-
Title
-
Dokumentacja ikonograficzna w etnografii / LUD 1976 t.60
-
Description
-
LUD 1976 t.60, s.81-100
-
Creator
-
Skalski, Grzegorz
-
Date
-
1976
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:1389
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1502
-
Rights
-
Licencja PIA
-
Subject
-
etnografia- dokumentacja ikonograficzna
-
Text
-
S
II.
T
U
D
l
R
A,
O
Z
P
R
A
W
Y
Lud, t. 60, 1976
GRZEGORZ
SKALSKI
DOKUMENTACJA
IKONOGRAFICZNA
W ETNOGRAFII
I
Badania kultury ludowej wymagają korzystania z wielu rodzajów
źródeł, spośród których najważniejszą rolę odgrywają materiały zgromadzone podczas badań terenowych. Są to według Kopczyńskiej-Jaworskiej
tzw. źródła tworzone przez badacza 1. Oczywiście, że te źródła informacji etnograficznej mogą służyć do rekonstrukcji kultury ludowej w bardzo ograniczonym przedziale czasowym - zasadniczo od 2 połowy XIX w.
do czasów współczesnych. Do badań nad wcześniejszymi okresami rozwoju kultury ludowej źródła tego typu są nieprzydatne. Badacze odwołują się więc do źródeł zastanych, informujących drogą pośrednią o przeszłości. Przede wszystkim korzystają ze źródeł pisanych gromadzonych
najczęściej w archiwach i w bibliotekach. Wykorzystują również źródła
zbierane przez muzea. Stosunkowo najmniejszą uwagę przywiązują do
źródeł typu przedstawieniowego,
zwanych źródłami ikonograficznymi,
wykorzystując je przeważnie do ilustrowania prac naukowych. Takie postępowanie spowodowało, że badania nad źródłami ikonograficznymi
zostały oddalone na dalszy plan. Sytuację pogłębiał fakt, że część etnografów wątpiła w prawdziwość informacji przekazywanych przez te źródła 2. Jednak pomimo szeregu pozytywnych głosów, zwracających uwagę
na niewykorzystany dotąd materiał źródłowy i, nielicznych co prawda,
prac naukowych opartych na źródłach ikonograficznych, sprawa wykorzystania tych źródeł nie została do dziś w pełni rozwiązana. Przyczyną
takiego stanu rzeczy może być między innymi fakt, że etnografowie nie
są przygotowani do prowadzenia badań źródłowych. Program nauki obejmuje bowiem metodykę badań terenowych, a o postępowaniu wobec
1 B.
Kopczyńska-Jaworska,
Metodyka
Warszawa 1971.
2 J. Sto Bystroń,
Wstęp do ludoznawstwa
6-
Lud.
tom
LX
etnograficznych
polskiego,
Lwów
badań
terenowych,
1926, s. 71.
82
GRZEGORZ
SKALSKI
źródeł
zastanych,
zwłaszcza
ikonograficznych,
nic mówi się prawie
w ogóle. Innym powodem
jest brak na gruncie
etnografii
opracow2:'1
teoretyczno-metodologicznych
wykładających
zagadnienia
interpreta(.~i
obrazów źródeł ikonograficznych.
O tym, że badania nad źródłami ikonograficznymi
winny być prowadzone
i że są potrzebne,
świadczyć mogą
prace Seweryna, w których autor, wykorzystując
głównie materiał ikon:)graficzny,
dochodzi do ciekawych
rezultatów,
np. do odtworzenia
poiskiego ubioru chłopskiego w okresie od polowy XV do polowy XVII W.'
Tenże autor, w innej pracy, poruszył problem wykorzystania
źródeł iE'>
nograficznych
w pracy muzealnej,
postulując
większe
niż dotychczas
zastosowanie
ich przy organizowaniu
wystaw
w muzeach
etnograficznych 4. Seweryn
wreszcie,
przeprowadzając
krytykę
szeregu prac \\'ykorzystujących
materiały
ikonograficzne,
dowodzi
o braku
istnie1':ia
w polskiej etnografii
określonej
metody postępowania
wobec tego rodzaju źródeł 5. Wydaje się więc słuszne, aby źródła ikonograficzne
stanov,ihprzedmiot
badawczy
osobnej specjalizacji
etnograficznej,
wykorzystuj:;cej odpowiednio
dostosowaną
metodę ikonograficzną
zapożyczoną
z historii sztuki i historii. Głównym
celem takich badań byłobyorzeczeni.·
stopnia przydatności
źródeł ikonograficznych
dla poznania rzeczywistości
etnografi.cznej,
a po ich analizie, dostarczenie
nauce materiałów
faktograficznych.
Takie zadania należałoby
postawić przed
i k o n o g r a;- i '1
e t n o g r a f i c z n ą. Jednakże
ich realizacja
jest uwarunkowana
odpowiednio przygotowaną
do badań bazą materiałowo-źródłową.
I wJaśn',e
temu zagadnieniu
pragniemy
poświęcić miejsce.
II
Na wstępie wypada
wYJasmc podstawowe
pojęcie ikonografii
etnograficznej,
bezpośrednio
związane
z jej przedmiotem
badań, tj. źrórlb
ikonograficzne.
