-
Title
-
Aktualny stan stroju podhalańskiego/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.1
-
Description
-
Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.1:s.;3-10
-
Creator
-
Kroh, Antoni
-
Date
-
1972
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:4279
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Instytut Sztuki PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4607
-
Subject
-
stroje ludowe
-
Podhale - strój ludowy
-
Text
-
Antoni Kroh
AKTUALNY STAN STROJU PODHALAŃSKIEGO
„Góral,
mieszkający
w
t a k ozdobnej
chacie,
mając
nia
się stroju.
wszystkie s p r z ę t y p o k r y t e o r n a m e n t e m , nosi t e ż ozdoby
halańskim,
na
łalnością
sobie — n a s w o i m u b r a n i u ; m o ż n a
bez przesady p o
wiedzieć, że Góral wszedł do cywilizacji polskiej cały —
od kapelusza do k i e r p c ó w " .
Słowa
wicza
p o w y ż s z e , napisane przez S t a n i s ł a w a
około
1905 г., c h o c i a ż
j e d n a k p r z e s a d n e . O d 2. p o l . X I X w . s t r ó j
jak
zresztą
cała
kultura
Witkie
bardzo patetyczne,
ludowa
Podhala,
cieszy
się
s z c z e g ó l n y m z a i n t e r e s o w a n i e m i s y m p a t i ą ze s t r o n y i n t e
ligencji
polskiej.
ścią w y o b r a z i ć
guni,
Każdy
prawie
Polak
sobie p o s t a ć G ó r a l a
kierpcach,
kapeluszu,
z
cyjny
lat
podhalański,
i niezmienny, w
portkach,
ciupażką
temat
mniej
długą
więcej
ewolucję.
Jest r z e c z ą
niczych p r z e o b r a ż e ń ,
żeń
jakim
gospodarczych,
społecznej
funkcji
kultury
kultury
ogólnonarodowej
trady
kilkudziesięciu
danymi
na
—
jego
oczywistą, że wobec
zasad
społecznych,
podhalańskiej
— musiała
We
tak
py
specjalnych
nej
w
okazjach,
strój
dycyjnego
ubioru
podhalańskiej,
wyglądu
wobec
zmienić
się
zewnętrznego.
szeregu
dodatnich
Podhalu
i
w
zjawisk,
Warto
z tego
znacz
stanu
jej przemian,
ujemnych
współcześnie.
jest
współczesnego
kierunków
podhalańską,
Górali
nych
jest
fakt,
i inteligentów
Podhalanach"
towskich
tara,
zasadniczą
cechą,
jaka
że jest
z całej
dziejących
względu
się
zająć
wymienia
Obrochty,
kulturę
ona w s p ó l n y m
Mówiąc
się z a r ó w n o
jak Pawlikowskich;
Bartusia
wyróżnia
Polski.
nazwiska
Wojciecha
np.
„sław
ród
Krzep
Szymona
Roja
czy
Szymanowskiego, Mariusza
i
podhalańska
ponad
ścisłym
znaczeniu
i
miejska;
chłopi
stron
ludową.
Jest
poczuwają
Spisz,
Kliszczaków,
jej
Górali
Zagórzan,
Pienińskich
Podhalan;
Wit
j u ż od
słowa
tylko
strój,
z Podhalem:
portek,
Nie
o
jej
sile,
o
wy
pod
np.
stroju
kurtki
na
4. S t y l
noszone
wojskowych
sterczące
na
czubku
szanymi
z
kożuszki
zapinane
bucówy,
buty
5. E l e m e n t y
nie-Podhalan
związków
drużyn
Podhalańskiej
pasterską.
dla
panującej
niektórych
lów nie związanych
powyższy
chyba
najogólniejszych
stroju
Jedną
A l e owo „wejście G ó
Portki
i
to
tylko
np.
ze
zdobniczych
strojem.
jest
schematyczny,
konieczne
dla
zjawiskach,
dokonanie
zorientowania
składających
utrzymywa-
się
go
się
na
podhalańskiego.
jest
strój
zmiana
przyczyn żywotności
jego funkcji
stroju
socjologicznej.
był U B R A N I E M , współczesny
z a ś jest
KOSTIUMEM.
podhalańskie
jedynie przez starych
niektórych
wsiach,
używane
chłopów,
są
jeszcze
n i e k i e d y j a k o u b r a n i e , c z y l i n a co d z i e ń . F u n k c j a p o r t e k
j a k o u b r a n i a , a c z k o l w i e k jeszcze ż y w o t n a , m a
przyczyn
o pod
czy p a r z e n i c y , d o ce
zanikającą.
z ważniejszych
przez
masowe
z klamrami
skiej"
jedną
Brygady
używane
mody,
rala — od kapelusza do k i e r p c ó w — do c y w i l i z a c j i p o l
jest
przez
n p . kapelusze
strój
elementów
np. spinki
z najważniejszych
w
używane
podhalańskim,
spinek, p a s k ó w
podhalańskiego,
jest
czapki tzw.
itp.
j a k o l e k k i e g o o b u w i a , noszenie przez
7. A d a p t a c j a
jednak
brązowe
zamanifestowania
podhalańskiego
powodu
cech.
jest w y k o n a n y , np. sukno, s ą zdeter
minowane gospodarką
plecaków
harcerskich, paradny
i kobiety
Podział
bla
podhalańskiego
stroju
z
noszenie k i e r p c ó w
stroju
filcu,
WP i in.
