-
Title
-
50-lecie "Etnografii Polskiej" / ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50
-
Description
-
ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.7-16
-
Creator
-
Paprocka, Wanda
-
Kabzińska, Iwona
-
Date
-
2006
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:4854
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Instytut Archeologii i Etnologii PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5230
-
Rights
-
PIA
-
Licencja PIA
-
Text
-
„Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861
50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ"
Powstanie nowego czasopisma, związanego z istniejącym od 1953 roku In
stytutem Historii Kultury Materialnej (obecnie Instytut Archeologii i Etnologii)
Polskiej Akademii Nauk, było ważnym wydarzeniem w dziejach dyscypliny .
Od samego początku pismo ukazuje się z niezwykłą regularnością, mimo róż
nych, często burzliwych, zmian zachodzących w kraju, i utrwaliło swoją pozycję
w dorobku polskiej humanistyki.
Powołanie do życia „Etnografii Polskiej" było wspólnym dziełem badaczy,
którzy po wojnie podjęli trud odbudowy nauki polskiej. O udziale wielu wybit¬
nych naukowców w pracach wydawniczych świadczy skład Komitetu Redakcyjnego , a także powierzenie redagowania kolejnych tomów poszczególnym
członkom tego Gremium.
Teksty publikowane w „Etnografii Polskiej" są ważnym źródłem wiedzy
o osiągnięciach powojennej etnografii (późniejszej etnologii/antropologii kultu¬
rowej), kierunkach prac badawczych, specyfice różnych ośrodków naukowych,
rozwoju dyscypliny i jej historii.
Ukazanie się pięćdziesiątego tomu czasopisma jest okazją do przypomnienia
podstawowych zadań stawianych mu od chwili powstania, omówienia prezento¬
wanej na jego łamach problematyki i prześledzenia zmian. Jest to również okazja
do refleksji nad rolą i miejscem pisma w polskiej etnografii/etnologii i osiąg¬
nięciami dyscypliny, widzianymi przez pryzmat publikowanych na jego łamach
artykułów.
Historia czasopisma jest częścią historii polskiej etnografii/etnologii/antropo¬
logii kulturowej i powinna być rozpatrywana w ścisłym związku z nią. Takie
pogłębione ujęcie nie jest jednak możliwe w krótkim, z konieczności, tekście.
Możemy jedynie zasygnalizować pewne problemy. Trudno nam również oceniać
czasopismo, z którym jesteśmy związane od dawna.
We „Wstępie" do pierwszego tomu „Etnografii Polskiej", zatytułowanym „Od
Redakcji", tak m.in. sformułowano jej zadania: „[...] czasopismo to jako odbicie
1
2
1
Etnografia reprezentowana w Instytucie Historii Kultury Materialnej związana była z Dzia
łem I V PAN. „Zakres tematyczny tego Działu [jak napisano w I tomie pisma, w artykule „Od
Redakcji"] nie ogranicza się [...] do zagadnień kultury materialnej, obejmuje bowiem zarówno
zagadnienie rozwoju sił wytwórczych wraz z całością kultury materialnej, jak też problematykę
społecznych stosunków produkcji i bogatą tematykę należącą do dziedziny świadomości spo
łecznej" (Etnografia Polska, t. I : 1958, s. 15).
Redaktorem naczelnym „Etnografii Polskiej" był prof. dr hab. Witold Dynowski. W skład
Komitetu Redakcyjnego wchodzili: prof. prof. Kazimierz Dobrowolski, Józef Gajek, Mieczysław
Gładysz, Jadwiga Stelmachowska, Jadwiga Klimaszewska, Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Kazimierz
Moszyński, Adolf Nasz, Andrzej Waligórski, Kazimiera Zawistowicz-Adamska.
2
8
50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ"
polskiej współczesnej myśli badawczej musi oprócz problematyki własnego kra¬
j u uwzględnić również etnografię innych narodów słowiańskich oraz pozosta¬
łych krajów europejskich i pozaeuropejskich. [... ] czasopismo będzie się starało
kłaść silny nacisk na zagadnienia metodologiczne, na zagadnienia związane
z techniką badań, na podstawowe problemy teoretyczne. [... ] Nieobca mu będzie
również problematyka etnogenetyczna i zagadnienia swoistych cech etnicznych
ludu polskiego i jego kultury" (Etnografia Polska, t. I : 1958, s. 16).
