-
Title
-
In Memoriam / LUD 2005 t.89
-
Description
-
LUD 2005 t.89, s.383-401
-
Date
-
2005
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:4851
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5226
-
Subject
-
Dzięgiel, Leszek (1931-2005)
-
Dąbrowska, Franciszka (1916-2005)
-
Wieruszewska, Zofia (1931-2005)
-
Peszar-Królikowska, Barbara (1924-2005)
-
Aleksandrowicz, Stefan (1946-2004)
-
Illukiewicz, Olga (91922-2004)
-
Rogulska, Józefa (1919-2005)
-
Parnowska, Magdalena (1930-2004)
-
Tylkowa,Danuta(1922-2004)
-
Text
-
Lud t. 89, 2005
!
VI. IN MEMORIAM
STEFAN ALEKSANDROWICZ
(1946-2004)
Urodził się 10 września 1946 roku, Z wykształcenia polonista. Przez ostatnie 30 lat praco
wał w Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie, zajmując się głównie pisarstwem chłopskim oraz
obrzędami dorocznymi. Był autorem kilku antologii literatury ludowej, członkiem redakcji serii
wydawniczej „Dziedzictwo” w ramach Biblioteki Stowarzyszenia Twórców Ludowych oraz
członkiem Rady Naukowej STL. Był członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego.
Z innych, pozaludowych, realizacji wydawniczych Stefana Aleksandrowicza należy
wymienić jego utwory sceniczne, słuchowiska radiowe, tomiki poezji oraz liczne artykuły
naukowe i popularnonaukowe, publikowane w różnych czasopismach.
Zmarł 7 stycznia 2004 roku,
Alfred Gauda
FRANCISZKA DĄBROW SKA
(1916-2005)
Franciszka Dąbrowska urodziła się 24 marca 1916 roku we wsi Dzielna, zamieszkała
w Bielowicach. Ukończyła 4 klasy szkoły podstawowej. Pracowała na własnym gospodar
stwie rolnym i dodatkowo trudniła się tkactwem i innymi dziedzinami rękodzieła ludowego.
Była krawcową strojów ludowych, hafciarką, wycinankarką, wykonywała pająki ze słomy
i wełny, bukiety kwiatowe, wieńce dożynkowe, malowała pisanki. Jej twórczość wyróżniała
się biegłością techniczną i dużymi walorami plastycznymi. Należała do starszego pokolenia
twórczyń ludowych, potrafiących zachowywać najpiękniejsze tradycje sztuki i folkloru re
gionu opoczyńskiego. Umiejętności hafciarsko-tkackie wyniosła z domu. Najpierw nauczyła
się haftować, potem zaczęła tkać, wykonując wszystkie czynności związane z tkactwem. Znała
wiele tradycyjnych technik tkackich, pozwalających jej na wykonywanie różnorodnych tka
nin. Była jedną z pierwszych tkaczek współpracujących ze Spółdzielnią CPLiA „Opocznianka”. Swoje umiejętności przekazywała córkom i bliskim współpracownikom.
Była jedną z pierwszych twórczyń ludowych biorących udział w pierwszym konkursie
i wystawie na terenie powiatów rawskiego i opoczyńskiego mających na celu uaktywnienie
ludowej twórczości. Demonstrowała na licznych spotkaniach nie tylko swoje wyroby, ale
udzielając też instruktażu młodszym kobietom. W następnych latach uczestniczyła w kilkuna
stu różnych konkursach i wystawach sztuki ludowej, zdobywając pierwsze nagrody
(w Kielcach, Piotrkowie Trybunalskim, Łodzi, Szydłowcu, Warszawie). Była członkiem Od
działu PTL w Opocznie. W 1985 roku została laureatką nagrody im. „Oskara Kolberga”.
Zmarła 21 maja 2005 roku.
Jan Łuczkowski
In memoriam
384
L E S Z E K D Z IĘ G IEL
(1931-2005)
Niebanalna biografia i droga do kariery akademickiej prof.
zw, dr. hab, Leszka Dzięgla są ze sobą splątane w węzeł tylu
zależności, że rozsupłanie ich wszystkich teraz, kiedy Profe
sor odszedł przedwcześnie, wydaje się nie tylko bardzo trud
ne, ale i ryzykowne. Przyszło Mu bowiem dojrzewać
i żyć w czasach, w których normy uczciwości i otwartości
grały o lepsze z lękiem o własne życie i los najbliższych,
z obawą o przyszłość kraju i narodu. Dla wielu ówczesnych
inteligentów granice konformizmu ocierały się o zdradę,
poczucie przyzwoitości nakazywało relegować kłamstwo,
choć dopuszczało przemilczenie, a bezkompromisowość gro
ziła tragicznymi następstwami. Szukanie złotego środka mię
dzy wiernością sobie i wyniesionym z domu zasadom a koFot. Elżbieta Dzięgiel
niecznością dostosowania się do nie akceptowanych wa
runków wojennego i powojennego życia znalazło wyraźne
odbicie w wyborach życiowych i intelektualnej biografii Profesora. Niejednokrotnie zmu
szany do podejmowania działań niegodnych swoich możliwości i niezgodnych z dążeniami
czy aspiracjami, nigdy nie zapominał o normach moralnych, w oparciu o które snuł własne
plany i zamierzenia, wytyczał cele, szukając sposobności, by je, choćby częściowo, zreali
zować.