6. E l e m e n t y
nie-Podhalan
podha
plakietkami
błyskawiczny,
Podhalem
z regionalizmem
„góralskich"
j ó w k a r p a c k i c h , m a z n i m i c a ł y szereg w s p ó l n y c h
Surowce, z j a k i c h
noszo
zielonego
lub tp.; krótkie
noszenie
stroju
przede w s z s y t k i m
strojem
do w i e l k i e j
mężczyzn,
austriackiej
młodzieży
lub
zdobione
na zamek
poza
Tradycyjny
ze
armii
narciarskiego
dermy
strzelbą
„foki",
stro
należy
starych
co d z i e ń
z
głowy,
szarotką,
rodziny
s i ę rzecz
się na
kapeulsze
podhalańskim.
ma
on z tradycji,
przez
bluzach
spodnie k r o j u
ubierania
np.
podhalańskiego
Podobnie
ciupagi,
spotykane
lańskiej:
jej ż y
wotności.
Wyrósł
i kapelusza,
jako strój
socjologię
To stanowi
portek
współczesnego,
współczesnego,
w
kul
tradycyjnego
stroju
ne l a t e m i t p .
Ochotnickich,
Kamienickich.
tra
najbardziej
na P o d h a l u , ale n i e t r a k t o w a n e
oddzielić „ l u d o w e g o " od „ p a ń s k i e g o " p i e r w i a s t k a w
podhalańskiej.
elementów
elementów
h a l a ń s k i c h m o t y w a c h zdobniczych i t p .
wielu
świadomości
on jakoby
wiejska,
z
przy
zespołów,
kontynuacją
zarówno
szczególnie
ty
używany
występach
jest
niektórych
3. E l e m e n t y
sposób m ó w i ć o „ a u t e n t y c z n y c h Podhalanach", n i e sposób
turze
przy
i
Górali
i
następujące
najczęściej „stro
z nią
się na tereny sąsiadujące
tereny
b y to
współczesnych
odświętny,
mężczyzn
jak i artyści
elementy,
Ta
Klimka
tego
jednocześnie
z Podhala,
Niektóre
rozprzestrzeniają
Orawę,
ona
w
s i ę do z w i ą z k ó w
czy r o b o t n i c y
Polski.
kulturą
— można
wyróżnić
nazywany
np.
jednocześnie
noszenie
łącznie
Zaruskiego
czy J u l i u s z a Z b o r o w s k i e g o . K u l t u r a
stu l a t nie jest
pieśni
korali lub tp.
dziełem
o
Bachledy łączą się ściśle z n a z w i s k a m i S t a n i s ł a w a
kiewicza, Karola
występami
zespołach
się
ten jest b e z p o ś r e d n i ą
2. U ż y w a n i e
stroju
kul
odbiciem
się n i m bliżej.
Pierwszą,
z
archaiczny.
całokształcie
także
podhalańskiego
mierze odzwierciedleniem
tury
na
stroju
zain
a raczej
to strój
z okresu monarchii;
stan
z
ubierania
można
Jest
społecznej
cji
Aktualny
stroju,
podhalański,
góralskim".
halański,
zmiany
zakopiańskiego",
amatorskich
stylu
Podhala
1. K o s t i u m
jem
wzorowane
się przyczyną
w
dzia
zjawisk:
funkcja stroju podhalańskiego. Jak zwykle, zmiana funk
stała
—
pod
z
inteligentów,
w
stroju
wiązać
turystyki.
współczesnym
nazwać
mieszkańców
przeszedł
uległo Podhale — przeobra
kulturowych,
zmiany
stu
gdy dysponujemy
dokładnymi
scenach
na
na
należy
z okazji uroczystości rodzinnych l u b tp. W
Tatr.
okresie t y c h
Podhalan
„stylu
sympatią
i tańca, z potrzebami
łatwo
w białych
w świadomości
— to znaczy od c z a s ó w ,
z
nieodłączną
w dłoni, najlepiej na tle p a n o r a m y
Strój
potrafi
i
ornamentów
męskim,
propagatorów
teresowaniem
nie s ą
podhalański,
Ale rozwój
szczególnie
Warto przy
tendencję
okazji zauważyć, że portki
jako
E w o l u c j a s t r o j u k o b i e c e g o : I I . 1. O k r e s p r z e d I w o j n ą ś w i a t o w ą . I I . 2. L a t a d w u
dzieste — p o j a w i e n i e s i ę „ o s t ó w " n a g o r s e t a c h , p o c z ą t e k p a r a d n y c h k i e r p c ó w . I I . 3
W s p ó ł c z e s n y k o s t i u m p a r a d n y . И. 4. L a t a p i ę ć d z i e s i ą t e — k o l o r o w y h a f t n a b l u z c e
u b r a n i e noszone s ą p r z e d e w s z y s t k i m w e
dycjach
czy
turystycznych
i
letniskowych,
Bukowina Tatrzańska,
spodarczo z p r z e m y s ł e m
Nowe
Bystre).
