-
Title
-
Kronika / LUD 1948-51 t. 39
-
Description
-
LUD 1948-51 t. 39, s.520-629
-
Date
-
1951
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:112
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:130
-
Text
-
521
I:,
I
KRONIKA
SPRA WOZDANIE
Z DZIAŁALNOŚCI
l
P. T. L.
za rok 1948.
Celem naszego Walnego Zgromadzenia jest przedstawienie osiągnięć
i niedociągnięć, oraz poddanie dyskusji tego, co zostało zrobione i jak
zostało zrobione, a wreszcie wytyczenie dalszej drogi pracy.
Statut zobowiązuje Zarząd do składania corocznych sprawozdań.
Lata ubiegłe od chwili wznowienia działalności Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego w roku 1945 w nowej jego siedzibie w Lublinie, były już
przedmiotem
sprawozdań i dyskusji na poprzednich
Walnych Zgromadzeniach.
Formalnie zatem, Zarząd spełniłby swój obowiązek ograniczając się
tylko do omówienia działalności roku ubiegłego.
Jeżeli jednak weźmiemy pod uwagę istotę naszej pracy, którą Towarzystwo rozpoczęło w roku 1895, obejmując tak niezmiernie szeroki
zakres działania, to trzeba podkreślić, że okres roczny stanowi właściwą
dosta teczną podstawę tylko dla sprawozdania
o gospodarce finansowej.
Dla reszty spraw jest zbyt krótki, żeby pozwalał na należytą ocenę celowości
pracy na jej poszczególnych odcinkach. A możliwość dokładnego zorientowania się w całości jaką one stanowią, jest warunkiem ustalenia dalszego
realnego planu działania, którego wykonanie musi z konieczności zostać
znowu rozłożone na szereg lat.
Z tego też powodu właściwym wydaje się w tej chwili rozważenie,
całego okresu pracy od czasu wznowienia naszej działalności po drugiej
wojnie światowej w roku 1945.
Warunki, w jakich pracujemy w tym drugim półwieczu istnienia naszego Towarzystwa, są pod każdym względem inne, aniżeli w przebiegu
poprzednich lat 50-ciu.
Do przeszłości należą już dzisiaj niewiarygodne
wprost trudności
finansowe z jakimi trzeba było walczyć i przed rokiem 1918, a następnie
i do roku 1939, po to żeby utrzymać byt Towarzystwa i nie ustać chociaż
by tylko w skromnym zakresie pracy badawczej i wydawniczej.
Ogólna sytuacja pod tym względem jest nam starszym dostatecznie
znana, a przypomniał ją ponadto dokładnie prof. Czekanowski w swoich
tak bardzo cennych reminiscencjach
z przeszłości Towarzystwa. Jak wia-
.~
~.
,
domo zostały one ogłoszone w XXXVI tomie (,LudU'), który jest
tomem powojennym.
I\ie był przypadkowym ten stan niezmiennie trwających
rozpaczliwych trudności finansowych. Ścieśniał on możliwości
raliżował i dławił często w zarodku wszelkie szersze pomysły i
W tym objawie znajdowało wyraz ustosunkowanie się zarówno
i szerokiego ogółu inteligencji i naukowców do założeń i zadań,
lili w statucie Towarzystwa jego założyciele .
pierwszym
a chwilami
pracy, painicjatywę.
rządów jak
jakie usta-
Umiłowanie
uciśnionego i lekceważonego przez długie wieki ludu,
było
bodźcem
do pragnienia
jego
poznania
we wszystkich
przejawach
życia.
I nie tylko ludu polskiego, ale i innych ludów,
w pierwszym rzędzie słowiańskich.
W swojej genezie łączyło się to ideowo z Lelewelem, Mochnackim
i demokra tycznym obozem emigracji po roku 183 I i jego dalszymi wydźwiękami.
Było wynikiem zrozumienia, któremu zwłaszcza Kolberg od roku 1839
poświęcił swój tak nad wyraz pracowity żywot, że jednym z koniecznych
warunków uo by wa te l nie nia szerokich mas ludu wiejskiego jest dokładne
ich poznanie.
Zrywało to stanowczo z kierunkiem, który życie
ludu, jego wartość duchową i twórczość kulturalną oceniał apodyktycznie
i nierealnie na podstawie fragmentarycznych
wiadomości.
Nowy kierunek o ambicjach naukowych przeciwstawił się fałszywej
ocenie wartości duchowej kultury ludowej bez zgłębiania jej problematyki przez romantyzm,
jak również ocenianiu jej jako mało, lub nawet
i bezwartościową,
ze strony tak zw. (,sfer wyższych,).
Wierzono w stałą wielką wartość kultury ludowej, którą w miarę
postępu prac badawczych już w ciągu XIX wieku zaczęto pojmować
coraz szerzej. Równocześnie
przestano
poświęcać
uwagę
wyłącznie
wsi. Że odgrywała ona i dzisiaj jeszcze zajmuje w naszych badaniach zarówno kultury materialnej, jak i duchowej, miejsce czołowe,
tj. zrozumiałe w kraju o przeważającej ludności wiejskiej. Jednak jeżeli
długi czas badania terenowe, zbieranie tego, co jeszcze istnieje uważano za
cel niemal wyłączny, to zdobywane wiadomości coraz silniej zniewalały
do szukania
związku
z przeszłością.
Historia i metoda historyczna zaczęły odgrywać coraz większą rolę,
w związku z tym rodziło się porzucanie wiary w niezmienność i statyczność
kultury ludowej, a rodziło się zrozumienie jej ewolucji. Poznano, że jeżeli
kultura ludowa posiada własne jasno sprecyzowane oblicze, to jednak
zarówno w przeszłości jak i współczesności nie była ona nigdy izolowaną
i bynajmniej nie żyła jakgdyby w zamkniętym naczyniu. I ona także przejmowała elementy kulturowe innych warstw, które jednak samodzielnie
przekształcała. Ale na tym nie koniec. Również i inne warstwy nie jedno
od niej przejmowały. Ważnym było i pozostanie stwierdzenie, że ta kultura
ludowa uważana za coś drugorzędnego,
w porównaniu z kulturą zwłaszcza
warstwy panującej i przodującej, pod wieloma względami ją wzbogaciła.
\Vystarczy tu wspomnieć o muzyce i malarstwie,
oraz o wplywie
tych dziedzin sztuki na kompleks wierzeniowy
innych warstw, szereg
pojęć prawnych itd.
Przypominam w tej chwili to wszystko z tego powodu, że ilość i zakres
problemów jakimi jesteśmy obowiązani
obecnie się zajmować, jest znacznie bogatszy aniżeli 100, lub nawet 50 lat temu, a nowe warunki pozwalają
nam na przystępowanie do ich rozwiązywania w stopniu zupełnie innym,
aniżeli było to możliwe jeszcze w okresie międzywojennym.
Ten stan
rzeczy
zo bowiąz uje.
Jak wiadomo w myśl § 1 naszego statutu, przystosowanego do nowych
potrzeb, a zatwierdzonego w dniu 23 maja 1947 r. Towarzystwo: ('prowadzi
badania etnologiczne, etnograficzne i pokrewne nad ludem polskim i innymi, oraz rozpowszechnia wyniki swoich prac i zebrane materiały i wiadomości. Poza pracami
badawczo-naukowymi
~adaniem
Towarzystwa
jest także szerzenie zrozumienia
kultury ludowej,).
Jak zatym przedstawiają
się rzeczywiście nasze prace?
Zastanawiając
się nad nimi musimy naturalnie
wspomnieć przede
wszystkim a bi bli o te c e. Stanowi ona najcenniejszy
majątek Polskiego
Towarzystwa Ludoznawczego. Mimo częściowego zniszczenia przez hitlerowców, liczy obecnie około 28.000 voluminów. Prace nad uporządkowaniem
biblioteki prowadzone od roku 1945, w którym została ona przez prof. Gajka
przywieziona
do Lublina.
Biblioteka zostala skatalogowana
do końca
roku 1948, wyodrębniono jej poszczególne działy, takie jak części poświęcone zagadnieniom
kultury materialnej, sztuce ludowej, wierzeniom. Wykonano indeks geograficzno-etnograficzny
itp. tak że biblioteka już w tej
chwili jest uporządkowanym
cennym ośrodkiem naukowym.
W roku ubieglym biblioteka wzbogacila się o 1675 pozycji. Najbardziej wartościowe pochodzą z wymiany własnych wydawnictw.
Pozostajemy w stosunku wymiany z 104 wydawnictwami
zagranicznymi
i 62 krajowymi, czyli razem 166 wydawnictwami.
Ministerstwo Oświaty
w okólniku z dnia 19 marca 1949 Nr IV N-532 IV sprawie wymiany wydawnictw
naukowych
w ustępie końcowym
powiada:
(,Równocześnie
Ministerstwo podaje do wiadomości, że wymiana wydawnictw naukowych
prowadzona jest obecnie sprawnie i racjonalnie przez Biuro wydawnictw
Uniwersytetu
Marii Curie Sklodowskiej w Lublinie,
przez Państwowe
Muzeum
Zoologiczne
w \Varszawie,
przez Biuro Delegata
Ministra
Oświaty do Spraw Ochrony Przyrody w Krakowie, przez Polskie Towarzystwo Botaniczne
w \'Varszawie, oraz przez Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze w Lublinie. Do instytucji tych i Towarzystw można w razie
potrzeby zgłaszać się po informacjc,
wskazówki techniczne, wzory druków itp".
Z biblioteki Towarzystwa korzystają studenci, profesorowie i inne
osoby w pierwszym rzędzie pozostający w Lublinie. Częściowo użytkują
ją także i profesorowie innych Uniwersytetów
w Polsce. Niekiedy przyjeżdżają do Lublina specjaliści na przeciąg jednego tygodnia lub miesiąca,
którzy pracują w naszej bibliotece. Trudności mieszkaniowe w Lublinie
są jednak powodem, że te przyjazdy, które mogłyby być znacznie częstsze muszą być ograniczone.
Ostatnio Towarzystwo zwiększylo kwoty przeznaczone
na konserwację biblioteki. Oprawa książek obejmuje kolejno poszczególne dzialy.
Przy tej sposobności warto zaznaczyć, że nasza biblioteka jest jcdyną tego
rodzaju tak bogato wyposażoną w Polsce, ajak wynika z informacji odnośnie
analogicznych
ośrodków zagranicznych,
jest zdaje się jedyną biblioteką
poświęconą etnografii wyposażoną również w dziela z nauk pokrewnych,
jak prehistoria,
antropologia,
geografia, językoznawstwo
itp. na terenie
Europy Środkowej.
Decyzją XXI,I Walnego Zgromadzenia,
oraz w porozumieniu z Ministerstwem Oświaty, Prezydium Rady Ministrów i C. U. P. przystąpiono
do rozpoczęcia
prac nad przygotowaniem
do druku monumentalnego
dzieła, a mianowicie (,Polskiego Atlasu-Etnograficznego').
W marcu 1947 roku odbyla się specjalna konferancja w Krakowie,
poświęcona opracowaniu planu. Wzięli w niej udział wszyscy profesorowie
etnografii, oraz szereg wybitnych specjalistów nauk pokrewnych,
celem
ustalenia metod pracy. W związku z tym Towarzystwo
zorganizowało
stałą sieć korespondentów
Atlasu na terenie całej Polski, w liczbie około
1500 osób, którzy na podstawie wysyłanych ankiet mają gromadzić materiał etnograficzny
na określonym obszarze. Zagadnieniom
tym została
poświęcona rozprawa prof. Gajka pt. (,Polski Atlas Etnograficzny'), która
wszystkim Państwu jest znana. Ten sam temat omawia również dr Maria
Frankowska
na łamach 38-ego tomu L u d u.
Praca nad Polskim Atlasem Etnograficznym,
który ma dać syntezę
polskiej etnografii, obliczona jest na dłuższy okres czasu, bo przynajmniej
na lat 15. W roku 1948 zostala rozeslana poprzednio już opracowana ankieta, poświęcona zbieractwu dziko rosnących roślin jadalnych na terenie
Polski. \Vydrukowano
mapę podkładową
roboczą, uporządkowano
materiał za warty w li tera turze, opracowano
ankietę poświęconą roślinom
dziko rosnącym zbieranym dla celów leczniczych, oraz zbieractwu grzybów,
zorganizowano
kartotekę korespondentów
Atlasu, omówiono i zawarto
umowy w sprawie zeszytu wstępnego i prehistorycznego.