Jedno z najpoważniejszych chyba życiowych rozczarowań przeżył, gdy w roku 1950, mimo
bardzo dobrych wyników na egzaminie wstępnym, nie został przyjęty w poczet studentów
historii Uniwersytetu Jagiellońskiego. Nigdy nie zaakceptował reguł obowiązujących
w ówczesnym życiu akademickim, a skierowanie na trzyletnie Studium Historii i Kultury Ma
terialnej zawsze odbierał jako wynik nieuzasadnionych represji. Wychowany w przedwo
jennej rodzime nauczycielskiej, syn Władysława Dzięgla, doktora nauk historycznych, przed
wojennego dyrektora gimnazjum w Pszczynie i wizytatora szkół dla mniejszości niemieckiej
w katowickim kuratorium oświaty, nie wyobrażał sobie, że wymarzone studia mogłyby być dla
niego niedostępne z przyczyn pozamerytorycznych. W roku 1955 został magistrem etnogra
fii. Uzyskany niejako wbrew osobistym upodobaniom zawód przysporzył Mu później wielu
intelektualnych satysfakcji, ale Profesor niemal zawsze traktował go z emocjonalnym dy
stansem.
Trudne lekcje przymusowej adaptacji, pobierane w okupowanym Lwowie, wykształciły
w Nim umiejętność zachowania dumy i godności w najtrudniejszych nawet warunkach,
a jednocześnie wyrobiły i ugruntowały zdolność do myślenia alternatywnego. Pomogło Mu
to zapewne w późniejszej realizacji celów naukowych i poznawczych, orientując jednocze
śnie na metodologiczny prymat pragmatyzmu i funkcjonalizmu. Był realistą, niejednokrot
nie ciężko doświadczanym i umiejącym to doświadczenie wykorzystywać, ale także wrażli
wym idealistą, skłonnym do poszukiwania w nawet najgorszych czasach Piękna i Prawdy.
Wykształcona w warunkach wojennych i świadomie rozwijana pod wpływem wuja, Jana
Warszawskiego, umiejętność „czytania między wierszami”, instynkt wydobywania informacji
spod przesyconych propagandą sformułowań, wreszcie żywotna potrzeba wartościowania
i nazywania rzeczy po imieniu, nie zawsze przysparzały Mu przyjaciół, nie zawsze też poma
In memoriam
385
gały w standardowej karierze. Po ukończeniu etnografii ówczesny mgr Leszek Dzięgiel nie
został przyjęty na studia doktoranckie w Uniwersytecie Jagiellońskim. Przez kilkanaście lat
pracował w rozmaitych instytucjach kulturalnych i kulturalno-oświatowych Krakowa i Ka
towic, nie rezygnując jednak z badań i obserwacji, oraz publikując pokaźną ilość prac popu
larnonaukowych. Dopiero w roku 1969 za pośrednictwem prof. Andrzeja Waligórskiego,
którego uważał za jednego ze swoich mistrzów i przyjaciół, otrzymał etat naukowy w kra
kowskiej Wyższej Szkole Rolniczej, w nowo utworzonym Instytucie Rolnictwa i Leśnictwa
Krajów Tropikalnych i Subtropikalnych. Ten pierwszy, poważny krok w karierze akademic
kiej zaowocował wkrótce obroną pracy doktorskiej na temat Rolnictwo chłopskie w Afryce
wschodniej — studium z dziedziny antropologii ekonomicznej. Leszek Dzięgiel przygoto
wał ją pod kierunkiem Andrzeja Waligórskiego i obronił na Wydziale Filozoficzno-Historycznym Uniwersytetu Jagiellońskiego w roku 1972. Od tego czasu antropologia ekono
miczna i polityczna oraz agroantropologia wyznaczały na wiele lat zasadniczy kierunek jego
pracy badawczej. Zamiłowanie do historii, wynikające zapewne z osobistych predyspozycji
i lojalności wobec pamięci ojca, ciekawość świata, wzmocniona rzetelnym poznawaniem
geografii, a także pielęgnowane przez brata matki, politologa, zainteresowania bieżącymi
problemami społeczno-politycznymi, w połączeniu z wiedzą etnograficzną uzyskaną w cza
sie studiów, stworzyły podstawę, na której Profesor kształtował swój warsztat naukowy.
Pracowity i wytrwały, po doktoracie rokrocznie publikował artykuły z zakresu etnografii
powszechnej, stając się powoli cenionym znawcą problematyki afrykańskiej i bliskowschod
niej. Jego rozprawy na temat rolnictwa w Sudanie, Kenii czy Afganistanie, ekspertyzy doty
czące stanu systemów irygacyjnych, rozważania o sytuacji kobiet w afrykańskich społecz
nościach plemiennych znacząco wzbogaciły dorobek polskiej etnografii powszechnej.
W roku 1974 przebywał na stypendium w uniwersytecie w Kabulu. Po powrocie opubli
kował szereg prac na temat współczesnych problemów społecznych i kulturowych w afgańskim społeczeństwie polietnicznym. U schyłku lat siedemdziesiątych trzykrotnie przebywał
w Iraku jako członek interdyscyplinarnej grupy ekspertów Instytutu Rolnictwa i Leśnictwa
Krajów Tropikalnych i Subtropikalnych AR, która przygotowywała program rolniczego
zagospodarowania irackiego Kurdystanu. Zebrał i opracował materiały do oceny stanu lo
kalnego rolnictwa i hodowli. Prócz tego przeprowadził w osiemdziesięciu wsiach badania
nad tradycyjną i współczesną kulturą Kurdów. Stały się one podstawą Jego dalszych, teo
retycznych i praktycznych studiów kurdologicznych.