związanych
z
We
i we
turystyką
(Dzianisz,
równiny
(np.
na
wsi
chyba
podhalańskiej
Odrowąż,
przyczyną
jest
chęć
go
Ciche,
nowotarskiej
nie
Pieniążkowice,
W r ó b l ó w k a , Dział) s t r ó j j a k o u b r a n i e w zasadzie
Najistotniejszą
tra
Kościelisko
wsiach związanych
turystycznym
wsiach
wsiach o
jak
zanikł.
żywotności
zaznaczenia
stroju
„góralsko-
ści", p r a d a w n o ś c i , z w i ą z k u z h y r n ą
t r a d y c j ą . Z tego
pewne
dzień
powodu
halańscy
w
noszą
strój
cały
s;zon,
przez
Bieszczadach. Z
na
co
dzień
podhalańscy,
co
także
poza
pasterze
np.
elementy
Andrzej
stroju
powodu
wybitni
Opacian
Kubin
Międzyczerwiennego
skich i g a w ę d z i a r z ;
lutnik,
snycerz,
Andrzej
Skupień
—
wytwórca
Wojciech
twórcy
z
„Florek"
dzwonków
Blaszak
metaloplastyk,
ze
np.
Ratu„Król"
paster
z Chochołowa
rzeźbiarz,
Stołowego
—
wicz,
że
—
funkcje
stroju
nauczycielka
straciła
podhalańskiego,
zjawiskiem
sporo
nie
Domu
z Bukowiny
energii,
Ludowego
Bukowianie
się
do
nie
aby
ze
sądzili,
pokazania
na
dziś
dla
każdego
niedawnym. Michalina
Tatrzańskiej
przekonać
dwudziestych) miejscowych górali, by
swoimi
że
scenie
(w
końcu
wystąpili
strojami
folklor
Cwiże-
wspomina,
i
się
sce
tańcami.
podhalański
i obawiali
lat
na
nadaje
ośmieszenia.
B r a k u j e m i d a n y c h z i n n y c h w s i n a t e n t e m a t , ale z
żą
dozą
prawdopodobieństwa
zmiana
funkcji
stroju
swego rodzaju
noszą
ł o w a — snycerz i metaloplastyk; A n d r z e j Stopka
z
pod
Podhalem,
tego p r a w d o p o d o b n i e
niektóre
jak
na
za
Te
oczywiste, są
można
du
przypuszczać,
podhalańskiego
była
dla
że
wielu
rewolucją.
S y m p a t i a dla g ó r a l i p o w o d u j e , że p o r t k i w k ł a d a
także
dla
tylnych.
skich,
zaznaczenia
Mam
tu
na
sprzedawców
kawicami
i
„góralskości"
myśli
na
serkami
celach
m. in. dorożkarzy
targu,
w
w
handlarzy
Krakowie,
się
merkan
zakopiań
kierpcami,
Warszawie
i
rę
innych
m i a s t a c h . W sezonie t u r y s t y c z n y m c h o d z i po
Zakopanem
muzykant;
góral
kozie.
poeta,
to ż e b r a k . S t r ó j
ga
w
pełnym
stroju
ma
spiskim, grający
s k ł o n i ć do
na
hojniejszych
Jest
datków.
wędziarz i recytator.
Inną
nia
do
przyczyną
odświętności
kościoła,
na
noszenia
chwili.
wesela,
Z
stroju
chrzciny
np. p o w i t a n i e b i s k u p a , z a k o ń c z e n i e
bory.
Przy
paradnych
jest
tego p o w o d u
czy
i
kapeluszy
członkowie
Ochotniczej
z
Bukowiny
Tatrzańskiej,
Kościeliska
stroje
okazje,
jak
szkolnego,
wy
używają
Straży
i innych
portek
Pożarnej
jasna w i ą ż ą
się
ze
sobą
i nie
sposób
ich
halański,
w
rzecz
mechanicznie
często
restauracji
Kirach.
(cuchy
kach, w
Dla
i
„Jędruś"
kapelusza)
Kuźnicach
kantylnych
XX
pokracznie
w
ma
celów
uliczni
i na
mówiąc,
swoją
zdeformowany,
Zakopanem
podobnych
Nawiasem
wsi.
O b i e te p r z y c z y n y ( o d ś w i ę t n o ś ć i „ g ó r a l s k o ś ć " )
rozdzielić.