Obok (,Polskiego Atlasu Etnograficznego')
przystąpiono
do opracowania i wydania (,Atlasu Polskich Strojów Ludowych,).
Przedsięwzięcie
to powstało w porozumieniu
i na zlecenie Ministerstwa Kultury i Sztuki. W roku 1948 zostala zawarta z Ministerstwem
umowa i przystąpiono
do organizacji
(,Atlasu'), którą ulatwiła znacznie
także subwencja
jące prace:
Ministerstwa
Rolnictwa.
\Vykonane
zostały
następu-
Ułożono instrukcję Atlasu.
Zorganizowano
i przeprowadzono
zgodnie z nią Konkurs Artystów Ilustratorów.
3. Zawarto umowy z autorami poszczególnych monografii.
4. Przygotowano do druku dwie pierwsze monografie, przygotowane
przez dr Reinfussa i dr Seweryna;
następne będą opracowane
przez
dyr. Kotulę, Tadeusza Seweryna, Adama Glapę i inn.
I.
2.
W ciągu bieżącego roku, a ile pozwolą na to warunki
przewidywane jest wydanie 2 pierwszych zeszytów.
Całość Atlasu obliczona jest na 60-65
zeszytów.
finansowe
Obok tych wydawnictw specjalnych, prowadzone były i są wydawnictwa stałe, tzn. (,Lud(" (,Prace i Materiały Etnograficzne» i (,Prace Etnologiczne». Jak wiadomo od roku 1945' ukazały się tomy: 36, 37 i 38 Ludu.
Z powodów nie zawsze od redakcji zależnych pojawienie się tomu 39
uległo pewnej zwłoce, tak że dopiero w tej chwili się ukazuje.
'
Tom VI «Prac i Materiałów»
wychodzi obecnie.
ukazał się w roku
1947-ym, tom VII
Nowością wydawniczą powojenną są (,Prace Etnologiczne», których
tom I podzielony na trzy części stanowi znane Państwu dzieło Tadeusza
Milewskiego: (,Zarys Językoznawstwa
Ogólnego». Dzieło to stanowi, poważne wydarzenie
w nauce językoznawstwa
naszego,
a druga
część
(,Rozmicszczenie Języków» i oddzielny (,Atlas Języków Świata» jest pierwszym tego rodzaju w literaturze światowej. Z tomu II (,Prac Etnologicznych» wyszła w tym roku Witolda Klingera rozprawa pt. (,Wschodnioeuropejskie rusałki».
Jako osobny dział pracy powstały badania nad religijnością i prawem zwyczajowym, które powierzono specjalnej sekcji. Łącząc oba działy
pracy badawczej, wychodzono z podobnych zalożeń jak te, które przyjął CIAP. Należą one tam do sekcji V.
Badania, których intensywność w najbliższym czasie niewątpliwie
wzrośnie są prowadzone
w dwóch kierunkach:
a to odnośnie s ta n u
obecnie
istniejącego,
oraz przeszłości,
przy czym szczególny nacisk
kladzie się na poszukiwania
archiwalne.
Badania pierwszego rodzaju są
prowadzone systemem ankietowym.
Dotychczas zostały opracowane,
rozesłane i częściowo już zwrócone wypełnione kwestionariusze szczegółowe
dotyczące zwyczajów prawnych. Z zakresu prawa zwyczajowego opracowano ankietę o prawach
kobiety w gospodarowaniu
na wsi. Ponadto
dzięki życzliwemu
ustosunkowaniu
się Kuratorium
Okręgu Szkolnego
Lubelskiego, zwłaszcza Nacz. Wydzialu Jędryszka,
zebrano bardzo pokaźny materiał
dotyczący obecnie istniejącyc\1 zwyczajów dorocznych.
Prace historyczno-archiwalne
dotyczyły i dotyczą: a) aktów procesów a czary, b) inwentarzy
mieszczańskich,
c) wewnętrznego
życia
cechowego.
Komplet zachowanych procesów o czary miasta Lublina zebranych
i opracowanych przez dr Mirosławę Zakrzewską został ogłoszony w tomie VI
(drukowany w 39 tomie (,Ludw) w dziale rozpraw).
Popołudniowe
Odczytano i przyjęto
po czym v-prezes L.
skiego Towarzystwa
działalności
równocześnie
l Przemówienie
Lud,
T. XXXIX
obrady
poświęcone
były CZęSCI sprawozdawczej.
protokół z 23 \Valnego Zgromadzenia
w Krakowie,
Halban odczytal sprawozdanie
z działalności PolLudoznawczego
za czas od 1,1 kwietnia 1948 do
jego
poprzedza
nini,jsze
sprawozdanie
34
,,
czerwca 1949 r. Z kolei skarbnik - prof. dr Mieczysław Zimnowicz przedstawił bilans za rok 1948. W sprawozdaniu swoim przeprowadził porównanie bilansów z lat 1946, 1947, 1948, wykazując progresywny wzrost obrotów, które w porównaniu z rokiem 1946 osiągnęły czterokrotną zwyżkę.
Sprawozdawca
przedstawił
wzrost działalności
wydawniczej
Towarzystwa: w roku 1946 Towarzystwo wydrukowało 502 strony (100%),
w roku 1947 I 172 strony (230%), w roku 1948 1400 stron oraz
63 mapy (370%). Po dyskusji na temat obu sprawozdań
Z. Malewska
odczytała protokół z posiedzenia Komisji Rewizyjnej z dnia 5 marca 1949,
zakończony wnioskiem o udzielenie Zarządowi
absolutorium.
Komisja
stwierdza z uznaniem postęp w organizacji i księgowości w porównaniu
z rokiem ubiegłym, wielką oszczędność i wszechstronną celową działalność.
Podkreśla wielkie osiągnięcia na polu wydawniczym i wnosi o udzielenie
absolutorium Zarządowi i o podziękowanie za pracę Zarządowi, wszystkim
pracownikom naukowym i administracyjnym
Towarzystwa.
Wniosek został przyjęty przez Walne Zgromadzenie i jednomyślnie podkreślono niski
procent wydatków na administrację wynoszący 2,3 % całości obrotu (szczegółowy bilans załączony do wyciągu).
Po sprawozdaniu
Zarządu nastąpiły sprawozdania
z działalności
oddziałów.
W dyskusji nad sprawozdaniami
poruszano
następujące
sprawy:
organizację akcji odczytowej dla publiczności. Zwrócono uwagę na konieczność porozumienia się w pracach oddziałów; w sprawie indeksowania
i bibliografowania,
postanowiono
przyjąć jedną instrukcję, podkreślono
również bezinteresowny
udział studentów
uniwersytetów
w Krakowie
i Lublinie w pracy nad indeksowaniem. Wreszcie wskazano na konieczność
wyzyskania ośrodka poznańskiego
dla prac nad muzykologią etniczną,
oraz odczytano wnioski prof. Leopolda Węgrzynowicza w sprawie popularyzacji prac Towarzystwa.
W drugim dniu zjazdu v-prezes E. Frankowski wygłosił referat
(,Etnografia w ZSRR» drukowany w całości w dziale rozpraw». Po ożywionej
dyskusji zebrani wysłuchali szeregu następujących referatów, a mianowicie:
. J.
Żołna-Manugiewicz
-
(,Z zagadnień
polskiej
paleoreligioli-
styki».
M. Mole
R. Stopa
(,Naturalistyczne podstawy dualizmu irańskiego».
('Wychowanie i szkoła u krajowców Afryki północno-
zach.».
A. Kowalska - (,Kilka uwag o cywilizacjach Indian amerykańskich».
S. Nosek - (,Przedhistoryczne budownictwo mieszkalne na ziemiach
polskich».
L. Halban - (,Znaczenie prawa zwyczajowego».
G. Ciołek - (,Wpływ środowiska geograficznego na formy osadnictwa
budownictwa wiejskiego w Polsce».
M. Priifferowa - (,Wprowadzenie we współczesny stan kultury ludowej Pomorza ze szczególnym uwzględnieniem kształtowania się kultury
ludowej w woj. pomorskim
na tle ruchów przesiedleńczych
ostatnich
dziesięcioleci ».
Oba ostatnie ilustrowane przeźroczami. Trzeci dzień obrad poświęcony był planowaniu.
Sekretarz generalny J. Gajek przedstawił referat
pt. (,Zadania Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
w okresie najbliższego 6-cio lecia». W dyskusji nad referatem ustalono następujące wnioski:
I. Położenie większego nacisku na tłumaczenia i streszczenia etnograficznych materiałów radzieckich oraz pogłębienie współpracy z (,SOWIecką etnografią».
.
2. Powiększenie
sieci korespondentów
do 3000 poprzez
kontakt
z nauczycielstwem, pracownikami spółdzielczymi, Związkiem Samopomocy
Chłopskiej, Związkiem Akademickiej Młodzieży Polskiej.
3. Rozbudowa
oddziałów
regionalnych
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
w celu stworzenia lokalnych organów dla wykonania
projektowanych na okres 6-cio lecia prac. W związku z tym sporządzenie
szczegółowej mapy ilustrującej stan zebranych materiałów.
4. Popularyzowanie
poradnictwa
w oparciu o katedry etnografii
analogicznie do istniejących instytutów w ZSRR.
5. Nawiązanie kontaktów z Państwową Komisją Planowania
Gospodarczego w celu przedyskutowania
współpracy.
Po wyczerpaniu dykusji nad 6-cio letnim planem działalności Towarzystwa, sformułowano następującą rezolucję jako wynik obrad:
I. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
staje do współzawodnictwa
z innymi ośrodkami nauki polskiej, w pracy nad rozbudową
podstaw
Polski Ludowej i jej kultury narodowej pod względem formy a socjalistycznej pod względem treści.
2. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
podejmuje pracę nad zgromadzeniem, utrwaleniem i rozwojem wielkiego skarbu kultury ludu pracującego zawartego w jego folklorze: sztuce, muzyce i pieśni, w jego całym
dorobku kultury materialnej i społecznej.
3. Udostępnione wszystkim skarby twórczości ludowej powinny się
stać źródłem natchnienia dla naszych muzyków, artystów, pisarzy, uczonych i działaczy społecznych, w łączności z potrzebami planowej gospodarki
socjalistycznej i przebudowy ustroju Polski.
Rezolucję
przyjęto jednogłośnie.
Zatwierdzono
rówmez uchwały
Zarządu z dnia 9. VI. o utworzeniu oddziału w Katowicach oraz podniesieniu składek członkowskich
Dalszy ciąg obrad został poświęcony wygłoszeniu następujących
referatów:
T. Seweryna
-
(,O potrzebie
badań
nad
etnografią
historyczną~.
34*
532
533
J. Krajewskiej - «Wyniki badań Muzeum Etnograficznego w Łodzi
1946 r. l).
M. Suboczowej - (,Sprawozdanie z badali nad układem przestrzennym ruchów ludnościowych
pow. opolskiego».
R. Reinfussa - (,Z badań nad obrzędowością
ludową mieszkańców
Dolnego Śląska').
A. Kutrzebianki
- "Badania
etnosocjograficzne
nad Ziemią Krakowską·,).
1.11
od
Wobec spozmonej pory postanowiono
dalsze komunikaty i sprawozdania umieścić jako materiał
sprawozdawczy
w dziale kroniki w 39 tomie (,Ludu>>.
Na zakończenie XXIV Walne Zgromadzenie
wnioski i postanowienia
końcowe:
uchwaliło
Walne
A rozpada
Poddzial
"
I II III -
bil
o
OIl
"
N
U
):
oj
::
Ludodzieła
jak:
metodologię, metodykę, historię
etnologię i etnografię ogólną,
etnografię szczególową,
nauki
oj
VJ
o
-'"
.. ~•...
oj
.,
lii
.~~
-: 'I
~II
I ""II
535
534
IV -
Poddział
V-
VI VII VIIIIXX-
"
obejm.