W roku 1981 w wydawnictwie krakowskiej Akademii Rolniczej ukazała się Jego mono
grafia Rural Community o f Contemporary Iraqi Kurdistan Facing M odemization, na
podstawie której w rok później uzyskał w Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu
stopień doktora habilitowanego. Pozwoliło Mu to na stałe związać się z Katedrą Etnografii
Słowian w Uniwersytecie Jagiellońskim i już bez przeszkód pokonywać kolejne szczeble
kariery akademickiej. W roku 1983 uzyskał pełny etat docenta, w roku 1987 objął kierownic
two Katedry, a po jej przekształceniu w Instytut Etnologii pełnił funkcję dyrektora. Jedno
cześnie kierował Zakładem Etnologii Europy i Bliskiego Wschodu. Zadbał o wyremontowa
nie siedziby Instytutu, o zmodernizowanie archiwum, o poszerzenie i uzupełnienie zbiorów
bibliotecznych, o rozwój badań naukowych. W roku 1995 otrzymał tytuł naukowy profeso
ra, między innymi w uznaniu wartości książki Węzeł kurdyjski. Kultura. Dzieje. Walka
o przetrwanie.
Praca ta po części wiązała Jego wcześniejsze rozważania nad tradycyjną i współczesną
kulturą kurdyjską. Aspirując do swego rodzaju syntezy, Autor niejednokrotnie zastrzegał,
że dzisiejszy warsztat etnologiczny, budowany w oparciu o wielość metod oraz rzadko kom
patybilne profile badawcze, w praktyce nie gwarantuje pełnego naukowego obiektywizmu.
386
In memoriam
Prezentując więc polskiemu odbiorcy obraz kultury egzotycznej, posłużył się czytelną dla
specjalisty systematyką, a jednocześnie zachował jednorodny charakter opisu oraz inter
pretacji poszczególnych zagadnień. Zrezygnował z wielu szczegółów, ale dzięki temu uzy
skał w miarę homogeniczne, monograficzne ujęcie całości kulturowej — na tyle ważne, by
zaskarbić Mu nie tylko dozgonną przyjaźń i wdzięczność wielu przedstawicieli kurdyjskiej
diaspory w Polsce i Europie, ale także samej książce zapewnić światowy rozgłos i pozycję
podręcznika akademickiego w kurdyjskich uniwersytetach. W roku 1981, po krótkim poby
cie w Libii, opracował studium porównawcze o sposobach modernizowania postplemiennych społeczności Iraku i Libii. W połowie lat osiemdziesiątych odbył dwukrotne staże
miesięczne w Oxfordzie. Bezpośrednie kontakty z przedstawicielami angielskiej antropolo
gii społecznej utwierdziły Go w słuszności dotychczasowych wyborów metodologicznych
i zainteresowaniu polityczną odmianą antropologii.
W początkach lat dziewięćdziesiątych rozpoczął badania nad życiem codziennym w PRL,
wykorzystując w tym celu przede wszystkim wieloletnie obserwacje, osobiste notatki i ma
teriały. Prowadził z tego zakresu wykłady tematyczne, publikował artykuły naukowe i popu
larnonaukowe, wreszcie zainspirował badania międzynarodowe poświęcone problematyce
życia codziennego w krajach „demokracji ludowej”. Opublikowana w roku 1998 praca Para
dise in a Concrete Cage. D aily Life in Communist Poland. An Ethnologists View skłoniła
prof. Klausa Rotha z uniwersytetu monachijskiego do uruchomienia FOROST, wieloletnie
go międzynarodowego programu badawczego poświęconego temu zagadnieniu. Prof. Le
szek Dzięgiel odpowiadał za jego realizację ze strony polskiej, włączając się w badania oso
biście i koordynując pracę swoich współpracowników.
Jego zaangażowanie miało wielorakie źródła. Z jednej strony była to niewątpliwie potrze
ba opisu i analizy skutków wielkiego społecznego eksperymentu, w którego sens Profesor
wątpił od najmłodszych lat, ale który stając się faktem kulturowym, wymagał antropologicz
nej interpretacji. Z drugiej, niewątpliwie kierowała Nim chęć zarejestrowania przyspieszonej
zmiany społecznej, która zniszczyła poważną część polskiego dziedzictwa, multiplikując straty
poniesione w czasie działań wojennych, a jednocześnie dokonywała się wbrew intencjom
większości środowisk inteligenckich, związanych silnym poczuciem odpowiedzialności za
dotychczasowy dorobek narodowy. Z trzeciej wreszcie — istotną rolę w podjęciu tej pro
blematyki odgrywały przeżycia osobiste.
Inklinacje do obiektywizowania własnych doświadczeń antropologicznych bardzo wy
raźnie dały o sobie znać ju ż w pierwszej książce autobiograficznej Profesora, Lwów nie
każdemu zdrów, wydanej przez PTL w roku 1991. Lata wojny spędzone w lwowskim domu
dziadków, w towarzystwie siostry, pod opieką matki, ciotki i wuja nie były sielanką. Koniecz
ność opanowania podstawowej wiedzy na temat obcego miasta i zasad rządzących tamtej
szymi społecznościami, kontakty z rówieśnikami wychowywanymi w zupełnie odmiennych
warunkach, doświadczenie pogłębiającego się ubóstwa, nędzy i głodu; codzienność stra
chu i oczywistość niedostatku, nieustanny trening w walce o przeżycie i jednoczesna bata
lia o zachowanie godności, o utrzymanie tożsamości, zdobywanie wiedzy — wszystko to
mogłoby złożyć się na rzewną i nostalgiczną opowieść o trudach wojennego losu wywie
zionego z rodzinnego domu ośmiolatka. Tymczasem lwowskie wspomnienia Leszka Dzię
gla, będąc sw oistą kroniką przetrwania, są jednocześnie dokumentacją ówczesnego, ale
i po części teraźniejszego stanu popularnej wiedzy ze wszystkich niemal dziedzin życia.
