w i e " , t . I , 1960, s. 7 4 —
87; S. K r z y s z t o f o w i c z , E . Snłeżyńska, Ikonografia
ludo
wych
obrazów
Matki
Boskiej
Saletyńskiej,
„ P o l . Szt.
L u d . " , R. X V I I I , 1964, n r 1, s. 2 5 — 3 4 ; S. K r z y s z t o f o w i c z ,
Źródia ikonograficzne
przedstawień
Oka
Opatrzności,
„ P o l . Szt. L u d . " . R. X X I I , 1968, n r 3, s. 121—126.
- K . Künstle, Ikonographie
der christlichen
Kunst,
B d . I , I I , F r e i b u r g 1928; L . R e a u , Iconographie
de 1'art
chrétien,
t . I — I I I , P a r i s 1955.
J . Białostocki, Tradycje
i przekształcenia
ikono
graficzne,
„ T e o r i a i T w ó r c z o ś ć " , P o z n a ń 1961, s. 1 4 1 .
P r z y k ł a d e m s t w o r z e n i a w obrębie p o l s k i e j s z t u k i l u d o
w e j t y p u i k o n o g r a f i c z n e g o w o p a r c i u o istniejące t e k s t y
l e g e n d j e s t , j a k dotąd, j e d y n i e p r z e d s t a w i e n i e
Matki
B o s k i e j S a l e t y ń s k i e j , (S. K r z y s z t o f o w i c z , E . Snieżyńska,
op. c i t . , s. 34).
K . P i w o c k i , Podnieta
i realizacja
[ w : ] Sztuka
i Hi
storia.
Księga
pamiątkowa
ku czci prof. M.
Walickiego,
W a r s z a w a 1966, s. 217.
J . Białostocki, o p . c i t . , s. 158.
1
3
4
5
D r z e w o r y t M . K o s t r y c k i e g o , 1831 г., B i b l i o t e k a J a
giellońska, s y g n . J И 0 5 1 ; d r z e w o r y t k o l o r o w a n y z G ó r
n e g o Śląska, B i b l i o t e k a Jagiellońska, s y g n . J 10993;
o b r a z k i na szkle w M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w K r a k o
w i e : o b r a z e k z Jabłonki N r i n w . 10971, o b r a z e k z W a k s
m u n d u N r i n w . 11269, o b r a z e k z P i e k i e l n i k a N r i n w .
9412; o b r a z k i n a s z k l e i l u s t r z e w M u z e u m Tatrzańskim
w Z a k o p a n e m : o b r a z e k z L e ś n i c y N r i n w . E/82, o b r a z e k
z W i t o w a N r i n w . E/46, o b r a z e k n a l u s t r z e z Rogoźnika
N r i n w . E/992, o b r a z e k z t e r e n u P o d h a l a należący p i e r
w o t n i e do k o l e k c j i S. Szymańskiego, Oddział M u z e u m
T a t r z a ń s k i e g o , W i l l a T e a , N r i n w . 2915; o b r a z e k
na
s z k l e , kościół św. S z y m o n a i J u d y , . Białka, p o w . N o w y
T a r g , o b r a z o l e j n y n a płótnie, O s t e r r e c h i s c h e s M u s e u m
für V o l k s k u n d e , W i e d e ń N r i n w . 56222.
Wiadomości o Walldürn czerpałam z p r a c : K . L o h m e y e r , Die Wallfahrstkirche
zum heiligen
Blut in
Wall
dürn,
Augsburg
(1929), „Deutsche
Kunstführer", B d .
X L I I I ; R. K r i s s , L . R e t t e n b e a k , Wallfahrtsorte
Europas,
M ü n c h e n b . r . , s. 68; P. T . S t u m p , O'. G i l l e n , Heilige
Blut
[ w : ] Reallexikon
zur deutschen
Kunstgeschichte,
Bd. I I ,
r e d . O. S c h m i t t , S t u t t g a r t 1948, szp. 954; M . D o i m a r u s ,
Walldürner
Wallfahrt
in sechs
Jahrhunderten,
b . m . 1952,
s. 6 — 2 1 ; W . B r u c k n e r , Die Verehrung
des Heiligen
Blutes in Walldürn,
A s c h a f f e n b u r g 1958, s. 2 2 — 4 8 ; R. K r i s s ,
L . R e t t e n b e c k , Bilder
und Zeichen
religiósen
Volksglaubens, München 1963, s. 73.
W . B r u c k n e r , o p . c i t . , s. 2 1 , i l . 30.
6
7
8
35
9
T a m ż e , s. 27. i l . 3 1 , 32.
1 0
T a m ż e , s. 48, 70—80.
1 1
T a m ż e , s. 74—77.
1 8
1 9
T a m ż e , s. 22.
Miedzioryt w Muzeum Etnograficznym w K r a k o
w i e , N r i n w . 22103;
obrazki
dewocyjne z podpisami
i t e k s t a m i m o d l i t w w języku p o l s k i m były d r u k o w a n e
w X I X w . między i n n y m i w Paryżu przez Bouasse L e bel, w B a w a r i i w Szrobenhauzen u Poelletha, w N o r y m
berdze oraz u L . K o p p e g o w Pradze.