"
"
"
"
"
"
działy wydzielone specjalne tj.: literaturę,
religioznawstwo,
sztukę, ~biory.
nauki pomocnicze tj. historię, prehistorię,
geografię, językoznawstwo,
antropologię,
socjologię,
bibliografię,
muzea, muzealnictwo,
encyklopedie,
słowniki,
varia.
Systematyczny układ poddziałów działu A jest kombinacją systematyczno-etnogeograficzną,
dział zaś B posiada układ etnogeograficzny .
Następnie.
zostały
zaprowadzone
następujące
książki inwentarzowe:
Księga A - do której wpisuje się dzieła stanowiące odrębną całość
tematyczną
jednego lub kilku autorów,
wchodzą tu broszury, odbitki,
nadbitki.
2. Księga B wszelkie wydawnictwa o charakterze ciągłym, a więc
czasopisma, dzienniki, tygodniki, miesięczniki, kalendarze,
periodyki wydawane przez instytucje i urzędy wykazy itd.
3. Księga C wszelkie nabytki wpływaJące tak na drodze wymiany za wydawnictwa
własne, jak wymiany dubletów,
kupno, dary
i przydziały.
4. Księga D - opracowania
kartograficzne.
l.
Stan cyfrowy ksiąg przedstawia
Księga
A posiada
się w teJ chwili wg poniższych danych:
poz. 6,415, księga B -
374
księga
C-
400.
Uporządkowanie
działu
A tj. uporządkowanie
wg poddziałów,
wypisanie
na książkach sygnatury
dzialowej,
wpisanie tejże do księgi
inwentarzowej
A i na kartkach bibliotecznych,
ulożenie katalogu alfabetycznego
trwało do dnia 10. III. 1949 r. W tym czasie. oprawiono
432 tomy dzieł z działu III Etnografia szczegółowa - Indoeuropeistyka,
Słowianoznawstwo,
Polska.
Dział B - czasopism jest w toku porządkowania.
Zakatalogowany
został kompletnie poddział Polska, z którego to poddziału zostało oprawionych 150 tomów czasopism. Inne czasopisma, zajmujące
10 szaf, są
ułożone wg poddziałów,. wg wyżej wspomnianego
układu etnogeograficznego, lecz nie posiadają sygnatury działowej, która to praca jest obecnie
wykonywana.
Sposób zakatalogowania
jednej książki wygląda następująco:
Nową
książkę przysyła sekretariat Towarzystwa wraz z odpowiednim formularzem,
który wypełniony
przez bibliotekarza
na podstawie zapisu w księdze C
wraca do sekretariatu,
jako dowód buchalteryjny.
Dzieło, czy też czasopismo wpisuje się do księgi C tj. nabytków pod
numer kolejny danego roku, zaznaczając odpowiednią
pieczątką, czy po.chodzi z wymiany, daru, kupna czy przydziału i wpisując w odpowiednią
rubrykę numer działo,~y. Następnie na odwrotnej stronie pierwszej karty
dzieła przykłada się pieczątkę i wpisuje numer akcesyjny tj. Nr nabycia
oraz Nr działowy.
Z kolei wciąga się ją pod Nr kolejny do księgi A,
względnie B, wpisując w książce w odpowiednim
miejscu pieczątki, Nr inwentarza, tytuł i Nr dzieła; po czym wypełnia się 2 kartki biblioteczne,
jedna idzie do katalogu alfabetycznego,
druga do rzeczowego (który będzie
sporządzony
po zakatalogowaniu
czasopism).
Książka opieczętowana
co 100 stronk idzie do odpowiedniego działu
na półkę.
Dla ułatwienia pracy bibliotekarza
stworzona jest tzw. biblioteczka
podręczna, obejmująca jedną p6łkę. Jej zawartość stanowią dzieła i książki
będące w częstym tj codziennym użyciu, jak:
. Kolberg w swym dziele zamieszcza drzeworyty wg rycin Gersona
593
592
i T. Konopki
i fotografii Rzewuskiego.
Poza wydawnictwami etnograficznymi
spotyka
się w różnych
czasopismach
reprodukcje
szkiców
(np .. wykonane przez Stykę
w czasie wystawy krajowej we .Lwowie),
fotografie postaci chłopów ubranych w stroje tradycyjne w czasIe wy.sta:v
rołniczych itp. I one mogą służyć jako źródło zwłaszcza do zagadmema
stroju. Sumiennie zestawia je (,Bibliografia}) Gawełka. Na początku okresu
wyróżnia się reałistycznym ujęciem szeregu tematów zaczerpniętych
z wsi
podkrakowskiej, świetny kołorysta Aleksander Kotsis
(jarmark w Tyńcu,
pogrzeb i wesele i. in.).
Ostatni wreszcie dział to obrazy malarzy II poł XIX i zwł. przełomu
XIX i XX w. A. Gierymskiego
sylwetki krakowianek
(reprodukowane
od 1860 r. w Tygodniku ill.), H. Lipińskiego
sceny zbiorowe (tamże
procesje B. Ciała.
Potem przychodzą
znane prace dwu Koss.aków
Juliusza i Wojciecha, \Vłodzimierza Tetmajera,
Wincentego Wodzl~owskiego, A. Wierusz-Kowalskiego,
Mańkowskiego,
A. SetkoWIcza,
pojedyńcze postaci w strojach oraz sceny zbiorowe jak targi czy wesela
krakowskie itp. Modeli dostarcza
w pierwszym
rzędzie klasa bogaczy
wiejskich, okolice najbliższe
miasta, najbardziej
barwnie w tej ~h:vili
ubrane, jak gdyby na nowo odkryte w tym okresie przez malarzy I hteratów. Na pierwszy plan wysuwają się oczywiście Bronowice.
Bronowice popularność
swą zawdzięczają
przede wszystkie m literaturze pięknej okresu Młodej Polski, (,Weselu» Stanisława Wyspiańskiego,
postaciom Lucjana Rydla, Tetmajerów.
Postaci chłopów bronowick~c~,
tak jak niegdyś mogilskich, pojawiają się na krakowskiej scenie, przemaw~aH
podkrakowską
gwarą. Są od tamtych zupełnie inni, bliżsi środo~lsk~
mieszczańskiemu
które z nimi się brata. Występują w przedstawianej
mieszczaństwu k~akowskiemu szopce krakowskiej,
w (,Bedeem polskiem})
Rydla itp. Oczywiście te przedstawienia nie stanowią materiału źródłowego
dla etnografa. Przeciwnie, właśnie znajomość kultury wsi w ty~ okre~ie
czasu pozwala historykowi literatury
zrozumieć lepiej dzieło hterackIe,
oparte w swej konstrukcji niejednokrotnie
na elementach formalnych czy
rzeczowych, zaczerpniętych
z literatury i sztuki ludowej (np. reminiscencje
szopki krakowskiej w Weselu, 30).
5. Podręczniki
i monografie.
Materiały
publicystyczne
i pamiętnikarskie.
Bezwgzlędnie
duży
w porównani~
z o~r:~
sami poprzednimi, jakkolwiek zarazem tak niewystarczający
jeszcze. jesh
chodzi o wyczerpanie zagadnień i niejednolity zarazem materiał opIsowy
i rysunkowy dotyczący kultury wsi krakowskiej, powstający w II poł.
XIX wieku i w pierwszym dziesiątku wieku bieżącego, w bardzo małym
stopniu był wyzyskiwany w drukowanych
w tym czasie podr?cznikac.h
i kompendiach.
I tak jak już wspomniałam
(,Y1alowniczy Opl.S Polsk~)~
Chociszewskiego
wyd. w Poznaniu 1895 wyraźnie jeszcze opiera SWOj
opis na tekscie dobrze znanym z I poł. ub. wieku, zaczerpniętym zapewne
z Gołębiowskiego.
Gołębiowskiego rówmez, ale i Kolberga, cytuje Tato mi l' w (,Geografii Galicji}) 1874, gdzie sporo stosunkowo miejsca poświęca
omówieniu grupy Krakowiaków. J. S z uj ski opracowując dział zatytułowany
(,Die Polen und die Ruthenen in Galiziem w wyd. Die Volker Ósterreich
Ungarn Ethnogr. und Culturhist.
Schilderungen
(Wien 1882) zestawia
znanych polskich etnografów i zbieraczy pieśni ludowych od Chodakowskiego po Kolberga włącznie. Notuje zwyczaje doroczne znane z literatury,
legendy dotyczące historii i krakowiaki. W wydanym równicż w Wiedniu
w 18g8 r., poświęconym Galicji tomie wydawnictwa
(,Die Oestereichiche
Monarchie in Wort und Bild)} szerzej dział etnograficzny opracowuje Szymon Ma tusiak,
opisując w nim,jeśli chodzi o ziemię krakowską charakter
i ubiór ludności najbliższej miasta. Wiadomośći dotyczące ustroju społecznogospodarczego, produkcji,
mieszkania i nadbudowy ideologicznej (mity,
wierzenia, obchody świąt dorocznych i rodzinnych, tańce) oparte na własnych i cudzych badaniach terenowych omawia łącznie dla całego kraju.
Jeszcze nie wolnym od powtarzania
całych frazesów z Gołębiowskiego
jest Zygmunt
Gloger,
gdy opracowuje
ubiory ludu północnej części
ziemi krakowskiej w t. II wydawnictwa
(,Opisy ziem zamieszkałych przez
Polaków)} wyd. w Warszawie Ig05. Również nie wiele ma do powiedzenia
na temat kultury ziemi krakowskiej Jan Karłowicz
omawiając kulturę
ludową w wydanym w I'. Ig06 wydawnictwie
(,Polska, Obrazy i Opisy}).
W tym ostatnim kompendium już jednak nie spotykamy zależności od
tekstów sprzed pół wieku. Przeciwnie mamy tu wyraźny wybór zagadnień,
wysunięcie na pierwszy plan w zakresie stroju tych rzeczy, które wtedy
właśni~ są noszone. Zerwanie z powtarzającym
się nawet u Kolberga
i Glogera zdaniem, które tak często bezmyślnie, za tym pierwszym, być
może rzeczywiście niemieckim obserwatorem, było powtarzane, że w Krakowskim nie noszą (mężczyźni) chustek na szyi. Jeśli chodzi a ubiór niema
tu sprzeczności między tym co napisał Kolberg a Karłowicz, mógł więc
ten drugi zaczerpnąć z pierwszego, lecz zrobienie wyboru było rzeczą nową.
Nie wiemy komu mamy je przypisywać, nie znając daty pisania danego
szkicu przez Karłowicza (wychodzi drukiem już po jego śmierci) a znajdując we wcześniej drukowanym
(1883) artykuliku
Maciszewskiego
a Krakowie w (,Słowniku Geugraficznym Królestwa Polskiego}), ten sam
układ, te same niemal zagadnienia w opisie stroju, jak i w spostrzeżeniach
nad charakterem
ludności i jego genezą, wpływem bliskości miasta itp.
Niezależnie od mniej lub więcej malowniczych opisów ciekawostek
i odrębności kulturalnych ludności wiejskiej, w drugiej połowie XIX wieku
wzrasta zainteresowanie
sytuacją gospodarczą wsi galicyjskiej i możliwościami jej poprawy. Mnożą się zarówno dotyczące Galicji statystyki, jak
i prace będące dalszym wołaniem o zmianę rozpaczliwej sytuacji, rozbrzmiewającym na przekór galicyjskiej szlachcie, usiłująccj utrzymać własny
stan posiadania i dotychczasową zależność chlopa poprzez głód i nędzę.
'lud. T. XXXIX
3B
594
595
Z akcji zmierzającej
do utrzymania
jasnego obrazu sytuacji powstają
prace opisowe, z zapoczątkowanych
systematycznych
prac naukowych
winno się wg zamierzeń
ich twórców
narodzić
świadome
działanie.
w które to ramy wmieścić by należało szczegółową historię tego życia
konkretnych wsi badanych. Etnografowi nie znać ich nie wolno.
Specjalną uwagę poświęcić muszę natomiast szczegółowym monografiom gospodarczo-społecznym
wsi 31, zapoczątkowanym
w pierwszych
latach bież. W. przez Franciszka Bujaka,
oraz tegoż autora studiom poświęconym zagadnieniu
ustroju rolnego i osadnictwa na terenach związanych z ziemią krakowską.