W tym samym tomie zamieszczony został artykuł nestora polskiej etnografii,
prof. Kazimierza Dobrowolskiego, będący pierwszą po wojnie próbą teoretycz¬
nego zarysu tradycyjnej kultury chłopskiej na ziemiach południowej Małopolski
w X I X - X X wieku. Autor przedstawił wyniki badań przeprowadzonych przed
I I wojną światową i w pierwszych latach powojennych, łącząc teoretyczne i meto¬
dologiczne założenia badawcze obu okresów. Tekst Dobrowolskiego był bardzo
ważnym głosem w dyskusji nad teorią kultury ludowej oraz znaczeniem podłoża
historycznego i dziedzictwa kulturowego.
Polscy badacze od początku doceniali potrzebę międzynarodowej współpra¬
cy, szerokiego udziału w życiu naukowym, prowadzenia badań terenowych na
różnych obszarach i podejmowania nowych projektów badawczych (dyskutowa¬
no o nich m.in. podczas Międzynarodowych Kongresów Nauk Etnologicznych
i Antropologicznych). W „Etnografii Polskiej" publikowano wyniki badań obej¬
mujących wybrane regiony Polski i realizowanych poza jej granicami, m.in.
w Czechosłowacji, Bułgarii, Jugosławii, NRD, Rumunii, na Węgrzech. Zwracano
również uwagę na konieczność likwidacji tzw. kierunków deficytowych, m.in.
takich jak studia nad teorią kultury „społeczeństw pierwotnych" (Dynowski 1963,
s. 25) i etnografia Europy (Zadrożyńska-Barącz 1970). Z perspektywy lat można
powiedzieć, że cel ten został osiągnięty.
Znakomitą okazją do refleksji nad zadaniami dyscypliny był jubileusz dwu¬
dziestolecia powojennej etnografii i dziesięciolecia powstania Instytutu Historii
Kultury Materialnej PAN. W artykule wstępnym do I X tomu czasopisma, zatytu¬
łowanym „Od Redakcji", czytamy m.in.: „Dzisiejsza etnografia uważa za swój
główny obowiązek studia nad współczesnością, przy czym rzeczywistość aktualna
traktowana jest jako ogniwo szerszego procesu historycznego [... ] W badaniach
nad współczesnością etnografia spotyka się z innymi naukami społecznymi,
zwłaszcza z socjologią, historią gospodarczą czasów najnowszych, ekonomią,
demografią, historią techniki. [... ] Innym wreszcie momentem, na który wskazać
należy w rozwoju powojennej etnografii, a zwłaszcza lat ostatnich, jest wzrost
zainteresowania krajami pozaeuropejskimi. [... ] Współczesna etnografia polska
jest więc z jednej strony dyscypliną historyczną, odtwarzającą określone wycinki
chronologiczne procesu kulturowego, z drugiej zaś strony wnosi ona swój wkład
do teorii kultury. Oba te aspekty działania naszej dyscypliny budzić muszą,
i budzą, wiele refleksji teoretycznych i metodologicznych. [... ] Tym zagad¬
nieniom zawsze będziemy udzielali naczelnego miejsca, zarówno w następnych
tomach ^Etnografii Polskiej», jak i w innych wydawnictwach etnograficznych"
(Etnografia Polska, t. IX: 1965, s. 22-23).
50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ"
9
Zadania uznane za programowe dla rodzimej etnografii znalazły odbicie w arty
kułach zamieszczanych w kolejnych tomach. Poruszano w nich m.in. kwestie
teoretyczne i metodologiczne, podejmowano próby interdyscyplinarnych studiów
nad przeszłością i teraźniejszością kultury wsi polskiej, zastanawiano się nad
rolą etnografii w rozwoju nauk społecznych. Prezentowano również wyniki reali¬
zowanych na szeroką skalę programów badawczych, dotyczących np. prac nad
Polskim Atlasem Etnograficznym, monografii wybranych środowisk wiejskich
Mazowsza, Podlasia, Górnego Śląska, Karpat, Wielkopolski i Kujaw. Podejmo¬
wano próby rekonstrukcji tradycyjnej kultury ludowej poszczególnych regionów,
a także ukazania współczesnego obrazu badanych wsi. Zauważalne było odejś¬
cie od klasycznego podziału kultury na materialną, społeczną i duchową na rzecz
analizy wybranych dziedzin kultury, najbardziej charakterystycznych dla danej spo¬
łeczności, rozpatrywanych w kontekście innych zjawisk kulturowych, z uwzględ¬
nieniem perspektywy historycznej.