P o d o b n y m z j a w i s k i e m jest przebieranie w s t r ó j
zaznacze
nosi się
inne
roku
wystąpieniach
chęć
„napytać"
„Harnaś"
części
fotografowie
na
w
stroju
Krupów
Gubałówce.
noszenie
długą
klienta.
W
stroju
tradycję.
w. przewodnicy tatrzańscy
łatwiej
czy
używają
pod
kelnerów
w
Już
celach
na
mer
początku
s p r a w i a l i sobie s t r ó j ,
okresie
by
międzywojennym
władze
Zakopanego
wykonywania
Aktualnie
żądały
swego
obowiązek
od
zawodu
zawodowych
w
noszenia
stroju
mają
stroju.
flisacy
pie
nińscy,
pracujący
przy
Te
niejszą
nym.
zasadnicze
przyczyną
z m i a n y socjologii stroju' są n a j w a ż
zmian w jego w y g l ą d z i e
zewnętrz
W
okresie
portkach
ich
tradycyjnym
i cusze b y ł y
wcale. Na
spływie
fiakrów
kompletnym
hafty
Dunajcem.
(do
poł. X I X
w.)
albo bardzo m a ł e ,
mogli
pozwolić
hafty
sobie t y l k o
gospodarze. Parzenice (mniejsze, o nieco i n n y m
cie) w y s t ę p o w a ł y
tylko w niektórych
kopanem. Obecna f o r m a
cej
z lat
na
albo nie
było
bogaci
schema
wsiach, np. w
Za
parzenicy pochodzi mniej
wię
d w u d z i e s t y c h . Noszenie jej przez m ł o d z i e ż
bu
dziło zgorszenie starszego p o k o l e n i a . L a t a p ł y n ą —
mło
dzież jest obecnie staruszkami, a parzenice u w a ż a n e
p o w s z e c h n i e za
prastary
się parzenic nie
starszego t y p u
jest
noszą
haft. Proces
jeszcze w
czy J ó z e f
pełni
zakończony.
jeszcze n i e k t ó r z y
G r o n k o w a czy S z a f l a r , j a k
np.
górale
znany działacz
z
Haft
Gronia,
spółdziel
Kamiński.
Podobny był schemat przemian innych
męskiego.
Paradne
kierpce
z
obcasami,
części
stroju
nabijane
ozdo
b a m i z m o s i ą d z u czy t z w . „ b i a ł e g o m e t a l u " , z o s t a ł y
nalezione"
się
na
były
są
rozpowszechniania
w
dobre
latach
dopiero
o wiele węższe
dwudziestych,
po
wojnie.
a
„wy
rozpowszechniły
Opaski
XIX-wieczne
i o wiele skromniej
zdobione,
niż
w s p ó ł c z e s n e , w y r a b i a n e np. przez A d a m a K u c h t ę
z
kowiny
haftem
Tatrzańskiej.
Męskie
koszule
z
białym
w y r a b i a n e m . i n . przez H e l e n ę N o w o b i l s k ą
Marię
czesną
Herchoć
z Cichego są p o w o j e n n ą ,
innowacją.
Żaden
stary gazda nie
w takiej koszuli w niedzielę przed
z Białki
prawie
Bu
czy
współ
pokazałby
się
kościołem.
I I . 5. W s p ó ł c z e s n e k i e r p c e p a r a d n e .
7
Strój
kobiecy
zupełnie
nie,
wszystkim
do
bardzo j a s k r a w y m
cekinami
wzorami.
przez
przeładowane
wzory
podobną
„farbanice"
jednobarwnymi
przede
są
przeszedł
XIX-wieczne
tle,
wyszyte
Materiał
na
ma
ustaloną
łem,
że
zem
—
to
nie
na
materiał
gląd,
że
jest
kiedy
Pewien
najmniej
połowa
uszyta jest z m a t e r i a ł u
Faktem
jest,
powszechne,
nie
że
a
produkuje
tyczy
na
nie
i
skóry,
i innych
jest
wyraził
po
podhalańskich
przestępstwa.
na
w
To
—
ra
że
są
ma
słysza
innym
znów
drogą
spinki
haftów,
podeszwy do k i e r p c ó w
USA,
spódnic
miejscu.
blachy
noszą
wełen
razy
informator
s i ę go
do
w
indziej
tego
włóczki
srebrnymi
kobiety
„tybetkowe"
na
malinowym,
i
Kilka
uzyskanego
spódnice
Chochołowa,
„tybetka", cienka
materiału
mosiężnej
kolorowej
Starsze
wyrabiana
japoński.
co
z
Na
złotymi
proweniencję.
Słowacji;
ręcz
młode.
spódnice, tzw.
„tybetka"
że
są
dziewięćsiłów.
Zanikły
wykonywane
Krzysiak
możliwości.
gorsety o wiele rzadziej niż
ka,
Gorsety,
Annę
granic
ewolucję.
z drukowanymi
Podhalu
sklepach
ani
samo z r e s z t ą
do
ozdoby
gumy
kierpców,
„mikro"
reglamentowanych
na
ma
teriałów.