W wydanej w Igol r. Monografii (,Maszkienice wieś pow. brzeskiego,
stosunki gosp. i społeczne» Franc. Bujak pisze (s. l) «powszechnie daje się
odczuwać potrzeba dokładnego zbadania stosunków krajowych, aby nie
zachodziły żadne wątpliwości co do istotnego stanu rzeczy, jak się to dotąd
zdarza, aż nadto często, na co i prace naukowe i referaty urzędowe i przemówienia sejmowe wskazują'), Dotąd powstałe monografie powiatów są
jego zdaniem pisane przez ludzi nie mających odpowiedniego
do badań
ekonomicznych przygotowania,
oparte na urzędowej, a więc niedokładnej
statystyce,
przepełnione
frazesami i materiałami
etnograficznymi.
Powiat jest przy te m zbyt dużą jednostką,
należałoby rozpocząć od mniejszych całości. Sam daje przykład swoją monografią typowej, jego zdaniem,
przeludnionej,
rolniczej wsi galicyjskiej. Za 10 lat wróci"'do niej znowu
dając obraz zaszłych w tym okresie przemian. W międzyczasie opracowl:Ije
jeszcze dwie inne miejscowości, już z terenów góralszczyzny i pierwszą
próbę omówienia
współczesnych
mu stosunków gospodarczych
Galicji
w dwu niewielkich tomikach (lg08, IgIO).
Wystarczy przytoczyć jcdynie parę przykładów. W r. 1888 wychodzi
drukiem
(,Nędza Galicji,) Stanisława Szczepanowskiego,
analizująca
gospodarcze
położenie kraju. Autor jej w przeciwieństwie
do Kalinki
szuka zła nie w polityce władz austriackich, lecz w błędach własnych, zalecając jako lekarstwo pracę organiczną
i uprzemysłowienie.
VV r. I8g2
B. Limanowski
drukuje swoją pracę (,Galicja przedstawiona
słowem
i ołówkiem» (z ryc. W. Tetmajera).
Warunki życia wsi poddane zostają
gruntowniejszym
badaniom,
że wspomnę
tylko
(,Wiadomości
statystyczne') 1881, ankietę Krak. Tow. Przyjaciół Zdrowia tyczącą się żywienia
ludności wiejskiej i powstałą w związku z nią rozprawę lekarza N. Cybulskiego
(1894).
Niezależnie
od tych prac wychodzą drukiem na przełomie XIX
i XX w. wspomnienia i refleksje notowane przez autorów patrzących na
wieś z wybitnie klasowego punktu widzenia. Pisarze ci zachwycają
się
malowniczością wsi, żałują przeżywających
się, dawnych feudalnych form
współżycia dworu i chłopa opisują niektóre z form bytu, genetycznie wywodzące się z epoki minionej (por. ('Pamiętniki') S. Grzegorzewskiej 1888,
A. Wybranowskiego,
(,Dawne dzieje I893, (,Ongiś w dworach i dworkach
szlacheckich» 18g8, ]. Popiela
(,Wieś dawna i dzisiejsza» Iglo i in.) na
przykładzie zach. i pn. terenów ziemi krakowskiej. Relacje te dające sporo
ciekawego materiału
faktycznego,
wymagają oczywiście Jeszcze analizy
krytycznej.
IV. Ośrodki
naukowe
i metody
pracy
pierwszej
połowy
XX w.
I. Prace
historyczne
i gospodarczo-społeczne
I. poło XX w.
W omówieniu
monografii
XIX w. pominęłam,
zgodnie z zapowiedzią
we wstępie, prace dotyczące historii chłopów w Polsce, jak również poglądy
i postawy historyków prawa i ustroju i historyków gospodarczych, oraz prace
dotyczące stosunków politycznych
w Galicji i dziejów myśli politycznej
w tym okresie czasu. Nie uwzględnię ich również i dla w. XX, odsyłając zainteresowanych
do krytycznych omówień w (,Historii Chłopów polskich,).
A. Świętochowskiego czy ostatnio St. Śreniowskiego, do (,Historii Ustroju
Polski.) Sto Kutrzeby i Z. Wojciechowskiego,
(,Historii Gospodarczej Polski.)
]. Rutkowskiego, do prac B. Limanowskiego, W. Feldmana i in. Zbyt mało
lub zupełnie nie korzystają one z dorobku etnografii, dotyczącego specjalnie
ziemi krakowskiej, który zestawić jest moim zadaniem. Zbyt rozległą obejmują dziedzinę wiedzy, by można je ocenić w tak krótkim zarysie. Ograniczyć się trzeba do stwierdzenia, że bezwzględnie one to właśnie omawiały
i omawiają w dalszym ciągu ogólne ramy gospodarczego bytu wsi polskiej,
•
I
I
Równocześnie
od badań
współczesnych
przechodzi
do historii.
Zainteresowanie
się urządzeniem
stosunków włościańskich
na obszarze
Rzplitej krakowskiej wykazało mu konieczność przeprowadzenia
studiów
wprowadzających
do tych badań. Miały być nimi: rekonstrukcja
obrazu
ustroju agrarnego Małopolski za czasów piastowskich, szczegółowe opracowanie ustroju agrarnego rzplitej krakowskiej na podstawie map gruntowych, zbadanie faktycznego stanowiska społecznego i prawnego ludności
wiejskiej w Małopolsce w XVIII w. na podstawie ksiąg sądowych i dokumentów. Tylko części zamierzeń dokonał sam. W r. Ig04 referował w Akademii wyniki badań form osadniczych na terenie powiatu krakowskiego
i chrzanowskiego.
W Ig05 '1'. drukował (,Studia nad osadnictwem
Małopolski.). Nie zawahał się również przed nakreśleniem
zwięzłej historii
osadnictwa V\o Polsce.
W studiach nad osadnictwem i początkami gospodarczej i społecznej
organizacji
spotkał się Bujak, z Karolem Potkańskim,
którego prace
jak «Kraków przed Piastami,), (,Granice biskupstwa krakowskiego') oraz rozprawy dotyczące
osadnictwa,
zawarte w (,Pismach Pośmiertnych.») dla
etnografa
ziemi krakowskiej mają trwałą wartość. O średniowiecznych
stosunkach w dobrach biskupstwa krakowskiego
i klasztoru tynieckiego
mamy ponadto
późniejsze prace St. Inglota
i A. Hirszberga
1925)_
38*
597
Mniej ważne są dla etnografa
prace
Potkańskiego
(także pozmeJsze
St. Smolki,
St. Zakrzewskiego
i i.) dotyczące krakowskich legend historycznych, oparte na źródłach średniowiecznych.
Zainteresowanie
ustrojem
agrarnym
i stosunkami
społecznymi
Rzplitej
Krakowskiej
(zapoczątkowane
jeszcze
w ub. w. rozprawką
W. Kopfa
z 1887 r.) przejął po Bujaku Konstanty
Krzeczkowski,
którego praca o działalności Komisji Włościańskiej znana jest dotąd tylko
ze streszczenia z posiedzeń Akademii (19 I 6). W przedstawieniu
społecznego
i prawnego stanowiska ludności wiejskiej w Małopolsce w XVIII w., zastąpił Bujaka w okresie międzywojennym
Józef Rafacz ([922). Jeśli natomiast chodzi o ocenę sytuacji wsi galicyjskiej pocz. XX w. poza pracami
Bujaka wymienić należy przede wszystkim bardzo trafne uwagi St. Bupki
(,Stan współczesny i metoda badań wsi polskiej w Galicji}) 1912), następnie
szereg prac L. Biegeleisena
(,Rozwój gospodarczy wsi poI5kiej}) 1916 i i.),
by wspomnieć tylko ważniejsze pozycje.
Zapoczątkowany
przez Bujaka typ prac monograficznych
kontynuowany jest następnie w okresie międzywojennym.
Powstają one w oparciu
o seminaria uniwersyteckie, politechniki i szkoły gospodarstwa
wiejskiego,
zorganizowanych
po odzyskaniu
niepodległości
ośrodków
naukowych
w Krakowie, Lwowie, Poznaniu, Warszawie i Wilnie. Wykonują je uczniowie historyka Bujaka, ekonomistów Władysława
Grabskiego
i Witolda
Staniewicza,
spółdzieley Stefana Surzyckiego,
rolnika Stefana Pawlika.
Myślę tu przede wszystkim o serii prac społeczno gospodarczych
tzw.
biblioteki puławskiej oraz o wydawnictwach
Wydziału Ekonomiki Rolnej
Drobnych Gospodarstw Wiejskich.
Niemal równocześnie
wychodzą
w tej serii w latach
1928-30
M. Sowińskiego
(,Rybna i Kaszów, wsi pow. krakowskiego», omOWlOne
z punktu widzenia możliwości rozwoju rolnictwa i hodowli, jak również
organizacji zbytu produktów mlecznych, F. Dziedzica
(,Stan gospodarstw
włościańskich w pow. wadowickim», S. Kwapienia,
(,Opis i reorganizacja»
oraz P. Sajdaka
(,Reorganizacja
gospodarstw
włościańskich» w tymże
powiecie, W. Michalskiego
(,Projekt racjonalnej organizacji gospodarstwa
włościańskiego
w pow. miechowskim»,
jak również
zbiorowa
praca
K. Kowalskiego
oraz St. i K. Grzybowskich,
(,Zwyczaje spadkowe
włościan w Polsce w województwach
południowych}).
Prace te, w których krytyczną ocenę nie wdaję się na tym miejscu,
przynoszą dane o stosunkach produkcyjnych i strukturze społecznej (1925).
Problemem osadnictwa na obszarze województwa krakowskiego zajmuje
się· St. Leszczycki
(1932).
2. Pamiętniki.
Materiały
etnograficzne
spotykamy od początku
wieku XX w pamiętnikach.
Jeśli chodzi o niektóre, bardziej znane, wcześniejsze i większe pozycje bibliograficzne w zakresie pamiętników chłopów,
nie dotyczą one jednak bezpośrednio ziemi krakowskiej.
Niemniej np.
(,Pamiętnik}) Słomki daje nam sporo materiału porównawczego z sąsiedniego
terenu, tym cenniejszego, że ujętego na tle ogólnych przemian zachodzących
w. codziennym życiu wsi. Prace Bojki zwracają uwagę na zasadnicze przemiany postaw w stosunku do warstw rządzących.
Życiorysy chlopów pochodzących z terenu ziemi krakowskiej znajdujemy
dopiero w wydawanych w latach trzydziestych b. w. przez świeżo wtedy powstały w "'\Tarszawie
Instytut
Socjologii
Wsi pod kierownictwem
W. Grabskiego,
Instytut
Gospoda.rstwa
Społecznego
prowadzony
przez Ludwika
Krzywickiego,
oraz Panstwowy Instytut Kultury Wsi, zbiorach zawartych pod tytułam;
('Pamiętniki chłopów}) (dwie serie 1935-6),
(,"'\Tieley działacze społeczni})
(1?37-:-:8), ~. Ch~łasiński
('!'1ł?de Pokolenie chłopów}) 4 t. (1938), (,Paml~t~lkl emlgrantow}). (Francja I Ameryka pd., 1939). Już po ostatniej
wOJme wychod~ą drukiem w Katowicach ('Pamiętniki młodzieży robotniczochłopskiej}) i (,Zyciorysy Górników}), w Warszawie (,Pamietniki robotników
z czasów okupacji}). Materiał etnograficzny
w nich za~arty jest bardzo
skromny. Niemniej jako uzupełnienie
materiałów
dawnych
cenny jest
przede wszystkim przez wypowiedzi wartościujące
w stosunku do dawnej
kultury tradycyjnej jak i do zachodzących
zmian.
. Oczywiście życiorysy ludzi pochodzących
z ziemi krakowskiej stanowią bardzo drobną
część zawartych
w powyższych
zbiorach
prac.
3· Wydawnictwa
i prace
krakowskiego
Muzeum
Etnograficznego.
Monografie wsi i pamiętniki stały się w ostatnich dziesiątkach lat domeną historyków gospodarczych,
ekonomistów i socjołogów.