W 1962 roku, w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN, powstał Zakład
Etnografii Powszechnej. Było to związane z rosnącym zainteresowaniem polskich
badaczy problematyką pozaeuropejską. Rosła również liczba tekstów zamieszcza¬
nych w „Etnografii Polskiej", w których ukazywano wyniki badań prowadzonych
na różnych kontynentach.
Największym przedsięwzięciem badawczym w historii polskiej etnografii/etno¬
logii, realizowanym poza granicami kraju, była ekspedycja, której członkowie
(w latach 1965-1980) prowadzili badania terenowe w Mongolii. Inicjatorem prac,
ich kierownikiem i koordynatorem, był prof. dr hab. Witold Dynowski, zarazem
długoletni redaktor „Etnografii Polskiej". Na łamach pisma systematycznie pu¬
blikowano wyniki badań terenowych prowadzonych przez członków ekspedycji.
W artykułach omawiano m.in. proces przechodzenia od tradycyjnej formy koczow¬
niczej gospodarki pasterskiej do gospodarki spółdzielczej, z charakterystycznymi
dla niej elementami osadnictwa. Przedmiotem studiów stał się też proces adaptacji
młodzieży mongolskiej do środowiska pasterskiego, zmieniającego się pod wpły¬
wem urbanizacji i industrializacji. Analizowano zmiany struktury społecznej,
przeobrażenia zachodzące w sferze stosunków etnicznych, w funkcjonowaniu
rodziny i systemu pokrewieństwa, we wzorcach osobowych, życiu codziennym
i obrzędowości. Przedstawiono także efekty unikalnych w skali światowej badań
przeprowadzonych przez członków ekspedycji wśród mongolskich mniejszości
etnicznych (patrz np. Etnografia Polska, t. X I I : 1968; t. X X I : 1972, z. 1; szerzej
0 pracach ekspedycji mongolskiej patrz też: Kabzińska 2000).
Polscy mongoliści utrzymywali ścisłe kontakty z wieloma liczącymi się zagra¬
nicznymi ośrodkami naukowymi, a ich prace cieszyły się dużym zainteresowa¬
niem środowiska naukowego. 24-25 października 1978 roku, w Instytucie Historii
Kultury Materialnej PAN, odbyło się międzynarodowe sympozjum, którego tema¬
tem była „Tradycja we współczesnej kulturze Mongolskiej Republiki Ludowej".
Wzięli w nim udział mongoliści z Austrii, Finlandii, Francji, Japonii, NRD
1 RFN, Węgier, USA, ZSRR, Mongolii i Polski. Teksty referatów ukazały się
drukiem w X X I V tomie czasopisma (rok 1980, z. 1).
10
50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ"
Z dużym zainteresowaniem środowiska spotkały się m.in. opublikowane
w „Etnografii Polskiej" pionierskie w światowej mongolistyce artykuły wskazu¬
jące na możliwości zastosowania analizy semiotycznej do badań nad różnymi
rodzajami ruchu, waloryzacją przestrzeni, obrzędowością oraz zachowaniami ludycznymi. Autorzy tych tekstów prezentowali wyniki badań przeprowadzonych
w Mongolii, odwoływali się również do materiałów porównawczych, dotyczą¬
cych różnych kultur, często znacznie oddalonych od siebie terytorialnie.
Obok badań nad kulturą mongolską znakomicie rozwijały się w Polsce (i roz¬
wijają do dziś) badania amerykanistyczne. W artykułach publikowanych na ła¬
mach czasopisma analizowano m.in. współczesne przeobrażenia kulturowe (na
przykładach wybranych grup etnicznych obu Ameryk, zwłaszcza społeczności
indiańskich). Tematem artykułów było również funkcjonowanie struktur społecz¬
nych w Ameryce Południowej w okresie prekolumbijskim i po konkwiście. Oma¬
wiano też zjawisko religii synkretycznych i ruchów społeczno-religijnych okreś¬
lanych jako natywistyczne, millenarystyczne, bądź mesjanistyczne, analizowano
mity, wierzenia i obrzędy badanych grup. Wiele uwagi poświęcono udziałowi
Polaków w rozwoju cywilizacyjnym i kulturowym państw Ameryki Łacińskiej
w X I X i X X wieku i odkrywaniu tego obszaru (patrz np. Etnografia Polska,
t. X X V I I : 1983, z. 1; Etnografia Polska, t. X X X I I : 1988, z. 1).