Spódnice
Do
roku
miejskiej.
skich
podhalańskie
1970
W
skracały
1970
„mini". Nie
r.
Nieodzowną
biecego
6
są
częścią
i
przechodzą
zwężały
widziałem
umiem
w p ł y n ę ł a j a k o ś na strój
także
się
na
kilka
powiedzieć,
czy
ewolucję.
wzór
mody
spódnic
góral
moda
„maxi"
podhalański.
podhalańskiego
pończochy-nylony,
latem
zaś
kostiumu
ko
—
ela-
białe
8
Ewolucja stroju
m ę s k i e g o : TL 6. Z d o b i e n i e P
<
^
*
«
typu.
9
10
^ S ^ S S ^ ^ < ^ ^ ^
styczne s k a r p e t k i , n a j c z ę ś c i e j a m e r y k a ń s k i e , p r z y s y ł a n e
p r z e z k r e w n y c h z U S A l u b k u p i o n e na t a r g u w N o w y m
Targu.
Na
wygląd
podhalańskiego
torów
zewnętrzny
ma
zespołów
różnego
rodzaju
znaczny
pieśni
i
współczesnego
wpływ
tańca,
„mecenasów"
i
„ludowe".
Cepelii,
ze w z g l ę d ó w
działalność
instruk
konsultantów
Cepelii,
sztuki ludowej.
mia ludzi dba o to, by w y s z y w k i
towne"
K r a w c y i hafciarki,
Aktualny
ną
halanie
ny
mają,
tradycyjnego
także
na
Wpływa
lice,
na
to
się
rodzinnych miastach.
rzeczoznawców,
jakich
„twórcy
czynników.
Zakopane
Przyjezdni
ubierają
się t u
Stanowią
śladowania.
Prawdopodobnie
Podhalanie
nie
noszą
inaczej
długich
stało
płaszczy,
lecz
dobie
sportowe
aktualnej m o d y turystycznej — np. w latach
gazdy:
tych
portki;
przez
gazdo,
kto
do z n a j o m e g o
wam
szył
te
p r z e c i e ż te w a s z e p a r z e n i c e l e ż ą n a n o g a c h j a k r o p u c h y !
Rzadko
uświadamiamy
sobie,
k o n i e c z n a , ż e bez n i e j b y ł o b y
manie
jaką
nej
go
na
dłuższą
metę
jest ż y w o t n o ś ć
działalność
tej
podstawowej
stroju, pochodzącego
e p o k i gospodarczej
mimo
że ta
nie do p o m y ś l e n i a
przeobrażeń,
sprzeczności,
z zupełnie i n
faktu,
dowej".
środowiska,
„twórcy
woduje, że konsultacja
zbędna
nych
wytwórcy,
przedmiotów
masowej.
także
rolę
wnętrzna
Na
ludowego"
strony
Podhalu
splatają
kostium"
d w i e jego
się ściśle
po
jest
kopie
współczesnej
„sceniczny
stroju ludowego. Te
i wewnętrzna,
czy p l a s t y k a
wykonywać
potrzeb
ten
od
wiejskiego odbiorcy
etnografa
usiłującemu
dla
jak
nie
daw
na
że
krótkie,
trzymają
się
pięćdziesią
z kapturem
wkładane
ortalionowe
na
zamek
latach
aktualnie
jest
halan,
szczególnie
narciarskich,
pumpach
czapek
Zakopiańczyków.
W
odznak,
jest
zarówno
z
mło
pomponem,
„marusarzówkami",
Zresztą
butach
przybyszów
narciarskich
charakterystyczną
taternickich.
rodzaju
mody
Podhalan,
pięćdziesiątych
„bucówami".
niach
różnego
przez
podkreślanie
swej
cechą
Pod
stroju
Chodzi się w
turystycznych
na
dobrym
jest
tonie
i m większych,
spod
wibramie,
noszenie
t y m lepiej.
Na
co d z i e ń n o s z ą s w e e m b l e m a t y r a t o w n i c y i p r z e w o d n i c y .
Wyraźną
reminiscencją
funkcji
Zakopanego
jako
kultury
o ś r o d k a s p o r t ó w z i m o w y c h jest noszenie
spełnia
na w s i spodni k r o j u narciarskiego, o nogawkach
wpusz
czanych
jeszcze
funkcje,
ze
kurtki
sportowej
masowo
starych,
w
„sportowości"
sztuki „lu
ze
dych,
zwanych
a
że g ó r a l e u c z ą s i ę od „ p a n ó w " p o d h a l a ń s k i e j
kontroli
noszenie
utrzymywanie się
uległo
Podhalanie
skafandry
—
Naśladownictwem
także
Podhale
ostatnich stu lat. Nie zmienia to jednak k o m i z m u
Odrywanie
obecnie
i kulturowej,
ciągu
stałej
głowę,
jakim
w
brak
nosili brezentowe
do
błyskawiczny.