Warunki panujące w mieście okupowanym przez bolszewików i hitlerowców, zniszczona
infrastruktura, wielopoziomowe wewnętrzne konflikty, a zwłaszcza permanentny niedosta
tek — paradoksalnie wyzwoliły ogromne zasoby społecznej pamięci o najprostszych, prak
tycznych rozwiązaniach, jakie stosowano w europejskiej kulturze okresu przedindustrialne-
In memoriam
387
go. Ta pamięć, uruchomiona w ekstremalnych warunkach, okazała się prawdziwą skarbnicą
kulturowych alternatyw, ujawniając przy okazji fakt, że oczywiste z pozoru udogodnienia
cywilizacyjne mają w połowie XX wieku stosunkowo świeżą metrykę. Sposoby, jakie
w okupowanym Lwowie, ale przecież nie tylko tam, stosowano celem zdobywania i obróbki
żywności, podczas wyrobu, farbowania i przerabiania ubrań, reperacji obuwia, produkcji
mydła i środków czystości; popularna wiedza medyczna i ziołolecznicza; rozbudowany
system substytutów — wszystko wskazywało na bardzo bogaty repertuar rodzimych roz
wiązań, o których pamięć w okresie poprzedzającym drugą wojnę światową była zaledwie
przytłumiona, bo — dzięki coraz szerszej obecności produkowanych przemysłowo artyku
łów — wiedzy na ten temat nie wykorzystywano już na co dzień. Chociaż w optyce Autora
imperatyw jej uruchomienia traktowany był jako sygnał ewidentnego regresu cywilizacyj
nego, to z wprawą rasowego etnografa i niemałą satysfakcją notował On po latach rozmaite
receptury i procedury, których znajomość pozwalała dorosłym — zwłaszcza babce — wykarmić i ubrać rodzinę, uchronić ją od chorób, a nawet zapewnić domownikom niewyszuka
ne rozrywki. Lwów... jest ponadto skarbnicą informacji o samym mieście, jego topografii,
architekturze, o rozwiązaniach urbanistycznych, traktach komunikacyjnych, ówczesnych
środkach transportu, o rozmaitych urządzeniach komunalnych, o inicjatywach i rozwiąza
niach administracyjnych, wreszcie o ludziach, którzy zamieszkując to miasto w czasach hi
storycznych zawirowań, wypracowywali znośne warunki koegzystencji. Przyjęta w książce
zasada snucia opowieści z perspektywy doświadczeń młodego chłopca pozwoliła Autoro
wi na rekonstrukcję wielu elementów ówczesnej kultury dziecięcej i młodzieżowej. We wspo
mnieniach tych, pisanych z pasją i zaangażowaniem oraz niewątpliwym talentem literackim
nie brak dowcipu, gorzkiej niekiedy ironii, a jednocześnie dystansu, który osobistym do
świadczeniom i obserwacjom nadaje wymiar ponadczasowy. To fascynujący dokument, re
jestrujący odchodzącą w niepamięć wiedzę o szeroko rozumianej kulturze materialnej i spo
łecznej, pisany z perspektywy człowieka dbającego o zachowanie ciągłości polskiej kultury
duchowej.
Nieco podobny charakter ma wydana w roku 1996 Swoboda na smyczy. Wspomnienia
1946-56, chociaż w warstwie dokumentacyjnej dotyczy ona nieco późniejszego okresu.
Swoboda..., napisana już po doświadczeniach Lwowa..., jest dowodem na pełną akceptację
metody zastosowanej w pierwszej książce autobiograficznej. Leszek Dzięgiel dokonał tu
próby rekonstrukcji codziennego życia zwyczajnej, niezaangażowanej politycznie młodzie
ży ■— studentów i absolwentów — mocno akcentując granice pozornej wolności, jaka była
ich udziałem. Przyjmując tym razem odnarratorską perspektywę młodego, chociaż dorosłe
go już człowieka, rekonstruował historyczne dziś doznania, przeżycia i trudności, z reguły
opatrując je komentarzem, nie pozbawionym troski o właściwe wyważenie proporcji między
w łasną ówczesną i obecną wiedzą. Doskonała pamięć, którą dysponował Profesor, Jego
umiejętność wnikliwej obserwacji i profesjonalny warsztat dokumentacyjny sprawiają, że
z pozoru „lekkie” książki autobiograficzne mają wartość źródła, trudnego do pominięcia przy
badaniu dwudziestowiecznej kultury polskiej.
Na Jego indywidualność i osobisty światopogląd złożyły się pamięć o dokonaniach tra
gicznie zmarłego Ojca, atmosfera domu rodzinnego, model otrzymanego wychowania
i wykształcenia, typ studiów, ale także przemiany w powojennej rzeczywistości polskiej oraz
wyjazdy zagraniczne, które od połowy lat sześćdziesiątych pozwalały mu na kontakt z kul
turami Zachodu, a później także Azji, Afryki i Bliskiego Wschodu. W połączeniu z podsta
wową metodą etnografii — obserwacją i wywiadem kwestionariuszowym, a więc sposoba
mi poznawania teraźniejszości — wspomniane doświadczenia siłą rzeczy ukierunkowały Go
na badanie współczesności ludzkiej kultury. Pozwoliły Mu też szybko włączyć się w proces
In memoriam
388
obserwacji i dokumentowania przemian, jaki rozpoczął się w Europie Środkowej w latach
osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych. Był otwarty na zachodnioeuropejskie dążenia do
poznawania zakresu zmian, jakie zachodziły po drugiej wojnie światowej w Europie Środko
wej, podejmował więc studia nad współczesnością, angażując w nie pracowników Katedry,
a później Instytutu Etnologii. Nawiązując współpracę z uniwersytetami w Monachium, Pra
dze, Zagrzebiu, Sofii i Budapeszcie nadawał tej problematyce rangę profesjonalnych docie
kań naukowych. W latach 2000-2005, w okresie wyczerpującej choroby, korzystając z wie
dzy empirycznej o współczesnej rzeczywistości kulturowej rejonu Małopolski i Śląska kon
tynuował do ostatniej chwili prace nad problematyką współczesności, publikując artykuły
i szkice, zwłaszcza w krakowskich „Arcanach”, z którymi był związany do końca.