W badaniach pozaeuropejskich uczestniczyli przedstawiciele różnych placówek
etnograficznych. Publikując ich prace „Etnografia Polska" pełniła funkcję łącz
nika między różnymi ośrodkami, była też znakomitym forum dyskusyjnym.
Na łamach czasopisma publikowano również wyniki badań prowadzonych
w Afryce i na Bliskim Wschodzie. Ukazywały się także teksty będące efektem
współpracy międzynarodowej obejmującej kraje europejskie. Jej przykładem
mogą być wspólne badania polsko-bułgarskie, realizowane w latach 1966-1970.
Dotyczyły one m.in. rodziny oraz przemian zachodzących w wybranych wiejs¬
kich społecznościach lokalnych po I I wojnie światowej (patrz np. Etnografia Pol
ska, t. XV: 1971, z. 1).
W 1959 r. powstała Międzynarodowa Komisja do Badania Kultury Ludowej
Karpat. W realizacji projektów opracowanych przez członków Komisji uczestni¬
czyli badacze polscy, czescy, słowaccy, węgierscy, rumuńscy i ukraińscy, a po po¬
szerzeniu Komisji o kraje bałkańskie (w 1976 r.) - także bułgarscy i jugosłowiańscy.
W tym samym czasie Komisja zmieniła nazwę na: Międzynarodowa Komisja do
Badania Kultury Ludowej Karpat i Bałkanów. Najwięcej uwagi poświęcono
pasterstwu, architekturze i folklorowi zbójnickiemu. Działalność Komisji była zna¬
komitym przykładem pierwszego po I I wojnie światowej, szerokiego pod wzglę¬
dem problemowym i długotrwałego współdziałania etnologów z krajów Europy
Środkowo-Wschodniej i Południowej (patrz np. Etnografia Polska, t. V: 1961;
t. V I : 1962; t. XXV: 1981, z. 2; o pracach Komisji patrz też: Godyń-Wrzesień 2005).
Od początku lat siedemdziesiątych w „Etnografii Polskiej" można śledzić dys¬
kusję, mającą na celu podsumowanie dwudziestopięcioletnich dokonań badaw¬
czych. Wskazywano też na konieczność wydania pracy zbiorowej, która byłaby
syntetycznym ujęciem etnografii Polski. W artykułach poświęconych progra-
50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ"
11
mowi prac nad „Syntezą" przedstawiano m. in. teoretyczne i metodologiczne
założenia projektu, odpowiadające nowym wymogom dyscypliny (KutrzebaPojnarowa 1971). Publikowano również cząstkowe wyniki badań nad poszcze
gólnymi zagadnieniami.
W 1970 roku ukazał się artykuł poświęcony Łemkom, przemianom w sferze
kultury tej grupy i jej związkom z kulturą polską. Trzy lata później opubliko
wano artykuł poświęcony uchodźcom greckim w Bieszczadach. Na przełomie lat
siedemdziesiątych i osiemdziesiątych ukazały się też w „Etnografii Polskiej"
teksty dotyczące Cyganów w Polsce oraz ludności tatarskiej. Podjęto również
rozważania nad pojęciem grupy etnograficznej i etnicznej. Publikacja tekstów
dotyczących różnych grup etnicznych mieszkających na terenie Polski miała
ogromne znaczenie. Oznaczała zdecydowane wyjście poza obowiązujący w PRL
oficjalny obraz społeczeństwa polskiego jako homogenicznego pod względem
etnicznym/narodowościowym. Złamanie tabu milczenia na ten temat.
Przez długie lata wydawcą „Etnografii Polskiej" był wrocławski Zakład Wy
dawniczy im. Ossolińskich. Od 1992 roku pismo wydawane jest przez Instytut
Archeologii i Etnologii PAN (składem i drukiem zajmuje się Zakład Wydawni¬
czy Letter Quality). „Etnografia" ukazuje się w nowej szacie graficznej. Najważ¬
niejsze zmiany dotyczą jednak prezentowanej w piśmie problematyki.