jest
utrzy
kurtki-wiatrówki.
tra
się przyczyną,
świad
Maria,
oko
swych
oni pewien wzór
to
kolorów
— Jezus
i
niż w
r a ć , j a k i w z ó r h a f t u jest „czysto g ó r a l s k i " . B y ł e m
kiem, gdy pewna pani powiedziała
Pod
co d z i e ń , s w o i s t y , n i e p o w t a r z a l
szereg
finansowych podporządkowują
gdy tzw.
jedy
stroju. Niewątpliwie
to j a k w i a d o m o region turystyczny o długiej
dycji.
widok,
schema
styl ubierania się.
dla
Na postronnym ob
niepotrzebnym
k o s t i u m p o d h a l a ń s k i nie jest j e d n a k
kontynuacją
ar
„gus
rozdzielanie ich b y ł o b y
tyzmem.
pracujący
robi duże wrażenie
ludowi" zapytują
Cała
na cuchach b y ł y
w y m o g o m h a n d l o w y m tej instytucji.
serwatorze
kostiumu
sztuczne
sobą
ze
—
można
w
buty-pionierki
spotkać
starszych
I I . 11, 12. P a n n a m ł o d a . W y m i e s z a n i e e l e m e n t ó w u b i o r u l u d o w e g o i m i e s z c z a ń s k i e g o .
lub
przez
kalosze.
mężczyzn,
mężczyzn
Często
noszących
przez
Paradne ubiory starych kobiet.
П. 13. C y g a n i e z C z a r n e g o D u n a j c a n a d o ż y n k a c h w W a r s z a w i e . L a t a
okrągły
rok
spodnie
narciarskie
z
czarnego
sukna
brycznego, j a k i e b y ł y u ż y w a n e przez narciarzy w
pięćdziesiątych,
skie spodnie
są
odzieżą
z
elastiku,
póki
nie zostały
w y p a r t e przez
z elastiku. Te spodnie
roboczą.
ale
Młodzież
tylko
zimą,
narciar
narciarskie
nosi
spodnie
traktując
fa
latach
z
sukna
narciarskie
je
jako
odzież
z jednoczesnym zaznaczeniem „ g ó r a l s k o ś c i " w codzien
n y m ubiorze. W k o ń c u lat sześćdziesiątych np. były
modne wielkie szafirowe lub czerwone chustki z frędz
l a m i . N o s i s i ę c z ę s t o n a co d z i e ń „ g ó r a l s k i e " k o r a l e .
Kobiety,
a szczególnie młode dziewczęta, noszą
kol
czyki.
„elegancką".
Warto
Ciekawym
skowych
czarne
na
wanym
na
odzież
Innym
Typowe
i
ta
jest
tego
się
Skalnym
jednego
od
na
sprzed
jest
Można
na
powiedzieć,
elementem
mimo,
czy
że
Łącku
nie
tamtejsze
podhalańskich.
rodziny,
że
Do
nie
ple
plecak
nakryciem
niewiele
na
przynajmniej
szarotki, g ł o w ę
Moda
kobieca
m i a n o w i c i e jest
modne
Przypinano
były
do
„tyrolski"
jelenia, strzelbę
wykazuje
te
dermy. W
kapelusze
nich
naśladownictwem
cechy,
mody
ka
końcu
o parę
ozdoby
z liśćmi
same
mło
nu
blaszane,
dębu
co
i in.
męska,
turystycznej
młode
jest
na
dziewczęta
Pod
złotych
było w
do
się takie k o r o n y na
zdrowe zę
estetycznych.
z
zaliczyć
modne
przedziałkiem
na
Podhalu
pośrodku
głowy);
uczesanie t a k i e n o s z ą k o b i e t y z a r ó w n o stare, j a k
Rozprzestrzenianie
siednie
grupy
i
należą
powszechna
sześćdziesiątych
można
(gładko,
są
mały
jest
czarnej
lub
zakłada
stroju także
złożonym
głównie
pokolenia,
małe.
Do
zjawiska
głowy,
sukna
za
często
zaobserwowałem
mające
i średniego
sześćdziesiątych
Bardzo
miejscowościach,
warunki
że
przez
b r y m t o n i e m i e ć z ł o t ą k o r o n ę na g ó r n y m z ę b i e z p r z o d u .
jest
współczesnego
wyjątków
dodać,
zakładania
k o r o n e k na z ę b y . W l a t a c h
pasków
plecaka.
męskim
jeszcze
moda
by, jedynie dla c e l ó w
co d z i e ń
ubrania
z zielonego
a
wojny
zdobienie
noszenie
pelusz
jak
I
halu
uczesanie
dzieży
merów
noszą
wzoro
zanikający.
typu
Podhalu
Żywcu
Podhalu
Typowym
lat
wyraźnie
W innych, także górskich
Rabce,
zwyczaju,
różnią
charakter
woj
mężczyźni
o kroju
austriackich
ma
chlebaków.