Niezależnie od tego typu prac w Polsce międzywojennej nie ustaje również
zbieranie
i systematyzowanie
opisów różnorodnych
form tradycyjnej
kultury ludowej,
archaicznych
i późnofeudalnych
elementów,
dokonywane przez etnografów. Zmieniają się jednak ośrodki, które tę pracę propagują i organizują, punkt ciężkości przesuwa się na inne, niż poprzednio
instytucje. J eśii chodzi o wydawnictwa
przede wszystkim do głosu dochodzi krakowskie Muzeum Etnograficzne.
.
S~worzone w pierwszych latach bieżącego wieku zapałem i wysiłkiem mestrudzonego
Seweryna Udzieli,
w r. [910 otwarte ostatecznie
(po krótkim okresie otwarcia jako dział Muzeum narodowego w r. 1905)
w 1', 19 [4 otrzymuje pomieszczenie na Wawel u). Udzieli przede wszystkim
zawdzięcza swój dalszy rozwój. Z jego nazwiskiem a następnie z nazwiskiem
jego zastępcy i następcy na stanowisku dyrektora Muzeum, Tadeusza Seweryna
wiąże się seria prac wydanych jako wydawnictwa
~1uzeum,
wśród nich na 10 pozycji w latach 1928-1937,
trzy poświęcone wybranym
zagadnieniom
etnografii
ziemi krakowskiej,
dalsze trzy oparte przede
wszystkim również na materiale etnograficznym tego terenu. Z tymi dwoma
nazwiskami, wiążą się również prace i artykuły o etnografii wsi krakowskiej,
drukowane
w tym czasie poza wydawnictwami
Muzeum, w naukowych
i popularnych
wydawnictwach
periodycznych.
.
599
Gdy w końcu XIX wieku wolano o zbieranie po wsiach ginących
form dawnego stylu życia Udziela,
wykorzystując
swój zawód inspektora
szkół powszcchnych,
wędrował, szperał, zachęcał do szperania,
spisywał
i innych do tego namawiał. Niejednemu
z młodszych ułatwił drogę pracy
etnograficznej.
On pierwszy również w tym okresie pokusił się o danie
opisu kultury
wsi ziemi krakowskiej.
Podał go w bardzo
zwięzłym
artykule w poświęconym ziemi krakowskiej numerze Ziemi (1923), następnie
szerzej znacznie w rozprawce pt. (,Krakowiacy') w 1924 r., wydanej jako
pierwszy tomik serii etnograficznej Biblioteczki Orbis. Popularnie ujęty, lecz
bardzo drobiazgowy
zarys rozpoczyna jak Kolberg od omówienia
(,kraju')
i «!udu,), wiadomości geograficznych i opisu fizycznej sylwetki człowieka, potem idą kolejne rozdziały: siedziby, odzież, żywność, zatrudnienie,
doroczne
i rodzinne zwyczaje, wierzenia, wiedza i twórczość ludowa. Duża część wiadomości, na których się opiera, to wynikjego własnych badań. Streszczaje po
raz drugi już w innym ujęciu, dla Kongresu Słowiańskich geografów i etnografów w r. 1926 pod tym samym tytułem (,Krakowiacy') (druk. w Przewodniku i Pamiętniku
Kongresowym),
Jeśli chodzi o zagadnienia
szczegółowe
wydaje równocześnie
(1930) (,Polskie hafty białe, cz. I, Krakowskie hafty
białe'), oraz w wydawnictwach
Muzeum (,Ludowe stroje krakowskie i ich
krój .). O ubiorach krakowskich pisze równocześnie dla korespondencyjnych
kursów teatralnych.
Wcześniej jeszcze omawia wełniane wyroby drutowe
w Tyńcu (Przemysł, Rzemiosło i Sztuka, II). Dodane do tych prac rysunki
i kroje, nawet omówienie
poszczególnych
ściegów, ma oczywiście cel
praktyczny,
wywołanie naśladownictwa,
zatrzymanie
zaniku, wskrzeszenie
~tarej sztuki. Chodzi tu o zainteresowanie
czytelnika, rzucenie mu przed
oczy wzorów naj piękniejszych,
zarówno dawnych jak i całkiem nowych,
powstających
w najbliższych
miastu wsiach (Zielonki) i dalej, aż po powiat brzeski (Zaborów). Materiału dostarczają m. i. bogate zbiory Muzeum.
Z innych tematów zestawia Udziela, również dla celów popularyzacji,
podania i legendy krakowskie (1933)·
Nacisk na dekoratywną
stronę kultury ludowej, na sztukę wsi występuje silnie również w pracach Tadeusza
Seweryna.
Pierwszy temat
w wydanych przez Muzeum pracach, to właśnie Seweryna (,Krakowskie
skrzynie ludowe,) (temat, którym w 1924 r. interesował się również Udziela)
Po nim w odstępach lat paru idą w tej samej serii wydawnictw (,Krakowskie
klejnoty ludowe'), (,Podlaźniki,) i (,Polskie Malarstwo Ludowe'). Jest to jednak
nic tylko opis wybranych reprezentatywnych
motywów i techniki. Zostają
wysunięte takie zagadnienie,
jak podloże społeczne, magiczne i kultowe
sztuki ludowej, obok jej wartości artystycznych i ocen estetycznych ze strony
odbiorców.
Powstaje słownik artystów ludowych i opis dróg jakimi okazy
i wzory wędrują i są przyjmowane.
To wszystko w nawiązaniu do szerszych
obszarów i zagadnień ogólnych sztuki. Badania nad sztuką ludową zyskują
pogłębienie.
O sztuce ludowej krakowskiej pisze Seweryn jeszcze wielokrotnie
(por. Kalendarz
nauk. IKC, 1938 i artykuły w dodatkach nauk. pism codziennych).
Spotyka się ponadto nazwisko K. Wi tkiewicza
(,Malowanki
z Dąbrowy tarnowskiej') i (,Zabawki z kier~aszu
krakowskiego,),
Przem.
Rzemiosło i Szt. 1924), W. Husarskiego
(ceramika) i in. O'malowankach
w Dąbrowie pisze w 1928 r. E. Frankowski.
T. Seweryn wraca do tych
zagadnień
po ostatniej
wojnie
(,Rozdroża
Sztuki
Ludowej'),
1948
i artykuł o zabawkach ludowych w Pol. Sztuce Lud., 1949). Wydaje ponadto
prace z zakresu muzealnictwa
etnograficznego,
kieruje łącznie z kustoszem Muzeum
Romanem
Reinfussem
podejmowanymi
przez Muzeum
badaniami terenowymi i filmowaniem dla celów naukowych prac i zwyczajów wsi podkrakowskich.
Wyniki pierwszej fazy przeprowadzonych
przez Muzeum
badań
nad ustaleniem granic etnograficznych
ziemi krakowskiej oglasza R. Reinfuss w 1946 r. w czasopismie Lud pl. «Pogranicze krakowsko-góralskie
w świetle dawnych i naj nowszych badań etnograficznych,).
4.. P ra ce e tno g l' a fi c z ne u n i wersy tec ki ch z akła d ów n a ukowych
i kół młodzieży
szkolnej.
Podjęcie na Uniwersytecie
Jagiellońskim w r. 1925 wykładów etnologii (następnie także socjologii) na nowoutworzonej
katedrze przez Jana St. Bystronia,
a w r. 1926 wykładów
etnografii Słowian przez K. Moszyóskiego
zbiegło się z wyodrębnieniem
z Komisji Antropologicznej
Polskiej Akademii Umiejętności
osobnej Komisji
Etnograficznej.
Nowa Komisja położyła główny nacisk na wydawanie prac, w słabszym zaś stopniu materiałów
terenowych. Materiały
etnograficzne
z ziemi krakowskiej zbierane przez Bystronia przez bardzo
krótki okres jego życia, traktowane
były przez niego jedynie jako jeden
ze sprawdzianów
prawdziwości
syntez i teorii tworzonych
przez niego
na podstawie obcych materiałów dawniejszych.
Materiały zbierane przez
Moszyńskiego i jego uczniów, jak również koła krajoznawcze
młodzieży
szkolnej zostały m. i. wykorzystane przez tegoż profesora w jego, wydanych
w latach 1929-1939,
dwu tomach (,Kultury Ludowej Słowian» i trzech wydanych do wojny zeszytach (,Atlasu kultury ludowej Słowian'), jak również
w szeregu artykułów (por. zagadnienie stroju w Kal. IKC, 1938). Ponadto
wsie okolic Krakowa są nadal terenem badań i ćwiczeń zespołowej pracy
etnograficznej
słuchaczy pod kierunkiem
asystentki
Seminarium
Jadwigi
Klimaszewskiej.
Są nimi również dla prac dydaktycznych
objętej po przeniesieniu
się prof. Bystronia do \Varszawy w 1935 r. przez K. Dobrowolskiego
katedry etnologii i socjologii. Prof. Dobrowolskijuż
w pierwszym roku pracy
swego zakładu zakreślił szeroki plan badawczy,
systematyczne
przepracowanie całokszstaltu
kultury ludowej ziemi krakowskiej począwszy od procesów produkcyjnych,
ustrojów gruntowych, zagrody - jako wyrazu ustroju
gospodarczego, a SkOllCZYWSZY
na folklorze i dynamice powstawania
nowych
601
600
form. Część matcriałów zebranych w czasie wycieczek terenowych prowadzonych przez profesora, R. Reinfussa
i podpisaną zginęła w czasie wojny.
Zachowały się materiały obozu terenowego prowadzonego w r. 1939 w okolicach Bochni. \Vydrukowana została jako wydawnictwo Koła Studentów Socjologiii Etnologii U. J. w 1939 r. drobna monografia wsi (,Wola Filipowska,>
w pow. chrzanowskim L. Du biela. Po wojnie wykończona zostala, nie drukowana, praca Cz. B laj d y o ('wsi Rozdziele,) w pow. bocheńskim. Powstał
również po wojnie zbiór materiałów dotyczących wnętrza starego i nowego
domu włościańskiego (obraz stosunków gospodarczych, społecznych, techniki,
postaw i wierzeń związanych z wnętrzem), oraz opisy, rysunki i fotografie
starych strojów krakowskich, ich odmian w czasie i różnic zachodzących
między wsiami i między grupami i klasami ludności w obrębie wsi. Specjalny
nacisk położono na zagadnienie rozwoju i przemian w życiu wsi, na klasowe
podłoże zróżnicowania
kulturalnego
na wsi,' zagadnienie
kontaktu
wsi
z miastem oraz kultury klasy robotniczej tworzącej się przez napływ ludności
wiejskicj do miasta. Ostatnio wyk011czone zostały prace D. Dobrowolskiej
o przeobrażeniach
społecznych osady rolniczo-robotniczej
Chełm pod Krakowem oraz Marii W ł a d y c z a n k i o konfliktach między pokoleniami
w podkrakowskiej społeczności wiejskiej. Jeśli chodzi o prace związane
z innymi uniwersytetami
w okresie międzywojennym,
etnografia ziemi
krakowskiej znalazła skromne miejsce w (,Etnografii Polski» Sto Poniatowskiego
(1932) oraz w dwu pracach (,Lud polski,) i (,Polacy'») A. Fischera.
Po wojnie wychodzi K. Zawistowicz,
(,Społeczność wiejska'),
obraz badań etnograficznych
wsi Zaborów pow. brzeskiego.
W zbieraniu
terenowych
materiałów
etnograficznych
miały swój
udział w okresie międzywojennym i w latach ostatnich
Koła krajoznawcze
młodzieży szkolnej, kierujące się w swych pracach najczęściej kwestionariuszami dostarczanymi
przez ośrodki naukowe krakowskie, zwł. NIuzeum
Etnograficzne
i Seminarium
Etnografii Słowian. W tych też ośrodkach
gromadzone i wykorzystywane były następnie wyniki tych prac. Organ Komisji Kół Krajoznawczych
Orli Lot drukował w tym okresie szereg artykułów S. Udzieli,
J. Klimaszewskiej,
R. Reinfussa
i w. i., obok
artykulików
dostarczanych
przez młodzież i kwestionariuszy.
Do pracy
etnograficznej
zachęcał młodzież, sam służąc jej przykładem,
organizator
Kół krajoznawczych i długoletni redaktor Orlego Lotu Leopold Węgrzynowicz.