Budując podstawy polskiej kurdologii i nie tracąc z pola widzenia potrzeby dokumento
wania zmian, jakie dokonały się w kulturze Europy Środkowej na przestrzeni dwudziestego
wieku, Profesor Leszek Dzięgiel udowodnił sobie i innym, że siła woli i dążenie do prawdy są
w stanie pokonać wiele trudności i granic, a wytrwałe i konsekwentne obstawanie przy pryn
cypiach, które w najtrudniejszych momentach życiowych zawsze wskazywały mu granice
kompromisu, pozwoliło na zachowanie wierności sobie, rodzinie i nauce.
Profesor Leszek Dzięgiel odszedł przedwcześnie, po długiej, wyczerpującej chorobie, ale
w pełni sił twórczych. Niemal do końca pisał, konsultował prace naukowe swoich wycho
wanków, snuł plany na przyszłość. Był członkiem wielu towarzystw naukowych, w tym
Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, Komisji Etnograficznej Oddziału Krakowskiego PAN,
Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego.
Pozostanie w naszej pamięci jako Autor w ielu znakomitych prac naukowych, mądry,
szlachetny i dobry człowiek.
Eugeniusz Jaworski, Ewa Kosowska
Prof. dr hab. Leszek Dzięgiel
Kalendarz życia i twórczości (1931-2005)
193! — urodził się 15 września w Mysłowicach. Ojciec W ładysław ukończył studia humanistyczne
w Uniwersytecie Jagiellońskim i obronił doktorat z historii nowożytnej. Był dyrektorem gimna
zjum w Pszczynie, więźniem obozów hitlerowskich; zginął w kwietniu 1945 w Hamburg-Neuengamme. Syn widzi go po raz ostatni we wrześniu 1939 r.
1939 — wyjeżdża z matką, Marią z d. Warszawską i siostrą Bożeną do Lwowa. Spędzone tam lata wojny
były ważnym doświadczeniem, opisanym później w książce Lwów nie każdemu zdrów (1991).
1945 — powraca do Katowic. Kontynuuje naukę szkolną w Gimnazjum im. A. Mickiewicza.
1950 — matura i rozpoczęcie studiów w Uniwersytecie Jagiellońskim. Kontakty z profesorami K. Mo
szyńskim, R. Reinfussem, K. Dobrowolskim, A. Waligórskim, Zainteresowania turystyczne.
Przynależność do sekcji taternictwa jaskiniowego przy Klubie Wysokogórskim.
1953 — prowadzi badania terenowe tradycyjnego polskiego rzemiosła i kultury ludowej w wojewódz
twach: krakowskim, rzeszowskim, kieleckim, lubelskim, warszawskim, olsztyńskim, łódzkim,
białostockim i zielonogórskim dla ówczesnego Zakładu Badania Plastyki i Architektury Ludo
wej Państwowego Instytutu Sztuki (kierowanego przez prof. Romana Reinfussa). Malowane kafle
z Leżajska, „Polska Sztuka Ludowa”, nr 1, s. 33-37.
1954 — Malowane kafle z Rybnej, „Polska Sztuka Ludowa”, nr 2, s. 109-1 ¡8.
1954 — Socha żelazna na Podlasiu. Odkrycie nowego narzędzia do orki, „Lud” t. XLI, s. 2-10. Artykuł
napisany wespół z Przemysławem Burchardem.
1955 — otrzymuje dyplom m agistra etnografii.
1955-59 — jest sekretarzem redakcji miesięcznika „Ziemia” w Krakowie (PTTK). Zamieszcza tam arty
kuły popularyzatorskie: 1957 — nr 10, 11; 1958 — nr 1, 2, 4, 7. Okresowo współpracuje
In memoriam
389
z katowickim Niższym Seminarium Duchownym, prowadząc zajęcia dydaktyczne z języka pol
skiego i historii.
1959 — podejmuje pracę jako instruktor pedagogiczny w Pracowni Turystyczno-Krajoznawczej kato
wickiego Pałacu Młodzieży.
1960 — poślubia Elżbietę Kieniewicz i przenosi się do Katowic.
1961 — Etnograficzne antologie (Rec.), „Etnografia Polska” t. IV, s. 424-425.
1963 — Nieopublikowany skrypt profesora Kazim ierza M oszyńskiego (Rec.), „Etnografia Polska”
t. VII, s. 548-550; K. W ittfogel, Oriental Despotism, New Haven 1957 (Rec,), „Etnografia
Polska” t. VII, s. 534-539.
1964 — przychodzi na świat jego syn Maciej. K. Birket-Smith, Primitive Man and His Ways, London
1960 (Rec.), „Etnografia Polska” t.VIII, s. 394-396; L. Mair, Primitive Government, Harmondsworth 1962 (Rec.), „Etnografia Polska" t. VIII, s. 394-396.
1963-1965 — pracuje jako kierownik budowy skansenu w Chorzowie. Publikuje w czasopismach popu
larnych i popularno-naukowych: „Ziemia” (rocznik), „Poznaj Świat”, „Wiedza i Życie”, „Mó
wią Wieki”, „Poglądy”, „Panorama Śląska”.
1966 — otrzymuje stypendium rządu norweskiego w celu poznania muzeów skansenowych. Gromadzi
materiały do przewodnika po Norwegii.
1967 — przeniesienie służbowe do Krakowa. Praca na stanowisku instruktora pedagogicznego w Mło
dzieżowym Domu Kultury. Starożytne ryty skalne w górach Norwegii, „Acta Archeologica Carpathica” t. IX, z. 2, s.l 13-122; Problemy afrykanistyki. Wybór materiałów z I Kongersu Afrykanistów w Akrze, Warszawa 1963 (Rec.), „Etnografia Polska” t, XII, s. 607-610.