Podhalanina.
w
Starsi
mundurów
mundurów.
charakterystycznym
np.
kurtki
z j a w i s k i e m tego
od
wpływ
Podhalan.
mundurach
Moda
guzikami
caków
z j a w i s k i e m jest
lub granatowe
światowej.
sześćdziesiąte.
z
etnograficzne
jest
wieloaspektowym.
zaskakujące.
Piekielnika
styczny,
się stroju p o d h a l a ń s k i e g o
na
Na
Orawie,
pożycza
portki
zagadnieniem
Czasem
tego
pewien
góral
działacz
Podhalan
i
się w nie m ł o d y m
ludziom
stości. Czyni
przekonaniu, że p o r t k i
od
to w
pradawna
były
noszone przez
dowodem polskości
Orawie
pewna
Gdy
na
już jesteśmy
zaznaczyć
tradycyjnie
Góra
tej
część
narodowościowe;
można,
że
regionali-
każe
ubierać
różnych
uroczy
podhalańskie
Piekielniczan i że są
w s i (jak w i a d o m o , na
ludności
ma
północnej
słowackie
poczucie
t y m tle z d a r z a j ą
się antagonizmy).
przy sprawach
narodowościowych,
strój
mieszkańcy
i Głodówka
przy okazji
są
bardzo
przyczyny
przykład
wybitny
od
młode.
na
(Sucha
typu
dwóch
Hora,
podhalańskiego
orawskich
Hladovka),
wsi:
noszą
Sucha
położonych
z
cieńszej
i
d e t n e , ale
gorzej
za t o
wyprawionej
skóry,
mniejsze,
tan
droższe.
i s y m p t o m a t y c z n y m jest
pro
dukcja spinek m ę s k i c h z „przekolacem", zwanych w
Zjawiskiem
koń
cu
pro
lat
ciekawym
sześćdziesiątych
dukcji
spinek
— Spinki
ich
n y c h ; s ą one
Podhalan
(np.
noszone
spinki
ręcznie
typy:
przez P o d h a l a n
kontynuacją
kostiumu
spinek
męskiego.
zamiast
przez
GOPR). Spinki
i
będące
aktualnej
następujące
i
stroju,
Są
dla
z
wykonywane ręcznie
przez
nie-Podhalan,
także
część
noszone
zaznaczenia
GOPR-owców,
„góral-
nabitą
odznaką
nabywane są
np.
w
latach
także
ostatnich
modne są w Warszawie. S ą drogie, a w i ę c
kupo
w a n e są przez a m a t o r ó w . T a k a np. s p i n k a w i s i na
nie
w
mieszkaniu
problematyką
i
robione t a ś m o w o
zakłady
— Spinki
także
nowe motywy,
łeb kozicy,
dwa
w
poza
np.
jelenia
nie-Podhalan.
Spinki,
terenie C z e c h o s ł o w a c j i .
bre
zespoły
pujące
w
na
We
folklorystyczne,
wsiach
tych
popularne
różnego rodzaju festiwalach
Czechosłowacji.
Spotkałem
i
często
waka, niemile zdziwionego, że górale
folklorystycznych
nie
Polacy
filmów
przysłali
film
Co
najmniej
skiego
w Na
dla
elementy
wykorzystywane
są
w
Współcześnie
zaś
wśród
miejskiej.
wytwórczych
kierpce,
Cepelii
wykonywane
Grywałdzie
czy
dawane są na
renie
całej
wzmiankę: „bardzo
renesans m o d y
paradnych
swego
w
Ich
na
projektantem
Dziurny,
z
opasków.
rażą
się
w
Dało
to
przeładowaniem
dużym
są
Różnią
przez
się
one
tradycyjnej.
ozdób,
na
za
się
są
za
i przez
męskie,
„Przekolac",
fajki,
tego
są
ostro
już
dawno
powodu
łańcu
znacznie.
galanterii
broszki
i
przez
pamiątek
drewniane
czy w i ę k s z y m
podhalańskich
i
spoza
i
metalo
stopniu
na
sprzedawane
w
wielkich miastach w p r y w a t n y c h sklepach galanteryjnych.
Wyrabiane
stare",
i
Z
są
także
„zgrzebne"
mi
Poznania,
o
ozdobne,
spinki
pewnością
konkretnych
w
innych
stylizowane
przez
zajmujących
o tym
choćby
Warszawy
takich
także
„pra
plastyków.
z
produkcją
miastach
przedmioty — świadczy
na
artystów
plastykach
się
i
zaczerpnięto
Torby
funkcjonalne,
Niestety,
Stefan
utalentowany
rezultat.
produkcja
Motyw
zumiałego
spinki,
dla
przedmiotów
Krupówkach
tów w
nuje
symbolu
każdego,
spinek.
wyrabia
się
częstość ich
kształcie
się
te
wy
na
w
spinka
Sobczakówce
w
Spółdzielnia
symbolu
do
Prywatny
nadnaturalnej
reklamą
sklep
wśród
blachy.