Transformacja systemowa, której początek wyznacza umownie rok 1989, po¬
zwoliła polskim etnologom, podobnie jak badaczom w innych krajach Europy
Srodkowo-Wschodniej, na podjęcie wielu tematów, których realizacja nie była
wcześniej możliwa, głównie ze względów polityczno-ideologicznych. Do dziś
prowadzone są zainicjowane wówczas badania nad konfliktami etnicznymi,
pograniczem kulturowym, religijnością, charakterem relacji między różnymi
grupami etnicznymi a grupą dominująca. Przedmiotem szczególnej uwagi stała
się tożsamość (etniczna, narodowa, kulturowa) oraz jej wyznaczniki. Dużym za¬
interesowaniem cieszy się tematyka polonijna. Przez wiele lat tego typu badania
były ograniczone do krajów zachodnich. Od 1989 roku polscy badacze mają
także możliwość prowadzenia badań terenowych na obszarach byłego Związku
Radzieckiego, m.in. wśród mieszkających tam Polaków. Prace badawcze dotyczą
m.in. historii tej grupy, tożsamości i jej wyznaczników oraz warunków mających
wpływ na kształt tej tożsamości. Przedmiotem badań jest kultura wybranych
grup, religia, relacje etniczne. Wyniki badań terenowych przeprowadzonych m.in.
na Białorusi, Litwie, Ukrainie, w Kazachstanie, Mołdawii, w Gruzji, w Rosji
(a także poza granicami byłego ZSRR - w Rumunii) były prezentowane na
łamach „Etnografii Polskiej". Najwięcej tekstów poświęcono Białorusi. Pisano
m.in. o wyznacznikach tożsamości etnicznej (narodowej) różnych grup (nie
tylko Polaków), stosunkach etnicznych, w tym np. rosyjsko-białoruskich, anali¬
zowanych z perspektywy „swój" - „obcy". Badaczy interesowały stereotypy
etniczne, stosunki społeczne i religijne, małżeństwa mieszane, działania podej¬
mowane dla zachowania kultury i języka poszczególnych grup, świadomość
historyczna, postawy wobec zmian, zachodzących na Białorusi po rozpadzie
ZSRR i in. Wskazywano na zróżnicowanie badanych społeczności, podziały na
12
50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ"
„swoich" i „obcych", występujące także wewnątrz tej samej grupy etnicznej czy
narodowej, różne typy tożsamości, jej wyznaczniki oraz zmiany ich roli w kształ¬
towaniu identyfikacji poszczególnych osób.
Na łamach pisma, po raz pierwszy w polskiej etnologii, pisano o Turkach
meschetyńskich, Asyryjczykach, Czeczenach i Chewsurach, ukazując wybrane
aspekty ich historii i kultury, a także stereotypowy najczęściej sposób prezen¬
towania tych grup w różnego typu publikacjach. Ukazały się również artykuły
o problemach imigrantów w Szwajcarii, staroobrzędowcach w różnych krajach
Europy, a także o Niemcach nadwołżańskich, którzy zdecydowali się opuścić
ZSRR i obecną Rosję, by osiąść w niemieckiej ojczyźnie.
Wiele uwagi poświęcono mniejszościom etnicznym i narodowym w Polsce.
Opublikowana została m. in. seria artykułów na temat Górnoślązaków. Pierwszy
tekst z tego cyklu ukazał się 1993 roku, a więc na długo przedtem, zanim grupa
ta stała się przedmiotem powszechnej uwagi i gorących dyskusji. Opublikowano
również teksty dotyczące młodych Żydów, Karaimów, Romów i Wietnamczy¬
ków, procesu ich integracji ze społeczeństwem polskim, relacji z grupą domi¬
nującą, wyznaczników tożsamości, możliwości zachowania własnej kultury.
Odrębny cykl artykułów poświęcono potomkom rodzin niemieckich mieszkają¬
cym na terenie Wielkopolski, w szczególności tych, które w X V I I I wieku przy¬
były na ziemie polskie z Bambergu i osiadły w okolicach Poznania. W artyku¬
łach ukazano m.in. historię i współczesność badanej grupy i jej przedstawicieli,
proces integracji, związki z kulturą polską oraz przykłady stosunków polskoniemieckich w różnych okresach, widziane przez pryzmat losów jednostek.