1968 — Z. Marsh, G.W. Kingsnorth, An Introduction to the History o f East Africa, Cambridge 1961
(Rec.), „Etnografia Polska” t. XII, s. 575-579.
1969 — otrzymuje etat naukowo-badawczy w nowopowstałym Instytucie Rolnictwa i Leśnictwa Krajów
Tropikalnych i Subtropikalnych w Wyższej Szkole Rolniczej (obecnie Akademia Rolnicza)
w Krakowie. Publikuje: Norweskie muzea skansenowskie, „Polska Sztuka Ludowa”, nr 1, s, 224
-228; współudział w redakcji książki: Andrzej Waligórski, Społeczność afrykańska w procesie prze
mian ¡890-1943 r„ Warszawa, Uniwersytet Warszawski, Studium Afrykanistyczne, s. 207.
1970 — J. Beaujeu-G am ier, Geography o f Population, Aberdeen 1966 (Rec.), „Etnografia Polska”
t. XIV, z. 1, s. 307-309; T. Kerstiens, The New Elite in Asia and Africa, New York 1966 (Rec.),
„Etnografia Polska” t. XIV, z .l, s. 309-311; G.K. Lewis, The Growth o f the Modem West Indies,
London 1968 (Rec.), „Etnografia Polska” t. XVI, z, 1, s. 326-333; J. Spencer Trimingham, The
influence o f Islam upon Africa, London 1968 (Rec.), „Lud” t. 54, s. 210-212; Refugee pro
blems in Africa, ed. by S. Hamrell, Uppsala 1967 (Rec.), „Lud” t. 54, s. 215-217; Women in
Tropical Africa, ed. by D. Paulme, Berkeley-Los Angeles 1963 (Rec.), „Etnografia Polska”
t. XIV, z. 2, s. 227-230; M. Blundell, So Rough a Wind — the Kenya Memoires, London 1964
(Rec.), „Etnografia Polska” t. XIV, z. 2, s. 230-234;
1971 — Centralizm czy federacja?, „Etnografia Polska” t. XIV, z. 2 s. 223-227; K.A. Busia, Africa in
Search o f Democracy, London 1967 (Rec.), „Etnografia Polska” t. XV, z. 1, s. 325-329;
A.F. E w ing, Industry in Africa, London 1968 (R ec.), „E tnografia Polska” t. XV, z. 1,
s. 321-325.
1972 — uzyskuje tytuł doktora nauk humanistycznych na Wydziale Filozoficzno-Historycznym Uni
wersytetu Jagiellońskiego na podstawie rozprawy Rolnictwo chłopskie w Afryce Wschodniej
— studium z dziedziny antropologii ekonomicznej. Promotor — prof. Andrzej Waligórski. Pu
blikuje: Sudan — konflikt nierównych partnerów, „Etnografia Polska” t. XVI, z. 1, s. 43-174;
Norwegia. Przewodnik, Wiedza Powszechna, Warszawa 1972 (wyd, II popr. 1978; wyd. III popr.
i uzup. 1990).
1973 — Konfrontacja Afryki niepodległej z białą supremacją, „Przegląd Socjologiczny” t. XXV,
s. 27-52; Rolnictwo chłopskie Ajryki Wschodniej u progu niepodległości, „Etnografia Polska”
t. XVII, z. 2, s. 225-248; Language Use and Social Change, ed. by W.H. Whitley, London
1971 (Rec.), „Etnografia Polska” t. XVII, z. 1, s. 204-206; J.C. de Wilde, Experiences with
Agricultural Development in Tropical Africa, Baltimore 1967 (Rec.), „Etnografia Polska”
t. XVII, z. 1, s. 207-210; współudział w redakcji książki: Andrzej Waligórski, Antropologiczna
koncepcja człowieka. Warszawa, PWN, s. 397. Rozpoczyna współpracę z czasopismem „Aura”,
publikuje drobne artykuły: 1973 — nr 2, 3; 1974 — nr 5; 1975 — nr 1, 7.
390
In memoriam
1974 — pobyt stypendialny w Uniwersytecie w Kabulu. Zainteresowanie kulturami Bliskiego i Środko
wego Wschodu. W latach siedemdziesiątych zlecone wykłady dla Katedry Etnografii Słowian.
Roczny cykl produkcyjny chłopskiej zagrody zachodniokenijskich Luo, „Lud” t, 58, s. 41-72.
Praca napisana wespół z Andrzejem Waligórskim; Chłop wschodnioafrykański i jego sytuacja
po uzyskaniu niepodległości, „Etnografia Polska” t. XVIII, z, 1, s. 161-190; Chłopstwo Afryki
Wschodniej p o d presją modernizacji, „Etnografia Polska” t. XVIII, z. 2, s. 87-128; Problemy
skansenu małomiasteczkowego, „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku”, nr 13,
s. 13-20; Kolonializm w Czarnej Afryce, „Etnografia Polska” t. XVIII z. 1, s. 249-252.
1975 — Tradycyjna rodzina chłopa wschodnioafrykańskiego jako zespół produkcyjny, „Przegląd Socjo
logiczny” t. XXVII, s. 159-178; Z problematyki współczesnego Afganistanu, „Etnografia Pol
ska” t. XIX, z. 1, s. 206-208; Burzliwe dzieje górskiego narodu, „Etnografia Polska" t. XIX,
z. 2, s. 235-240;
1976 — Tradycyjne budownictwo w Afganistanie jako przykład harmonii między środowiskiem przyrod
niczym i kulturowym, „Etnografia Polska” t. XX, z. 1, s. 127-146; Nowy księgozbiór naukowy.