5. :YIateriały
ikonograficzne
i opracowania
sztuki
ludowej. Zainteresowanie
artystów
kól mieszczańskich
tematyką
wiejską
zwłaszcza ludowym strojem, występuje i w okresie międzywojennym,
jakkolwiek, jeśli chodzi o wieś podkrakowską nie notujemy tylu znanych
nazwisk, jak na przełomie wieków. U Zofiii S t ryj e ń s k i ej przybiera ono
formę swoistych fantazji i stylizacji na temat ludowych strojów i zwyczajów.
Dla etnografa obraz przestaje być źródłem dokumentarnym
wobec zwię-
kszenia się licz by opisów, coraz większego użycia fotografii
techni cznego.
oraz rysunku
Zainteresowanie
sztuką ludową znajduje w okresie międzywojennym wyraz m. i. w zorganizowaniu
przez Instytut Propagandy
Sztuki
dwu wystaw sztuki ludowej w latach 1930 i 1937. Zorganizowana w 1948 r.
w Krakowie z inicjatywy Ministerstwa
Kultury i Sztuki wystawa sztuki
ludowej, zawierająca sporo cksponatów
z ziemi krakowskiej, stanowiła,
według opinii znawców, duży krok naprzód w stosunku do wspomnianych
dawniejszych wystaw. Pozostawiła ona również trwały ślad w nauce w postaci drukowanego katalogu ze wstępem naukowym Tadeusza Seweryna.
Nie pozostała również bez oddźwięku w czasopismach m. i. artykuł J. Gr ab o w s k i e g o Polskiej Sztuce Ludowej).
To samo możnaby powiedzieć
w odniesieniu do organizowanych
przed i po ostatniej wojnie konkursów
twórczości ludowej (por. Polska Sztuka Ludowa, artykuły
Reinfussa,
Z. Szewczyka,
Z. Kurkowej),
jak również akcji pobudzenia,
organizowania i zastosowanie praktycznego
artystycznej wytwórczości wiejskiej.
Podsumowanie dotychczasowych
wyników badań etnografów i historyków sztuki nad polską twórczością ludową (por. również ustęp 3. nin.
rozdziału)
zajął się w okresie powojennym
P a ń s t wow y I n s t y t u t
S z t u k i (pierwotnie Instytut Badania Sztuki Ludo)Vej), którego utworzenie
stanowi w rozwoju badań nad sztuką ludową niewątpliwie datę przełomową.
W Krakowie utworzona została w r. 1947 sekcja zdobnictwa
i budownictwa 32 tegoż Instytutu, prowadzona przez Romana Reinfussa,
wykazująca dużą prężność organizacyjną,
mogąca wykazać się poważnymi
wynikami zespołowo organizowanych prac badawczych. Objęły one również
ziemię krakowską.
Organ
Instytutu,
Polska Sztuka Ludowa
drukuje
od r. 1948 sprawozdania
z tych prac, jak również opracowania
nowych
materiałów, zebranych na terenach dotąd niejednokrotnie
leżących odłogiem, zbieranych nowymi metodami, przy przyjęciu innej niż dotychczas
postawy badawczej. Otrzymaliśmy dotąd artykuły Reinfussa
o skrzyniach
malowanych
morawickich,
kaszowskich, czernichowskich
i wadowickich,
I. Bojarskiej
artykuł o ceramice krakowskiej,
R. Reinfussa
(,Architekturę szopki krakowskiej'), ponadto wspomniane już artykuły T. Seweryna,
J. Grabowskiego
i w. i. Duża ilość materiału
terenowego
w formie
plansz barwnych, rysunków, fotografii i opisów znajduje się już w tej chwili
w rękopisie, czekając na opracowanie
i publikację.
V. Etnografia
ziemi
krakowskiej
w chwili
obecnej.
powiązania
nauki
z życiem
Potrzeby
Zdaję
sobie w pełni sprawę z braków niniejszego zestawienia,
z nierównomierności
potraktowania
poszczególnych
partii opisu, z jego
pobieżności wynikłej z konieczności zastosowania silnych skrótów. Zatrzy-
603
602
mała m się dłużej w tych punktach, kiedy trzeba było bliżej uzasadnić takie,
a nie inne zakwalifikowanie,
czy też wydobyć na jaw szczegół nie notowany
nawet w bibliografiach.
Zależało mi na tym, aby dać przegląd rozwoju
prac etnograficznych,
dotyczących
ziemi krakowskiej,
pierwszy ogólny
schemat, po którym dopiero przyjdzie kolej na opracowanie szczegółowsze
i, jak wspomniałam,
krytyczne
ustosunkowanie
się do wymienianych
prac. Uprzedzając
późniejszą krytykę, podkreślić chcę już na tym miejscu,
że, jak wynika z rozdziałów poprzednich,
prace etnograficzne,
dotyczące
ziemi krakowskiej nacechowane są brakiem konsekwentnej systematyczności
i w związku z tym wykazują wiele luk i niedociągnięć. Jeśli chodzi o etnografię sensu stricto na czolo wybija się praca Kolberga, z wydawnictw Akademii dwa zeszyty «Ubiorów>}, następnie niestrudzona
działalność Udzieli,
prace T. Seweryna i wreszcie podjęta w ostatnich latach akcja gromadzenia
i publikacji
materiałów
Sekcji Zdobnictwa
Państw.
Instytutu
Sztuki.
To są prace powstałe w myśl jakiegoś planu, zakrojonego na więcej, niż
jedno wydawnictwo.
Planowanie
na dłuższą metę cechuje również prace
zakładów uniwersyteckich.
Dziś jednak dopiero położono właściwy nacisk
na kwestię planowego zorganizowania
pracy badawczej nad ziemią krakowską, skoordynowanie
i uaktywnienie
działalności
różnych instytucji.
Etnografowie ziemi krakowskiej skupieni przy wspomnianych
wyżej instytucjach,
spotykają
się na wspólnej platformie
krakowskiego
Oddziału
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
i wspólnie podejmują
zespołową
akcję uzupełnienia
materiałów
terenowych,
by następnie przez również
zespołową pracę, przy współpracy fachowców dziedzin pokrewnych przystąpić do stworzenia nowego zarysu etnografii ziemi krakowskiej.
Cechą etnografii doby współczesnej jest głębsze ujmowanie zarówno
tematu jak i metod pracy, zerwanie ze zbieraniem ciekawostek, zwycięstwo
spojrzenia historycznego, tak charakterystycznego
dla etnografii-.radzieckiej,
położenie
nacisku' na gospodarcze
i społeczne uwarunkowanie
zjawisk
kultury, przy coraz wyraźniejszym
dążeniu do zastosowania
w tej pracy
metody materializmu
dialektycznego
i historycznego.
Równie silnie zaznacza się dążność do powiązania nauki z życiem. Przykład dają centralne
władze państwowe, przez organizację wspomnianych
wyżej wystaw i konkursów, jak również festiwalów sztuki ludowej, przez propagowanie
tej
sztuki i popieranie jej twórców.
Zrozumienie
wartości
twórczości ludu pracującego
prowadzi
do
uznania znaczenia badań naukowych
nad tą twórczością, w jej rozwoju
historycznym i nad rekonstrukcją
obrazu kultury wsi, w kolejnych fazach
jej rozwoju, na konkretnym obszarze zamieszkałym przez określony zespół
ludzi. Prace nad etnografią
ziemi krakowskiej mogą więc liczyć na zrozumienie i poparcie.
Anna
Kutrz;ebianka
PRZYPISY
1 Artykuł niniejszy jest rozszerzonym wykładem, przedstawionym na XXIV
Walnym Zebraniu PoJ. Tow. Lud. w Toruniu w czerwcu 1949.
2 Sporządzana przez grono krakowskich etnografów bibliografia
etnografi t. XVIII
Oddział
Łódzki (termin ukończenia 1954 r.).
4. ('Materiały do Antropologii Archeologii i Etnografii», t. XIX Od·
dział Krakowski (termin ukończenia 1955 r.).
5. (,Prace i Materiały Antropologic;r.no-archeologiczne
i etnograficzne»
(P. A. U.), t. V Oddział Krakowski (termin ukończenia 1954 r.).
6. (,Prace Komisji Etnograficznej
P. A. U.», vol. 16 Oddział Krakowski (termin ukończenia
1955 r.).
7. (,Prace i Materiały
Etnograficzne.> (P. T. L.), t. X Oddział Lubelski (termin ukończenia
1954 r.).
8. (,Ziemia», t. XLI, L. Węgrzynowicz
Oddział Krakowski (termin
ukończenia
1953 r.).
9. (, t. IX Oddział Toruński, M. Priifferowa (termin ukończenia
1952 r.).
I I. (,Zaranie
Śląskie'>, t. XIX Oddział Katowicki (termin ukończenia
1951 r.).
12. O. Kolberg (,Lud», t. XXXVIII
Oddział Poznański (termin ukończenia 1955 r.).
13. ('Wierchy», Oddział Lubelski (termin ukończenia 1955 r.).
Oprócz
tego zostaną
zindeksowa~e
dzieła:
Z. Glogera; J. Karłowicza;
W. Pola; R. Berwińskiego; Wł. Wójcickiego; Żegoty Pauliego; Ł. Gołębiowskiego; St. Ciszewskiego; L. Krzywickiego; A. Fischera; S. Poniatowskiego; St. Bystronia; E. Ehrenkreutzowej; K. Moszyńskiego; H. Biegeleisena;
T. Seweryna; E. Frankowskiego;
W. Abrahama; S. Udzieli; A. Chętnika; I. Kopernickiego;
A. Briicknera;
Federowskiego; Lorentza; J. Gulgowskiego; K. Dobrowolskiego; A. Chmielińskiej; K. Koranyi 'ego; A. Bachmanna ; J. Falkowskiego;
J. Gajka;
A. Kutrzebianki;
M. Gładysza;
J. Klimaszewskiej;
M. Priifferowej;
B. Stelmachowskiej;
W. Matlakowskiego;
B. Zaborskiego; J. Obrębskiego;
J. Manugiewicza.
Atlas
Polskich
Strojów
Ludowych.
Opracowywanie
Atlasu Polskich Strojów Ludowych nie jest pracą
wyłącznie
redakcyjno-wydawniczą.
Plan wydawniczy
narzuca jedynie
kolejność prac na tym odcinku. Prace nad poszczególnymi monografiami
wymagają:
a) badań terenowych, gdyż stan badań nad ubiorem
starczający;
b) badań przeprowadzonych
w muzeach;
c) tworzenia wyczerpującej bibliografii zagadnień.
Zgodnie z podanym
odcinku w okresie 6-letnim
planem wydawniczym
plan
przedstawia się następująco:
jest
badań
niewy-
na
tym
Plan prac badawczych
na okres 1950-55
r. przewiduje opracowanie 52 monografii w kolejności podanej w planie wydawniczym.
r. 1950 -
T.
Fr.
A.
M.
- J.
...",'
Seweryn, Strój Dolno-Śląski.
Kotula, Strój Rzeszowski.
Glapa, Strój Szamotuiski.
Żywirska, Strój Puszczy Białej (Kurpie).
Świątkowska, Strój Łowicki.
620
621
r. 1951 -
J. Krajewska, Strój Opoczyński.
A. Kutrzebianka,
Strój Krakowski.
M. Suboczowa, Strój Raciborski.
J. $wieży, Strój Lubelski (Kszczonowski).
A. Dobrowolska, Strój Pyrzycki (dawny Pomorsko-Zachodni).
B. Stelmachowska,
Strój Kaszubsko-Słowiński.
r. 1952 -
F.
E.
T.
L.
J.
R.
r. 1953 -
J. Dekowski, Strój Piotrkowsko-Brzeziński.
M. Bronicz, Strój Pszczyński.
E. Sukertowa, Strój Mazurów Pruskich.
H. Mikołowska, Strój Kujawski.
S. Flizak, Strój Górali Beskidowych.
A. Glapa, Strój Lubuski.
J. Gajek, Strój Borów Tucholskich.
r. 1954 -].
-
E.
E.
O.
W.
W.
M.
Kotula, Strój Łańcucki.
Starek, Strój górali spiskich.
Seweryn, Strój Skalbmierski.
Malicki, Strój Rozbarski.
Krajewska, Strój Sieradzki.
Reinfuss, Strój Podhalański.
Frankowski, Strój Lachów Sądeckich.
Frankowski, Strój Górali Sądeckich.