W „Etnografii Polskiej" ukazała się także seria artykułów na temat mniej¬
szości białoruskiej w Polsce w okresie międzywojennym. Przedmiotem uwagi
było m.in. szkolnictwo białoruskie, instytucje i organizacje społeczne, działal¬
ność polityczna. Sytuacja Białorusinów została przedstawiona na tle polityki
narodowościowej ówczesnych władz polskich i różnych obozów politycznych.
W badaniach wykorzystano specjalistyczną literaturę, materiały prasowe, doku¬
menty statystyczne oraz niepublikowane wcześniej źródła archiwalne, pocho¬
dzące z archiwów polskich, litewskich i białoruskich. Analiza wybranych tytu¬
łów prasowych pozwoliła również na przedstawienie wizerunku mniejszości
żydowskiej w międzywojennej Polsce. W kolejnym tekście, na podstawie tego
typu materiałów, ukazane zostały stereotypy mieszkańców Włoch.
Badania nad mniejszościami etnicznymi i narodowymi stały się znakomitą
okazją do przypomnienia przedwojennego dorobku polskich badaczy i pokazania
możliwości wykorzystania go we współczesnych pracach badawczych. Na nowo
odkryto, odczytano i doceniono m.in. dorobek Józefa Obrębskiego i Eugeniusza
Frankowskiego.
W artykułach poświęconych mniejszościom obecna jest refleksja nad pro¬
blemem kontaktu kulturowego i relacją: „my" - „oni", „swoi" - „obcy". Do roz¬
ważań tych warto wrócić we współczesnych badaniach nad nasilającymi się
ruchami migracyjnymi, problemami uchodźców, różnymi przejawami „swojskości" i „obcości".
50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ"
13
Dobrą okazją do rozważań nad relacją „swój" - „obcy" była 500 rocznica
odkrycia Ameryki. Włączając się w obchody tego wydarzenia wydano tom „Etno¬
grafii Polskiej" (t. X X X V I : 1992, zeszyt 2), w którym zaprezentowano m.in.
wyniki analizy niepublikowanych wcześniej źródeł archiwalnych oraz rezultaty
kwerendy materiałów prasowych, dotyczących Indian w XIX-wiecznym Chicago
i w Warszawie (w 1884 roku). Ukazano stereotypowe wyobrażenia na temat
Indian, podejmując próbę demitologizacji ich obrazu. Bardzo ważne było spojrze¬
nie na rolę, jaką odegrali Europejczycy w odkrywaniu Ameryki, a także związana
z tym refleksja nad zjawiskiem kontaktu kulturowego i jego efektami.
Ze zrozumiałych względów w czasopiśmie można było zaprezentować jedy¬
nie niewielką część bogatego dorobku naszej dyscypliny. Zawsze jednak pisano
o sprawach ważnych dla środowiska. Podejmowano dyskusję nad nazwą dyscy¬
pliny, jej specyfiką, możliwościami badawczymi (jak również - ograniczeniami),
a także nad związkami rodzimej etnografii/etnologii z nauką światową. Prezen¬
towano teksty z zakresu historii etnografii/etnologii. Korzystając z nieznanych
szerzej źródeł przypominano sylwetki wybitnych badaczy i nieznane fakty z ich
życia naukowego. W ostatnich latach ukazały się m.in. artykuły poświęcone
Bronisławowi Malinowskiemu, Eugeniuszowi Frankowskiemu, Adamowi Fische¬
rowi, Oskarowi Kolbergowi, Józefowi Obrębskiemu, a także rosyjskiemu etno¬
grafowi - Dmitrijowi Konstantynowiczowi Zieleninowi. Wykorzystano w nich
źródła odnalezione w archiwach, materiały prasowe i unikalne publikacje.
Po 1989 roku nowym, szczególnie ważnym, problemem badawczym stała się
analiza „realnego socjalizmu" w Polsce i innych krajach tego systemu, z jej
mitologią, propagandą, metodami socjotechniki, sferą życia codziennego. Anali¬
zowano również (m.in. na przykładzie społeczności wiejskich) mechanizmy
transformacji (przełomu systemowego) i ich skutki społeczno-kulturowe. Zapre¬
zentowano też wyniki badań inspirowanych koncepcją „teatru życia publicznego"
ukazujących, na wybranych przykładach, lokalny wizerunek sceny politycznej.