Wyko
przezna
kilkumetrowa,
pracowni
kowalskiej
Zakopanem
produkuje
Zakopanem.
„Zawrat"
w
modne
Podhalan.
*
Jest
rzeczą
godną
ubolewania,
że
Podhale,
będące
o ś r o d k i e m z a i n t e r e s o w a n i a k u l t u r a l n e j P o l s k i o d co
naj
m n i e j s t u l a t , n i e d o c z e k a ł o s i ę jeszcze m o n o g r a f i i
swe
go s t r o j u .
frag
Jak
w i d a ć z p o w y ż s z e g o , chaotycznego i
mentarycznego zestawienia, szczegółowe opracowanie
nie
matu
cieszyły
wielu
spraw
skończyła
żonej
problematyki,
torby
na
lamp-kinkie-
wielkości,
ścianie. Wielka,
jest
zro
produkowania
sprzedaży
spinek, z miedziowanej
spinki
czone d o p o w i e s z e n i a n a
kuta
asumpt
„spinkopodobnych".
specjalizuje
się t a k ż e
ręcznie
góralszczyzny,
dał
one
Cepelii.
jest
torbach
dobry
są
ich
Wyrabiane
się z p o w o d u b r a k u surowca, zaczęto p r o d u k o w a ć
Ubiór
Podhalan
z
byłoby
zakresu
jej
kultury
kluczem
do
te
zrozumienia
podhalańskiej,
niezwykle
powtarzalnego charakteru.
Fot.: Jan Swiderski - il. 3, 5-7, 14; C A F - Ü. 1, 2, 4, 8-13.
10
wyłącznie
Z
są
jak
s w e t r y z w z o r e m s p i n k i . S w e t r y te s ą s z c z e g ó l n i e
spółdzielnię
pomysłowy
bardzo
te
wytwórczości
z wykonawców
tłoczeń
powodzeniem.
sprze
na
„góralskich".
tamtejszą
bardzo
Motyw
Np.
Krościenku,
rodzin,
współczesnej
sztuce
po
Krościenku.
torby damskie. Nie m a j ą
i jednym
człowiek
nazywane
kierpców
przez
spinek
tu
Gie
została zręcznie wykorzystana
wytwórców
do
noszone
stroju,
czyszczenia
skrócił
Wykonywane
wiązujące
wy
zakła
handlu ulicznym
te
przykładem
pierwowzoru
i
Rdzawce,
kierpcami".
są s k ó r z a n e
Krościenku
plastycznie.
w
przez wiele
Kierpce
sadniczo od
są
Zakopanem
targowicach i w
„pańskimi
Ciekawym
wiele
jest w r ę k a c h p r y w a t n y c h .
masowo
wytwórców
podhalańskiej
w
spinki
pa
się
stępowania.
się
Tylmanowej
Polski.
Już
m i e s z k a ń c ó w miast. Spora
Znaczna część p r o d u k c j i
M o d a na
Wiadomo
podhalań
d a ż t y c h w y r o b ó w jest przede w s z y s t k i m d z i e ł e m
dów
—
chłopsku".
obserwuje
„przekolaca"
prywatnych
bez
funkcję.
we, plastykowe w mniejszym
Spowodo
stroju
do
Podhala.
Dubli
Słowacy
modzie
n a t r a f i a m y na
roby podhalańskie
w
do
najpo
sklepach
Pojawiają
przez k o b i e t y .
festi
jurorów.
lat
p a ń p r z e b i e r a s i ę po
szek
swą
masowo,
typy
stroju,
noszą
1968 n a
danego k r a j u " .
stu
przełęczy
Sło
podhalańscy
Podhalu,
konsternację
od
wisiorek
pierwotną
f i l m y , p o d o b n e do s i e b i e , p r e
zentowały folklor „typowy
w a ł o to z r o z u m i a ł ą
wystę
zakończony
pry
Zakopanem.
itp.
dawniej
stracił
folklorystycznych
telewizyjnych
o
f i l m o Suchej G ó r z e . Oba
do
się z opinią pewnego
s t r ó j „ z a p o ż y c z o n y od S ł o w a k ó w " . W r o k u
wal
istnieją
w
prywatnych
wymienione
obecnie noszone t a k ż e
na
się
starego g ó r a l a , s y l w e t k a
r ó w n o p r z e z P o d h a l a n do
I I . 14. W s p ó ł c z e s n y k o s t i u m k o b i e c y .
ZWW
Podhalem.
głowa
ostatnio
np.
wykonywane
sprzedawane
miątkarskich,
Te
ścia
zajmującego
s z t a n c ą przez osoby
wytwórcze,
odlewane,
pularniejsze,
wontu,
historyka
podhalańską.
— Spinki
watne
pewnego
w
tradycyj
n a b y w a n e przez P o d h a l a n i s t a n o w i ą
współczesnego
skości"
można
wykonywane
świadomości
przez
„parzenicami". W
wyróżnić
oryginalnego
jej
zło
i
nie