Gajekowa, Strój Podlaski.
Łęga, Strój Chełmiński.
Łęga, Strój Malborski.
Frankowska, Strój Wieleński.
Gajek, Strój Kociewski.
R. Reinfuss, Strój Łemkowski.
St. Szczotka, Strój Żywiecki.
A. Kutrzebianka,
Strój Kielecki.
Ligęza, Strój Wałasko-$ląski.
r. 1955 - R. Reinfuss, Strój Górali Orawskich.
-].
Gajek, Strój pałucki.
- R Reinfuss, Strój Pogórzan.
-].
Krajewska, Strój z Okolic Radomia.
-].
$wieży, Strój Północno-Lubelski.
- R. Reinfuss, Strój Górali $ląskich.
- F. Kotula, Strój Lasiacki.
- F. Kotula, Strój Przeworski.
- O. Gajekowa, Strój Borowiacki.
oraz 6 zeszytów
uzupełniających.
Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze
postanawia
w tym okresie
podjąć inicjatywę,
względnie współpracować
w opracowaniu
skryptów
i podręczników, które będą podstawą przy realizacji trzyletniego studium
kultury ma terialnej . Jako postula t wysuwa stworzenie podręczników;
a) Kultury
b) Kultury
c) Kultury
Prace
materialnej
materialnej
materialnej
ludowej w Polsce.
ludowej Słowian.
społeczeństw pierwotnych.
metodologiczne.
W ramach planu 6-letniego, Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze
postanawia
celem pogłębienia nurtu metodologicznego
prac wykonywanych na bazie materializmu
historycznego i dialektycznego,
powołać do
życia Sekcję Metodologiczną
z następującym
programem:
r. 1950 -
r. 1951 -
r. 1952 -
r. 1953 -
r. 1954 -
r. 1955 -
Utworzenie sekcji, przygotowanie podstaw do wydawania biuletynu informacyjno-bibliograficznego,
którego zadaniem będzie
informowanie ogółu etnografów polskich o stanie i zdobyczach
etnografii radzieckiej.
Opracowanie
ogólnych instrukcji,' kwestionariuszy
do badań
terenowych,
zgodnych z założeniami
materializmu
historycznego i dialektycznego.
Opracowanie instrukcji dla poszczególnych ośrodków opracowujących
i redagujących
monografie
regionalne.
Urządzenie
konferencji
naukowych
poświęconych
ocenie
polskich prac pod względem ich przydatności dla budownictwa
państwa
socjalistycznego
i rozpatrzenia
szczegółowych
za·
gadnień etnograficznych w świetle materializmu historycznego.
Zwołanie dwóch konferencji metodologicznych.
Wydanie biu·
letynu informacyjno-bibliograficznego.
Ocena dorobku
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
za
pierwsze trzy lata planu 6-letniego.
Opracowanie zarysu etnograficznych
metod badawczych opartych na podstawach
materializmu,
w oparciu o kolektywny
wysiłek całego zespołu etnografów, jako rezultat konferencji
naukowych.
Odbycie dwóch konferencji metodologicznych
w ciągu roku.
Wydanie biuletynu informacyjno-bibliograficznego.
W oparciu o doświadczenia
i materiały biuletynu informa·
cyjno-bibliograficznego,
sekcja przystąpi do opracowania pełnej
bibliografii etnograficznej związanej z marksizmem.
Odbycie dwóch konferencji naukowych, metodologicznych.
Wydanie
wymienionej
bibliografii.
Ocena
prac P. T. L.
w 6-letnim okresie.
Plan ten na odcinku bibliograficznym wykona sekcja w oparciu
o prace bibliograficzne
prowadzone
w bibliotece
P. T. L.
(porównaj Biblioteka P. T. L.).
622
Prace
bibliograficzne.
Prace tego typu będą prowadzone w oparciu o sekcję metodologiczną i prace związane z biblioteką. Na tym odcinku Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze przewiduje wykonanie następujących prac:
Bibliografie etnograficzne, regionalne (porównaj: monografie).
Zgromadzenie
i wydanie materiałów jako indeksy do czasopism
i ważniejszych dzieł etnograficznych
(porównaj: indeks).
3. Bibliografia etnograficzna, marksistowska (porównaj: sekcja metodologiczna i prace bi blioteczne).
4. Bibliografia etnografii polskiej za lata 1945-1955
(porównaj: prace
biblioteki) .
1.
2.
III.
Prace
Biblioteczno-Archiwalne.
Biblioteka Polskiego Towarzystwa
(1950-1955
r.):
r. 1950 -
r. 1951 -
r. 1952 -
r. 1953 -
Ludoznawczego
w planie 6-letnim
1. Opracowanie
bieżących nabytków.
2 .. Zakupy,
wymiana, uzupełnienia.
3.. Ukończenie opracowywania
działu dzieł zamkniętych.
4. Wykonanie 50% prac nad opracowywaniem
działu czasopism.
5. Wykonanie 20 szaf krytych.
6. Oprawienie 25% dzieł nieoprawionych.
(Stan zatrudnionych
2 oso by).
1. Opracowanie
bieżących nabytków.
2. Zakupy,
wymiana, uzupełnienia.
3. Podjęcie przerwanych
a nieskończonych prac nad katalogiem etnograficznym.
4. Ukończenie opracowania
działu czasopism.
5. Sporządzenie szaf krytych dla całej biblioteki
(dalszych
20 szaf).
6. Oprawa dalszych 25% dzieł nieoprawionych.
7. Przygotowanie
biuletynu
bibliograficznego
bieżącej literatury etnograficznej
opartej o marksizm-leninizm:
z etnografii radzieckiej i krajów demokracji ludowej w porozumieniu z Sekcją Metodologiczną.
(Stan zatrudnionych
2 osoby).
1. Opracowanie
bieżących nabytków.
2. Zakupy,
uzupełnienia,
wymiana.
3. Ukończenie prac nad katalogiem etnograficznym.
4. Wydanie (na cyklostylu) katalogu działu czasopism w bibliotece.
5. Nabycie drugiej szafki katalogowej (katalog etnograficzny).
r. 1954 -
r. 1955 -
6. Oprawa dalszych 25% nieoprawionych
dzieł.
7. Przygotowanie
biuletynu «Etnografia Marksistowska».
8. Przygotowanie
wydania
(na cyklostylu)
katalogu
dzieł
zamkniętych biblioteki P. T. L.
(Stan zatrudnionych
3 oso by).
1. Opracowanie
bieżących nabytków.
2. Zakupy,
uzupełnienia,
wymiana.
3. Rozpoczęcie prac nad katalogiem rzeczowym i rozpisywanie
czasopism (3 kartki): (artykuły, recenzje, notatki).
4· Wydanie katalogu dzieł zamkniętych (na cyklostylu).
5. Nabycie 2 szaf krytych.
6. Oprawa dalszych 25 % książek nieoprawionych (razem 100%).
7. Przygotowanie
biuletynu «Etnografia Marksistowska».
8. Rozpoczęcie
prac nad bibliografią
etnograficzną
bieżącą
polską za lata (1945-1955).
(Stan zatrudnionych
3 oso by).
1. Opracowanie
bieżących nabytków.
2. Zakupy,
uzupełnienia,
wymiana.
3. Dalsze opracowywanie
katalogu rzeczowego
rozpisywanie
czasopism.
4· Opracowanie
materiałów bibliograficznych znajdujących się
w P. T. L.
a) etnografia polska,
b) słowiańska,
c) Europy.
5 . Na bycie szafki katalogowej (ka talog rzeczowy).
6. Oprawa nabytków.
7. Przygotowanie
biuletynu «Etnografia Marksistowska».
8. Dalszy ciąg prac bibliograficzno-etnograficznych
(1945-55).
(Stan zatrudnionych
4 osoby).
1. Opracowanie
nabytków bieżących.
2. Zakupy,
uzupełnienia,
wymiana.
3· Ukończenie katalogu rzeczowego i rozpisywanie czasopism.
4. Opracowywanie
materiałów bibliograficznych
znajdujących
się w P. T. L.
a) etnografia polska,
b) słowiańska,
c) Europy.
5· Tworzenie działu ikonograficznego.
6. Oprawa bieżących nabytków.
7· Opracowywanie
biuletynu «Etnografia Marksistowska,).
8. Ukończenie i wydanie polskiej bibliografii etnograficznej
za dziesięciolecie (1945-1955).
Archiwum
Polskiego
Towarzystwa
Ludoznawczego.
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
prowadzi od r. 1895 archiwum
materiałów, które jednak w czasie wojny uległo bardzo znacznemu zniszczeniu. W okresie od 1945-1950 r. uporządkowano
ocalony materiał i rozbudowano ten dział, składa się on:
a)
b)
c)
d)
z
z
z
z
archiwum
archiwum
archiwum
archiwum
niedrukowanych
rękopisów (maszynopisów),
systematycznych
materiałów opisowych i fotografii.
klisz, błon i klisz cynkograficznych,
etnograficznych
materiałów historycznych.
W planie 6-letnim, w miarę postępu wymienionych
poprzednio
prac, archiwum zostanie rozszerzone; przewiduje się stworzenie pracowni
fotograficznej i pracowni fonograficznej.
W czerwcu
Jó::;ef GaJek
1950 r.
KONFERENCJA
ETNOGRAFÓW
17.-19.
II.
W
KRAKOWIE
1951 r.
W związku z faktem włączenia etnografii w okresie prac wstępnych
przed Kongresem Nauki Polskiej do Podsekcji Filozofiii i Nauk Społecznych XXV Walne Zgromadzenie
Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego
zleciło Wydziałowi Wykonawczemu
przeprowadzenie
akcji, która doprowadziłaby do włączenia etnografii do Podsekcji Historycznej.
Ponieważ
zabiegi P. T. L. okazały się w tej sprawie spóźnione i etnografia nadal
została w Podsekcji Filozofii, na której nie omówiono stanu i dorobku etnografii polskiej w perspektywie
postępowej myśli społecznej, ani też nie
postawiono wniosków na przyszłość członek Podsekcji - prof. józef Gajek
zwrócił się do kierownictwa Podsekcji z propozycją zorganizowania osobnej
konferencji etnografów w Krakowie, której zadaniem
byłoby przygotowanie materiałów dla Kongresu Nauki Polskiej.
Konferencja odbyła się w Krakowie w dniach 17-19 lutego 1951
z następującym
porządkiem
dziennym:
I. Ustalenie
wytycznych
w sprawie etnografii jako materiał
na
Kongres Nauki Polskiej.
a) Ocena stanu i dorobku etnografii do roku 1939.
b) Dorobek etnografii polskiej w latach 1945-1950.
c) Sześcioletni plan naukowy Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego i jego rola w perspektywie przebudowy życia naukowego.
d) Zagadnienia
studium historii kultury materialnej.
e) Rola muzeów etnograficznych.
2. Podsumowanie
wyników obrad oraz sformułowanie
wniosków
na podstawie pracy zespołowej.
Obrady otworzył w dniu 17. II. prof. dr K. Dobrowolski,
po
czym prof. Gajek przedstawił przebieg dotychczasowych
prac Podsekcji
Filozofii i Nauk Społecznych oraz cel i zadania konferencji etnografów.
Z kolei prof. K. Moszyński wygłosił referat omawiający przedmiot,
zakres i cel etnografii. W dyskusji, w której wzięli udział: E. Frankowski,
Gajek, Priifferowa, Adamska, Seweryn, Zygler, Dobrowolski, Moszyński,
Baranowski i in., poruszono szereg zagadnień takich jak: główne kierunki
w etnologii,
ocena kierunku
historycznego,
charakterystyka
kierunku
ma terialistycznego i jego rozgałęzień, zagadnienie materializmu
historycz~ego i dialektycznego
w etnografii, stosunek etnografii do socjologii, zagadnienie współpracy etnografów z historykami, forma opisu etnograficznego, wzory radzieckie, zagadnienie:
stadialności, bazy i nadbudowy,
powiązania nauki z życiem, współdziałania
etnografii z potrzebami
nowej
rzeczywistości polskiej, znaczenie jej w zakresie humanistyki.