Pisano również o dialogu międzyreligijnym i sytuacji wyznaniowej w róż¬
nych krajach (m.in. Rosja, Białoruś, Ukraina, USA), o specyficznej religijności
kobiecej. Podawano przykłady funkcjonowania parafii katolickich i prawo¬
sławnych z terenów byłego ZSRR, obu Ameryk i Polski. Na łamach „Etnografii
Polskiej" omawiano ważne społecznie problemy udziału kobiet w walkach par¬
tyzanckich w Ameryce Łacińskiej, sytuacji ludzi starych w różnych kulturach,
związków między współczesną turystyką i neokolonializmem, wyborów alterna¬
tywnych sposobów życia, „fali" w wojsku i nasilającego się obecnie w wielu
krajach świata zjawiska samobójstw. Podjęty został również problem wpływu
prasy na nastroje społeczne i jej roli w kreowaniu współczesnych stereotypów
polskiego społeczeństwa.
Autorzy publikujący na łamach „Etnografii Polskiej" przedstawiali również
wyniki swoich badań nad rolą i funkcjonowaniem kultu świętych we współczes¬
nej kulturze ludowej, obrazem kultury ludowej w filmie polskim w czasach socja¬
listycznych, fenomenem disco polo i jego miejscem w polskiej kulturze masowej,
symboliką wybranych zachowań i zjawisk (m.in. pustki, ciemności i milczenia),
14
50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ"
ofiarami z człowieka, różnymi aspektami wierzeń ludowych, sposobami spędza
nia czasu wolnego.
Od końca lat osiemdziesiątych, przez wiele lat, w „Etnografii Polskiej" uka
zywały się nowatorskie artykuły reprezentujące nurt określany mianem antropo
logii tańca. Wskazywano w nich różne możliwości interpretacji tańców wystę¬
pujących w kulturach świata, podejmując próbę wyjaśnienia ich znaczenia.
W innych tekstach przedstawiono oryginalne propozycje interpretacji rozmaitych
zachowań ruchowych występujących w kontekście obrzędów przejścia, cyklu
kalendarzowego, w obrzędach rodzinnych. Odrębna seria artykułów poświęcona
została współzawodnictwom w kulturach ludów Azji. Po raz pierwszy w litera¬
turze ukazane zostały funkcje obrzędowe wielu zachowań tego typu, ich związki
z magią oraz znaczenie symboliczno-komunikacyjne.
W piśmie prezentowano nowe możliwości prowadzenia badań etno-historycznych. Publikujący tu autorzy włączyli się również do dyskusji nad nowymi kie¬
runkami badań (np. etnicznością postmodernizmem, socjologią wiedzy, semio
tyką i symboliką różnych zachowań, antropologią sportu i tańca). Omawiano też
dokonania etnologii narodowych (np. rumuńskiej, francuskiej) i regionalnych
(buriackiej). Analizowano ponadto wybrane koncepcje naukowe (m.in. koncep¬
cję mimesis sformułowaną przez René Girarda oraz „kozła ofiarnego", przedsta
wioną również przez tego badacza). Zastanawiano się nad przydatnością pojęcia
dyskurs we współczesnej antropologii, jak też nad terminologią, która pozwoliłaby
na opis współczesnych zmian, dotyczących np. kwestii etnicznych.
Przegląd tekstów składających się na dorobek „Etnografii Polskiej" wskazuje
na bogactwo poruszanej na jej łamach problematyki. Można też np. mówić
o wielości i różnorodności źródeł, z jakich korzystają etnologowie w swoich
pracach. Są wśród nich nie tylko charakterystyczne dla dyscypliny badania tere¬
nowe, ale także źródła archiwalne, księgi parafialne, napisy nagrobne, materiały
biograficzne, listy, dzienniki z badań terenowych, informacje z Internetu oraz
materiały prasowe, pochodzące z różnych okresów.
Stałymi działami pisma są „Recenzje i omówienia" oraz „Kronika". Z braku
miejsca możemy w nich przedstawić jedynie nieliczne publikacje i wydarzenia
składające się na ogromny dorobek dyscypliny. Bardzo ważny jest natomiast
stały udział czasopisma w obiegu informacji naukowej. Zamieszczone tu teksty
pobudzają do refleksji, dyskusji i krytycznej analizy, inspirują też do dalszych
prac badawczych.