Od innych typów źródeł różni się ono przede wszystKim
sposobem przekazywania
informacji,
tj. obrazem (w szerokim tego sIO\','?
znaczeniu), w którym tkwią zasadnicze wartości źródła ikonograficznego:
1) obraz jest materialnym
nośnikiem informacji:
powoduje to łatwGEc
w jego utrwalaniu,
kopiowaniu
i powj~laniu,
stosując zwłaszcza wspOłczesne środki techniczne;
T. Seweryn,
Ubiór
chłopski
UJ Polsce
(1450-1650),
,.Rccznik lVluzcum E:r.8graficznego \[ K~-ai,~)wie" lr66, t. 1, s. 6-74.
4 T. Seweryn,
j;.;onog;·aficzna
dokumentacja
historuczna
IJ; mnz('(lci:
rer/fJU::ll]Jch. "Kwartalnik
Muzealny" 194,), R. 2, z. 2, s, 91-07.
ó T.
Seweryn,
MetOda
ikonogTaji,c;:.na
UJ
ctno(jl'ofii
jJolskiej, "L:Jdzkic Sludii'
Etnograficzne"
1967, t. 9, s. 45.
.j
f)()::III;:~':il:"C)a
ikonograficzna
w etnografii,
2) Cbrdła oraz in wentarza źródeł ikonograficznych,
a także w przeglądach
dokumentacyjnych
źródel ikonograficznych
(por. s. 93).
Analiza dokumentacyjna,
będąca opracowaniem
o charakterze
naukow~/m, jest przedstawieniem
rezultatów
przeprowadzonej
krytyki
źródłow€'j i metedy ikonograficznej
treści dokumentu.
Zasadniczym
celem tej
"natizy jest stwierdzenie,
czy dany dokument może być wykorzystywany
\v badaniach etnograficznych.
W stosunku do poprzedniego
rodzaju do-o
kumentowania,
opisu dokumentacyjnego,
różni się większą precyzją opisu
treści i jego objętością,
jak i ~rprowadzeniem
opisu wartcściującego.
W analizie dokumentacyjnej
trzeba wykazać wszystkie źródła pisane wykorzystane w badaniach .
. Fotografia dokumentu
jest elementem
uzupełniającym
opisy dokumentu. Potwierdza
ona istnienie
dokumentu,
wiernie przekazując
jego
obraz. Fotografię stosuje się w celu zilustrowania
opisu, bądź dla częśc~o\Vego jego zastąpienia;
wykorzystuje
się ją na kartach
dokumentac~'.jnych.
Dodatkowym
źródłem informacji o treści dokumentu
są zgodne z treśdokumentu
fragmenty
literatury,
z których
sporządza
się wypisy.
\\: przypadku
dokumentów
publikowanych
wypisy
powinny
pochodzić
z tych samych pozycji co dokumenty.
Natomiast dla innych dokumentów
\';:'bicra się fragmenty literatury,
tak aby zgadzały się one pod względem
17 Charakterystyka
treści zawiera określenia
jedno- lub kilkuwyrazowe
charakteryzujące
treść dokumentu
pod kątem zawartości
informacji
etnograficznej
Graz danych o pochodzeniu
terytorialnym
przedstawionych
tematów etnograficzn~'ch. Określenia te powinny być związane z ogólną klasyfikacją
dokumentów
ze
\nględu na id1 treści etnograficzne.
88
GRZEGORZ SKALSKI
tematyki,
czasu i mIeJsca z treścią dokumentów.
Wypisy źródłowe są
materiałem
uzupełniającym,
dołączanym
do kart dokumentacyjnych
źródeł ikonograficznych.
Ostatnim rodzajem
opracowania
informacyjnego
źródła ikonograficz
nego jest klasyfikacja
informacji
uzyskanych
w wyniku przeprowadzonych badań nad źródłem. Wiąże się to bezpośrednio
z problemem
wyszukiwania
ze zbioru
dokumentów
jednego
(lub grupy)
dokumentu
zawierającego
potrzebną
informację.
Zasadniczo
istnieją
trzy systemy
informacyjno-wyszukiwawcze
18 (dalej:
SIW) oparte
na następujących
typach języków informacyjno-wyszukiwawczych
19 (dalej: JIW):
1) języki typu klasyfikacji
biblioteczno-bibliograficznej
(np. klasyfikacja dziesiętna Deveya, UKD, klasyfikacje
fasetowe),
2) języki typu "słownikowego",
przy wykorzystaniu
których zasadnicza treść znaczeniowa
dokumentów
jest wyrażona
znormalizowanymi
nagłówkami
przedmiotowymi
(hasłami),
uszeregowanymi
w porządku
alfabetycznym,
3) języki typu deskryptorowego
oparte
na znakowaniu
kojarzenio
wym.
Wspólnym celem tych systemów jest takie wyszukiwanie
informacji,
aby bez potrzeby czytania tekstów dokumentów
wybierać ze zbioru informacji takie dokumenty,
które odpowiadają
na pytanie informacyjne.