W . B r u c k n e r , op. c i t . , s. 77, p r z y p . 315 w p r o w a d z a
podział w p r z e d s t a w i e n i a c h Ś w i ę t e j K r w i z W a l l d ü r n n a
d w i e o d m i a n y : k i e d y t w a r z e C h r y s t u s a występują n a d
i pod r a m i o n a m i Ukrzyżowanego i kiedy wszystkie t w a
r z e u m i e s z c z o n e są p o d r a m i o n a m i U k r z y ż o w a n e g o . T e
o s t a t n i e w i z e r u n k i , j e g o z d a n i e m , są c h a r a k t e r y s t y c z n e
d l a A u s t r i i i C z e c h . O d m i a n a piąta p r z e d s t a w i e n i a Ś w i ę
tej K r w i z Walldürn znana jest n a p o d s t a w i e czeskiego,
l u d o w e g o o b r a z k a na szkle z połowy w i e k u X I X , który
zachował się w M u z e u m M o r a w s k i m w B r n i e
(Peintures sous verte
XVI —XIX
— J u i n 1968, M u s é e C a n t i n i ,
M a r s e i l l e , p o z . 56, i l . 56).
K . S t e c k i , Ludowe
obrazy
na szkle
z okolic
pod
tatrzańskich,
„Rocznik Podhalański", Zakopane-Kraków,
N r 1, 1914—1921, s. 207; L . L e p s z y , Obrazy
ludowe
na
szkle malowane,
„ P r z e m y s ł i R z e m i o s ł o " , t . I , 1921, s. 3.
1 2
1 3
1 4
е
е
1 5
1 6
malerei
L . L e p s z y , op. c i t . , s. 3; J . V y d r a , Die
( P r a g a 1957), s. 10, 14.
Hinterglas-
M . Sokołowski. Drzeworytnictwo
u nas, „ S p r a w o
z d a n i a K o m i s j i do B a d a n i a H i s t o r i i S z t u k i w P o l s c e " ,
t. V I I , 1906, s. 452, i l . 7; J . K i e s z k o w s k i , Zwięzły
katalog
1 7
Fot.: Krystyna
Gorazdowska
— il. 7, 9; Jacek
Swiderski
— il. 8, 10; rys. Maria
Czarnecka.
II. 16. Święta
gura kamienna,
36
Krew
z Walldürn,
1744 r. w pobliżu
wystawy
dawnych
drzeworytów
ludowych
zebranych
i wydanych
przez Z. Łazarskiego,
W a r s z a w a 1921, s. 37.
W . B r u c k n e r , o p . c i t . , s. 70, i l . 33.
O b r a z e k w y k o n a n y techniką stalorytniezą, u dołu
opatrzony jest podpisem: „Cudowny obraz w W a l l d r y n gu w Niemczech". Na rewersie umieszczony jest tekst
legendy.
Pragnę
wyrazić
głęboką
wdzięczność
mgr
A. Tyszkowej na zwrócenie m o j e j u w a g i n a w s p o m n i a
n y obrazek.
Obrazki dewocyjne n a terenie dawnej Galicji d r u
k o w a n e były w d r u k a r n i W . L . A n c z y c a o r a z w D r u k a r
n i „ C z a s u " w K r a k o w i e , a w e L w o w i e w d r u k a r n i Sz.
Bednarskiego.
Przykładem takiego przedstawienia n a terenie Nie
m i e c j e s t o b r a z p r o c e s y j n y ( B l u t s c h i l d ) w kościele p a
r a f i a l n y m w R e t z s t a d t ( o k r ę g K a r l s t a d t ) , p o w s t a ł y około
1700 r . (P. T . S t u m p , O. G i l l e n , o p . c i t . , i l . 8).
L i c z b a t w a r z y C h r y s t u s a uległa z m i a n i e zwłaszcza
n a o b r a z k a c h w o t y w n y c h , k t ó r e z a c h o w a ł y się w k o ś
c i e l e Ś w . J e r z e g o w W a l l d ü r n (W. B r u c k n e r , o p . c i t . ,
s. 108).
T e k a N r 28 ( w y w i a d y H . W ó j c i k i E . Ś n i e ż y ń s k i e j - S t o l o t ) , A r c h i w u m Zespołu D o k u m e n t a c j i P o l s k i e j S z t u
k i L u d o w e j I S P A N N r i n w . 75305, 76785.
W . B r u c k n e r , op. c i t . , s. 201—204, i l . 48, 50.
T a m ż e , s. 138.
T e k a N r 28, o p . c i t .
E . S n i e ż y ń s k a - S t o l o t , Adeodatus
Martyński
kamie
niarz z Borzęcina,
„ P o l . Szt. L u d . " , R. X X I I , 1968, n r 3,
s. 134.
M . D o m a r u s , o p . c i t . , s. 52.
W . B r u c k n e r , o p . c i t . , s. 92.
M . D o m a r u s , o p . c i t . , s. 50.
Kubiena
—• il.
2 0
2 1
2 2
2 3
2 4
2 5
2 6
2 7
2 8
2 9
3 0
3, 4, 11, 14, 15; Ewa
płaskorzeźba
na
figurze kamiennej,
Heinstadt,
Odenwald,
wg Brucknera.
Snieżyńska-Stolot
1911 г., Makocice,
pow.
—
Proszowice.
il.
II.
16;
Jan
17. Fi-