Mimo daleko idących zmian, jakie dokonały się w powojennej etnografii, etno¬
logii/antropologii kulturowej, czasopismo od początku ukazuje się pod tym samym
tytułem. Być może należałoby go zmienić, nie uczyniliśmy jednak tego, szanując
tradycję i przyzwyczajenia Czytelników. Wzięliśmy także pod uwagę wysoką
pozycję pisma i fakt, że jest ono rozpoznawalne właśnie jako „Etnografia Polska".
Stały wzrost kosztów wydawniczych, przy skromnych możliwościach finan¬
sowania publikacji naukowych, wpłynął na zmniejszenie objętości pisma. Do
historii przeszły roczniki o objętości 40 arkuszy (przez długi czas wydawano
rocznie dwa zeszyty, z których każdy liczył ok. 20 arkuszy). W 1994 roku, po
50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ"
15
kilkudziesięciu latach, „Etnografia Polska" znów stała się rocznikiem. Ograni¬
czone są możliwości publikowania materiałów ilustracyjnych, przede wszystkim
fotografii; nawet nie próbujemy sięgać po barwne ilustracje. Na szczęście, jak
wynika z ocen czasopisma, jego poziom merytoryczny jest niezmiennie
wysoki, a wiele prezentowanych tu tekstów znajduje się w naukowym obiegu
(sięgają do nich nie tylko etnologowie/antropolodzy).
Rozwiązaniem, które pozwoliłoby na publikację większej ilości materiałów
byłaby z pewnością elektroniczna wersja „Etnografii Polskiej", dostępna w Inter¬
necie. Jest to zapewne kwestia niedalekiej przyszłości. Obecnie angielskojęzyczne
streszczenia publikowanych w czasopiśmie artykułów ukazują się w międzyna¬
rodowym piśmie internetowym „The Central European Journal of Social Sciences
and Humanities" (CEJSH).
Powodem do szczególnej radości jest rosnące zainteresowanie młodych auto¬
rów publikowaniem na łamach „Etnografii Polskiej" wyników prowadzonych
przez nich badań. Za jakiś czas przejmą oni pałeczkę w sztafecie pokoleń i będą
tworzyć następne numery pisma. Miejmy też nadzieję, że będą świętować kolejne,
piękne jubileusze wydawnictwa ukazującego się pod tytułem „Etnografia Polska".
LITERATURA CYTOWANA
D o b r o w o l s k i K a z i m i e r z 1961, Studia nad teorią kultury ludowej. Zagadnienie reliktu
kulturowego w świetle materiałów źródłowych z południowej Małopolski, Etnografia Pol
ska, t. IV, s. 15-92.
- 1964, Trzy studia z teorii kultury ludowej, Etnografia Polska, t. V I I I , s. 11-74.
D y n o w s k i W i t o l d 1963, Z dziedzin deficytowych etnografii polskiej, Etnografia
Polska,
t. V I I , s. 15-30.
G o d y ń - W r z e s i e ń M a r i a 2005, Zarys historii Międzynarodowej Komisji do Badania Kul
tury Ludowej Karpat, Lud, t. 89, s. 237-252.
K a b z i ń s k a I w o n a 1996, Od Redakcji, Etnografia Polska, t. X L , z. 1-2, s. 5-9.
- 2000, W kierunku zrozumienia i interpretacji. Polska ekspedycja etnograficzna w Mon¬
golii, [w:] Polskie opisywanie świata. Od fascynacji egzotyką do badań antropologicz
nych, Antoni Kuczyński (red.), Katedra Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego, Wro¬
cław, s. 233-249.
K u t r z e b a - P o j n a r o w a A n n a 1971, Założenia teoretyczne i realny program nowych prac
nad syntezą etnografii Polski, Etnografia Polska, t. XV, z. 2, s. 11-16.
P a p r o c k a W a n d a 2003, 50 lat Zakładu Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN,
Etnografia Polska, t. X L V I I , z. 1-2, s. 5-30.
Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z A n n a 1970, Nowa dziedzina deficytowa - etnografia Europy,
Etnografia Polska, t. XIV, z. 2, s. 207-214.
Iwona Kabzińska, Wanda Paprocka