(Komunikat), „Etnografia Polska” t. XX, z. 1, s. 241-242. W Belgradzie ten komunikat opu
blikowany po serbsku, „Etnoloski Pregled” t. 20-21, 1984-1985, s. 83-84; Afrykanistyczna
kolekcja Rogera de la Burdę. (Komunikat), „Etnografia Polska” t, XX, z. 1, s. 241-242.
1977 — Afganistan — wyspa izolacji czy kraj przemian kulturowych?, „Etnografia Polska” t. XXI, z. 2,
s. 13-22; Kabul współczesny — przykład przemian dzisiejszego Afganistanu, „Etnografia Pol
ska” t. XXI, z. 2, s. 23-62; Afgańskie pożywienie codzienne i potrawy tradycyjne, „Etnografia
Polska" t. XXI, z. 2, s. 175-210; The Situation o f Women in Traditional Afghan Communities
(Położenie kobiet w tradycyjnych społecznościach afgańskich), „Ethnologia Polona” t. 3,
s. 67-81; Przygotowanie do druku po śmierci autora i opatrzenie posłowiem: Kazimierz Mo
szyński, Zaiys etnografii górali Assamu, Kraków, Uniwersytet Jagielloński, seria: Skrypty uczel
niane, s. 171.
1977-80 — jako członek grupy ekspertów agroekonomicznych prowadzi badania w 80 wsiach i mia
steczkach irackiego Kurdystanu. Jest współautorem 7 wstępnych rolniczych projektów szacun
kowych przygotowanych przez tę grupę ekspertów dla irackiego ministerstwa nawodnień rol
nych w Bagdadzie. Kopie tych tekstów znajdować się powinny w archiwum polskich biur pro
jektowych „Bipromel” i „Hydroprojekt” w Warszawie, a oryginały w Bagdadzie. Wkład autorski
L. D. obejmował w każdym z siedmiu aneksów następujące rozdziały: stan rolnictwa tradycyj
nego na obszarze projektowym, rola lokalnej służby rolnej, sytuacja w dziedzinie oświaty ogól
nej i zawodowej, rola spółdzielczości. Ponadto L. D. był w części projektowej autorem rozdzia
łów postulujących podział na subregiony gospodarcze, reorganizację struktury usług, szkolnic
twa i rekreacji. Projekty obejmowały terytoria w prowincjach Dohuk, Arbil i Sulaimania w Iraku
Północnym w latach 1977-1980. W maszynopisie pozostają więc: 1. Zakho Irrigation Project—Feasibility Report, Annex 7, Warszawa, May 1979; 2. Balanda Irrig. Project-Feasibility
Rep., Annex 7, Warszawa, May 1979; 3. Sarsian Irrig. Project-Feasibility Rep., Annex 7,
Warszawa, May 1979; 4. Panjwin Irrig. Project-Feasibility Rep. Annex 7, Warszawa, May 1979;
5. Shemamok Irrig. Project-Feasibility Rep. Annex 7, Warszawa, May 1979. Ponadto w uzu
pełnieniach: 6. Shahraroor Irrig, Proj.-Feasibility Rep. Annex 7, Warszawa 1981; 7. Raniya
Irrig. Project-Feasibility Rep., Annex 7, Warszawa 1981,
1978 — Problem higieny w tradycyjnych społecznościach afgańskich, „Prace Etnograficzne” ZNUJ,
z. 11, 1978, s. 127-136; Miejsce i rola koczowniczych pasterzy we współczesnym Afganistanie,
w: Tradycja i współczesność w Azji, Afryce i Ameryce Łacińskiej, pod red. Edwarda Szymańskiego,
Warszawa, s.77-96; The Human Factor Research in the Zakho, Balanda and Sersyan Projects —
the Example o f the Role o f Social Anthropologist in the Irrigation Projects (Badania czynnika
ludzkiego w Zakho, Bulandzie i Sersyanie — przykład roli antropologa społecznego w projektach
nawodnieniowych), w: Proceedings o f the Symposium: Scientific and Consulting Services as
Development Factor in Agriculture o f the Third World, Sept. 18-22, ¡978, Kraków, s. 78-87.
1980 — Roła etnologa w stosunkach Polski z krajami rozwijającymi się, w: Funkcje społeczne etnolo
gii, pod red. Z. Jasiewicza, Poznań 1979, s. 261-268; Problem nowoczesnej oświaty szkolnej
w dzisiejszym Kurdystanie irackim, ,A fryka, Azja, Ameryka Łacińska”, nr 1-2, s. 49-67.
1981 — w grupie ekspertów jedzie do Libii i bada tamtejsze rolnictwo. Rural Community o f Contempo
rary Iraqi Kurdistan Facing Modernization. (Społeczności wiejskie współczesnego Kurdystanu
In memoriam
1982 —
1983 —
1984 —
1985 —
391
irackiego u progu m odernizacji), Kraków, wyd. Agricultural Academ y in Cracow, „Studia
i Materiały” nr 7, s, 208 (podstawa przewodu habilitacyjnego); Budownictwo wiejskie współcze
snego Kurdystanu irackiego, „Etnografia Polska” t, XXV, z, 1, s. 189-217; Uprawa roślin
w rolnictwie chłopskim dzisiejszego Kurdystanu irackiego, „Lud” t, LXV, s. 121-143, 1981;
Rola etnografa w międzydyscyplinarnej ekipie realizującej usługi naukowo-techniczne dla Ira
ku w Kurdyjskim Okręgu Autonomicznym, w: Polskie badania obcych kultur ludowych, pod
red. E. Pietraszka, Wrocław, s. 103-109; Traditional Pood and Daily Meals in Iraqi Kurdistan
Today (Tradycyjne pożywienie i posiłki w dzisiejszym Kurdystanie irackim), „Ethnologia Polona" t. 7, s. 99-113; Kurdowie — klęski i nadzieje, „Znak” nr 328, s. 1096-1110; Aktualne
problemy etnograficznych badań za granicą, (Komunikat), w: Polskie badania obcych kultur
ludowych, red. E. Pietraszek, Wrocław, s. 171-173.