Ocena dorobku etnografii polskiej do roku 1939 przeprowadzona
została zbiorowo, jako praca zespołowa. Wynikiem tej pracy jest krótkie
ujęcie osiągnięć etnografii polskiej oraz jej rys historyczny podany w ogrom.nym skrócie w załączonym memoriale wysłanym do Biura Kongresu Nauki
Polskiej, a opracowanym
przez Komisję w skład której weszli: prof. Moszyński, Dobrowolski,
Gajek, Adamska,
Gajkowa,
Reinfuss, Kuźmicz.
Ocenę dorobku etnografii
w latach
1945-1950
przeprowadzili:
następujący
etnografowie:
dr M. Priifferowa i dr j. Krajewska - ocenę
prac prowadzonych
n'a terenie muzeów etnograficznych;
prof. Gajek ocenę prac prowadzonych
przez Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze;
mgr Kuźmicz wskazał na koniectność
wprowadzenia
metody materializmu dialektycznego
i historycznego,
jako obowiązującej
w etnografii.
Mgr Pietkiewicz dodał, że etnografowie
traktują
wieś jak monolit nie
uwzględniając
rozwarstwienia
społecznego.
Na obradach
popołudniowych
w dniu 18 lutego omówione były
zagadnienia przebudowy życia naukowego i powstania instytutów, a także
studium historii kultury materialnej. Prof. Moszyński podkreślił konieczność
powołania do życia Instytutu Etnografii opartego na wzorach radzieckich
(Instytut
Mikłucho-Makłaja).
W dyskusji nad pracą katedr etnografii
i projektem studium kultury materialnej
zabrali głos: dr Klimaszewska,
prof. Stelmachowska,
dr Frankowska,
prof. Antoniewicz,
prof. Dobro~olski, prof. Moszyński, prof. Frankowski, dr Waligórski, prof. Hensel,
prof. Nosek i inni.
,
W dniu 19 lutego przeprowadzono
ogólne podsumowanie
wyników
dwudniowej dyskusji, oraz omówiono zamierzenia na przyszłość (punkt II
załączonego memoriału).
Po odczytaniu i zatwierdzeniu
tekstu, opracowanego przez komisję na podstawie pracy zespołowej konferencję została
zakończona.
Q.
Lud, T. XXXIX
G.
Memoriał
opracowany
przez Konferencję
etnografów:
OCENA
DOROBKU
POLSKIEJ
ETNOGRAFII
I ETNOLOGII
Z PUNKTU
WIDZENIA
POSTĘPOWEJ
MYŚLI
SPOŁECZNEJ
I.
Okres
początkowy.
Początki głębszych zainteresowań się ludem i jego kulturą występują
w schyłkowym okresie formacji feudalnej w Polsce, od przełomu XVIII
i XIX w. do uwłaszczenia włościan; na terenie zaboru pruskiego w pierwszej
połowie XIX w., w Małopolsce' do 1848 r. a w byłym królestwie Kongresowym do 1864 r.
Zainteresowania
te wyszły z ówczesnych kół postępowych, które
walczyły o emancypację
chłopów. Klasycznym
przykładem
tego jest
działalność
H. Kołłątaja,
Lelewela, członków Towarzystwa
Przyjaciół
Nauk w Warszawie i szeregu pisarzy. Łączyły się one z uświadomieniem
konieczności przebudowy ustroju gospodarczo-społecznego.
Mimo, że w okresie tym zainteresowania te skupiają się prawie wyłącznie na folklorze, to należy podkrdlić iż po raz pierwszy przy tej okazji
występuje wartościowanie kultury ludowej.
2.
Okres
drugi.
W następnej fazie rozwojowej, która mniej więcej przypada na okres
kształtującego się ustroju kapitalistycznego i panujących prądów pozywitystycznych, zainteresowania te pogłębiają się w niemałej mierze na skutek
narastających
tendencji do demokratyzacji
społeczeństw i postępującej
w dalszym ciągu
emancypacji
gospodarczej,
społecznej i politycznej
chłopstwa.
W okresie tym zakres zainteresowań w badaniach etnograficznych
poszerza się. Pojawiają się pierwsze prace związane z kulturą materialną.
Zaczyna się bardziej systematyczne zbieranie materiałów, czego dobitnym
wyrazem może być monumentalny
zbiór monografii Kolberga.
jako reakcja przeciw dawnemu romantycznemu
podejściu do zagadnień kultury ludowej, pojawiają się pierwsze prace krytyczne, bardzo
jak na owe czasy wartościowe (R. Berwiński).
W pracach ówczesnych prawie zupełnie nie znajdują wyrazu ówczesne postępowe idee, wiążące się z powstaniem przemysłu i burżuazji
polskiej, nurtujące coraz silniej pewną część społeczeństwa, co jak w poprzednim okresie zaznaczało się tak wyraźnie u Kołłątaja, a także u Goszczyńskiego i innych.
3. Okres
trzeci.
W okresie trzecim, który przypada na przełom XIX i XX w. trwając aż do 1914 r. następuje dalszy rozwój kapitalizmu w Polsce, pogłę-
bianie się konfiiktów' społecz. wytwarzanie się klasy robotniczej i w związku
z tym po raz pierwszy wkraczają do Polski hasła i teorie naukowego
socjalizmu. Pojawiają się tłumaczenia
prac Marksa, Engelsa i innych
dokonywane przez Krzywickiego, lub przy jego udziale.
W związku z powyższym, obok kontynuowania
prac dawnego
typu (zbierackich i in.) widzimy już pierwsze ściśle naukowe prace, z podbudową metodologiczną, opartą na marskiźmie (przede wszystkim Krzywicki). Kierunek ten nie był jednak przeważający,
ponieważ większość
ówczesnych etnologów poddaje się rozwijającym się na zachodzie ideom
ewolucjonistycznym, nawiązując, gdy chodzi o niejakie tendencje materialistyczno-historyczne,
co najwyżej w pewnym stopniu do prac Morgana
(Karłowicz, Ciszewski i inni).
Największą pozytywną zdobyczą tego okresu są niewątpliwie prace
Krzywickiego, który w swoich (,Ustrojach społeczno-gospodarczych}) ściśle
wiąże zjawiska kulturowe z podłożem ekonomicznym wogóle, a produkcją
w szczególności, oraz podkreśla zmienność zjawisk kulturowych, uwarunkowaną rozrastającymi
się sprzecznościami
poszczególnych grup wytwórczych itp. jednakowoż nawet ten badacz reprezentuje w znacznym stopniu
kierunek eklektyczny,
ponieważ uwzględnia
równocześnie
także inne,
błędne kierunki, co zmniejsza wartość jego prac.
Tematyka prac Krzywickiego obejmuje takie zagadnienia jak: liczebność i kształtowanie się społeczeństw pierwotnych w oparciu o materialne warunki bytu, zagadnienie rozwoju moralności i religii pierwotnej itp.
W pracach innych autorów tego okresu zaznacza się zainteresowanie
ustrojem społecznym w ogóle, związkiem tego ustroju z kultem i wierzeniami, folklorem w najszerszym rozumieniu tego słowa, wiedzą pierwotną
i poniekąd również kulturą materialną.
Na wyróżnienie zasługuje praca Ciszewskiego pt. (,Lud robotniczorolniczy z okolic Żarek, Siewierza i Pilicy», oraz inne jego monografie
tego typu.
Znacznym sukcesem tego okresu jest pojawienie się wydawnictw
periodycznych i ciągłych, etnologiczno-etnograficznych
(Wisła, Lud i inne),
które w pewnym, co prawda na ogół nieznacznym stopniu uwzględniają
już współczesną tematykę klasową.
Wreszcie w tym okresie powstaje
pierwsza
katedra
etnologii
w Polsce (1910), która niestety nie odegrała żadnej poważniejszej
roli,
oraz dokonane zostały pewne badania i prace nad etnografią ludów egzotycznych (Kubary i inni).
4. Okres
czwarty.
W okresie międzywojennym
panującą
tendencją w etnologii jest
tendencja teoretyczna, nie wiążąca nauki z życiem. Poza tym pewna część
prac etnograficznych stoi wyraźnie na usługach klas posiadających i reżimu
(np. badania nad szlachtą zagrodową, badania na ziemiach wschodnich) itp.
40*
Jest to okres wielkiego wzmożenia się prac etnologicznych
ficznych, oraz rozszerzenia się ich tematyki.
i etnogra-
Najbardziej wartościowymi są, pochodzące z tego okresu materiały
opisowe, systematyzujące,
porównawcze,
syntezujące
i metodologiczne,
o różnych kierunkach naukowych. Kierunek materialistyczno-historyczny
nie znalazł tu prawie wcale zastosowania i wyrazu.
Wartość znacznej ilości tych prac jest jednak trwała o tyle, o ile
one zawierają usystematyzowany
bogaty materiał faktyczny.
Podobnie jak w okresach poprzednich
uderza tu brak dostatecznej
planowości badalI i prac, co spowodowało znaczne luki tematyczne i źró.
dłowe.
5· Okres
piąty.
W Polsce Ludowej występuje dialektyczny
proces walki starych
tendencji
z nowymi, reprezentowanymi
przez dążenie do powiązania
nauki z życiem i oparcia
o materializm
historyczny
i dialektyczny.
Wyrazem tych nowych tendencji są prace i badania poświęcone takim
zagadnieniom,
jak: kooperacji, pracy, wiążące się ściśle z organizowaniem
spółdzielni produkcyjnych,
badania nad przemysłem ludowym, badania
nad sztuką w oparciu o bazę gospodarczą,
prace nad uwarunkowaniem
i zróżnicowaniem
kultury ludowej, prace nad rozwojem narzędzi rolniczych i ich rolą w przeobrażeniach
społecznych.
Jakkolwiek tematyka prac etnograficznych coraz bardziej nawiązuje
do potrzeb budownictwa socjalistycznego, to jednak metodyka tych prac,
nie rozwija się równolegle z dostatecznym przyswojeniem zasad metodologicznych materializmu
dialektycznego
i historycznego.
a) uwzględnianie
takich tematów, które ze względów .klasowyc~
były pomijane w poprzednich
okres~ch i którY~h oprac?wame
",:~p:łm
luki badawcze i umocni bazę ideologIczną PolskI Ludowej (np. zrozmcowanie klasowe kultury ludowej).
b) wydobycie z kultury ludowej przez odpowiednie ba~ania takich
wartości, które mogą być wprowadzone do kultury narodowej np. sztuka
ludowa, muzyka literatura.
c) organizowanie takich badań, które mogą się przyczynić do ~ptt
maInego zatrudnienia
mas pracujących
i wydobycia oraz uaktywnIema
działów produkcyjnych
przemysłu ludowego.
d) organizowanie
takich badań,
które przez poznanie
pewnych
wycinków rzeczywistości
kulturalnej
wiejskiej, mogą dać podsta.wę do
lepszego planowania
i organizowania
nowego. życ~a. (np. badama nad
gospodarczą strukturą klas wsi, nad potrzebamI WSI Itp.).
III. Etnografowie zebrani na konferencji etnograficznej w Krakowie
stoją na stanowisku, że w przyszłej organizacji nauki polskiej powinien
być uwzględniony postulat stworzenia Instytutu Etnograficznego, którego
zadania polegałyby na:
a)
b)
wanych
c)
realizowaniu
powyżej zarysowanego programu pracy;
,
na koordynowaniu
wszystkich akcyj badawczych
reprezentoprzez inne ośrodki oraz muzea;
szkolenia kadr pracowników naukowych.
Konferencja
Kraków,
Zamierzenia
na
dnia
przyszłość.
I. Cel i zakres etnografii.
II. Powiązanie nauki z życiem.
III. Instytut Etnograficzny.
I.
I. Konferencja etnografów przedstawia program swojej działalności:
Zakres prac etnograficznych
powinien obejmować: etnografię historyczną·
2. Badania
reliktowej kultury tradycyjnej ludu pracującego.
3· Dynamikę przeobrażeń
kultury mas pracujących
w tworzeniu się
nowej kultury społeczeństwa socjalistycznego.
Wszystko to łącznie w oparciu o zasady materializmu dialektycznego
historycznego.
II. Etnografowie
zebrani na konferencji stoją
najbardziej
ściśłego powiązania
prac etnograficznych
downictwa socjalistycznego, przez:
na stanowisku
z potrzebami
jak
bu-
etnografów.
,
19 lutego
1951 r.