W tym celu każdy dokument
zaopatruje
się w charakterystykę
wyszukiwawczą,
którą tworzy zasadnicza
treść znaczeniowa
dokumentu
wyrażona terminami
JIW. Poprzez porównanie
instrukcji
wyszukiwawczej,
która jest zapytaniem
informacyjnym
sformułowanym
w terminach JIW,
z charakterystykami
wyszukiwawczymi
dokumentów
w całym zbiorze
wyodrębni
się taki zbiór dokumentów,
który zawierać będzie informacje
zawarte w instrukcji wyszukiwawczej.
Mając na uwadze charakter
informacji
uzyskanych
w toku analizy
źródeł ikonograficznych
oraz potrzeby odbiorców tych informacji
wydaje się, że najlepszym
JIW dla szybkiego i wieloaspektowego
wyszukiwaJ
18 Przez
system informacyjno-wyszukiwawczy
w jego postaci
abstrakcyjr.ej
należy rozumieć całokształt
sformalizowanego
języka informacyjno-wyszukiwawczego, zasady przekładu
z języka żywego na język sformalizowany
(i odwrotnie)
oraz kryteria
znaczeniowe odpowiednika
między charakterystyką
wyszukiwawczą
cokumentu
a instrukcją
wyszukiwawczą.
Pojęciem abstrakcyjnego
SIW nie obejmuje się środków technicznej
jego realizacji - kartotek katalogowych,
kart perforowanych różnych typów, maszyn analitycznych,
specjalnych
urządzeń itp.
19 Język
informacyjno-wyszukiwawczy
jest to sformalizowany
system semantyczny przeznaczony
do wyrażenia treści znaczeniowej dokumentów i pytań informacyjnych
w celu wyszukiwania
w masywie dokumentów
(zbiorze) takich, które
odpowiadają na postawione pytanie.
Dokumentacja
ikonograficzna
w etnografii
89
nia dokumentów
jest język typu deskryptorowego
20. Zapewni
on także
łatwe przejście na zmechanizowane
wyszukiwanie
informacji.
Przyjęcie
tego JIW wymagać będzie wypracowania
tezaurusa
dotyczącego formy
i treści źródeł ikonograficznych
o tematyce etnograficznej 21.
Omówione powyżej zagadnienia
dotyczące
dokumentowania
źródeł
ikonograficznych
nie wyczerpują
w całości tematu;
przeciwnie,
mogą
stanowić zalążek dla dalszych szczegółowszych opracowań.
v
Chcąc mówlC o organizowaniu
w jakiejkolwiek
formie dokumentacji
ikonograficznej
(pojmowanej
szeroko) trzeba najpierw zdać sobie sprawę
z jej obecnej sytuacji. Gdy spojrzeć na nią od strony procesu naukowo-informacyjnego
można stwierdzić,
że tylko jego pierwsza
część jest
realizowana zadowalająco, tj. gromadzenie dokumentów
naukowych, czyli
źródeł ikonograficznych.
Źródła o charakterze
artystycznym
znajdują się
przede wszystkim w zbiorach większych muzeów zarówno artystycznych,
jak i zbierających
sztukę ludową oraz u osób prywatnych.
Dotarcie do
nich wymaga szczegółowej kwerendy wykraczającej
często poza zakresy
katalogów i kartotek sporządzanych
w muzeach. Podobnymi kwerendami
trzeba objąć archiwa i biblioteki, w których można znaleźć źródła przeważnie o charakterze
powtarzalnym.
Jeśli chodzi o fotografie, to gromadzone są one przeważnie
w archiwach
fotograficznych
tych placówek
naukowych, które prowadzą badania etnograficzne - są to przede wszystkim muzea, ośrodki uniwersyteckie
oraz instytuty.
Bogate zbiory fotografii i reprodukcji posiada Instytut Sztuki PAN w Warszawie, a zwłaszcza Pracownia Plastyki Ludowej IS PAN w Krakowie, ponadto pracownia dokumentacji
Instytutu
Historii Kultury Materialnej
PAN. Informacje o źródłach ikonograficznych
można uzyskać również
w Archiwum
Dokumentacji
Mechanicznej
w Warszawie. Wiele źródeł w postaci fotografii jest w posiadaniu osób prywatnych,
najczęściej samych etnografów.
Filmy natomiast gromadzą archiwa poszczególnych
wytwórni oraz Cen20 W języku
typu deskryptorowego
wyraża się treść znaczeniową
dokumentu
pytania informacyjnego
za pomocą odpowiedniego
spisu lub zestawu tzw. słów
kluczowych, będących wyrażeniami
najbardziej
charakterystycznymi
dla treści dokumentu i zapytania.
Celem wyeliminowania
homonimii
i synonimii
słów kluczowych wybiera się z nich jeden termin i zaleca do indeksowania
- termin ten
zwie się deskryptor.
Pełny
zestaw deskryptorów
z podanym
znaczeniem
oraz
łącznie z deskryptorami
o szerszym i węższym znaczeniu i synonimami
stanowi
tezaurus.
21 Dużą pomoc
może okazać opracowywany
przez redakcję
"Demos" tezaurus
dotyczący etnograficznej
zawartości wY