broni rozprawy habilitacyjnej w Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu. Rozpoczyna
pracę w wymiarze połowy etatu docenta w Katedrze Etnografii Słowian. Publikuje: Chów zwie
rząt w tradycyjnej gospodarce chłopskiej dzisiejszego Kurdystanu irackiego, „Prace Etnogra
ficzne” ZNUJ, z. 16, s. 97-109; Wnętrza zagród chłopskich we współczesnym Kurdystanie irac
kim, „Etnografia Polska” t. XXVI, z. 1, s. 223-244; Hygiene and Attention to Personal Appea
rance among the Iraqi Kurds (Higiena i zabiegi upiększające pośród Kurdów irackich), „Archiv
orientalni” vol. 1/50, Praha, s. 43-50; Life Cycle Within the Iraqi Kurd Family, (Cykl życiowy
w rodzinie Kurdów irackich), „Ethnologia Polona” t. 8, s. 247-260; Zakończenie polskich badań
w Kurdystanie irackim. Komunikat, „Etnografia Polska” t, XXVI, z. 1, s, 297-299.
Technology in its ecological and cultural contexts: traditional farm ing tools in North Africa
and Middle East (Technologia w kontekście ekologicznym i kulturowym: tradycyjne narzędzia
rolnicze w Afryce Północnej i na Bliskim Wschodzie), „Studia i Materiały”, Agricultural Acade
my in Kraków, nr 9, s. 23-36. Napisane wespół z Markiem Traczem; O starożytnym kościele
nestorian i jeg o spadkobiercach, „Znak” nr 338, s. 36-60; Żydzi i Arabowie w Palestynie —
garść dat i faktów, „Znak” nr 2-3 (339-340), s. 463—489; Tradycyjny strój współczesnych Kur
dów irackich i jeg o przemiany, „Etnografia Polska” t. XXVII, z. 1, s. 339-361. Ten artykuł po
angielsku jako Kurdish Costumes and their Europeanization ukazał się w „Acta Ethnographica” , Budapeszt, 1984-1985, 33/1-4, s. 89-108; O tradycyjnym budownictwie Kurdów irac
kich, „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury” t. XVII, s. 219-229; M. Gawęcki, Wieś środ
kowego i północnego Afganistanu. Tradycje i próby modernizacji, Wrocław 1983 (Rec.), „He
mispheres” , no. 2, s. 241-243.
uzyskuje pełny etat docenta w Katedrze Etnografii Słowian. Libya and Iraq: Making and Mo
dernizing the Indigenous Peasantry. (Libia i Irak: tworzenie i modernizacja miejscowego chłop
stwa), „Der Tropenlandwirt” (Witzenhausen), nr 23, s. 16-44; artykuł ten wydrukowała także
„Ethnologia Polona” t. 9, s. 113-133. Przebyw a na krótkich stażach w RFN i A nglii.
W latach 1984-1993 bywał w uniwersytetach w Oxfordzie, Cambridge, Durham, Sztokholmie,
Uppsali, Bazylei, Monachium, Kolonii, Gandawie, Bergen, Oslo i Lipsku, wygłaszając w czasie
tych pobytów wykłady na temat własnych zainteresowań badawczych i kierunków badań w re
prezentowanym przez siebie ośrodku naukowym.
Polish anthropological contribution to the field-studies on sociocultural problems o f the pea
santry in the Developing Countries. (Polski udział w antropologicznych badaniach terenowych
nad chłopstwem w krajach rozwijających się), „Studia i M ateriały” AR w Krakowie, nr 11,
s. 30-44. Artykuł ten przeredagowany ukazał się pod tytułem Post-War Polish Anthropologists
in the Developing Countries w „Journal o f the Anthropological Society o f Oxford” vol. 17,
no. 2, 1986, s. 126-134; Polska resenarer i 1800-talets Kurdistan, (Dziewiętnastowieczni pol
scy podróżnicy po Kurdystanie), „Svensk-Kurdisk Journal”, nr 3, 1985, s. 22-23; Centrum
i peryferie: dyskusja o kształtowaniu antropologii narodowych, „Etnografia Polska” t. XXIX,
z. 2, 1985, s. 271-283; Kultura i życie społeczne Azji Środkowej. Z polskich badań dawnych
i współczesnych, red. Zb. Jasiewicz, Poznań 1983 (Rec.), „Hemispheres” no. 2, 1985, s. 236
-238; Schyłek feudałizm u na wsi europejskiej w oczach amerykańskiego historyka, „Lud”
t. 69, s. 163-174; T. Geerholm, Market, Mosque and Mafraj. Social inequality in a Yemeni
town, Stockholm 1977 (Rec.), „Etnografia Polska” t. XXIX, z. 2, 1985, s. 271-283; Ethnos
— medunarodni etnoloski casopis, „Etnoloski Pregled” t. 20-21, Beograd 1984-1985, s. 81
-82; Dve poljske knige o kultury i narodima srednje Azije (Dwie polskie książki o kulturze
392
1986 —
1987 —
1988 —
1989 —
1990 —
1991 —
1992 —
In memoriam
i narodach Azji Środkowej), „Etnoloski Pregled” t. 20-21, Beograd 1984-1985, s. 85-87; In
stytut Rolnictwa i Leśnictwa K rajów Tropikalnych i Subtropikalnych Akademii Rolniczej
w Krakowie jako ośrodek badań etnograficznych. Komunikat, „Etnografia Polska” t. XXIX,
z. 1, s. 222-225; Jacek Kolbuszewski, Wiersze z cmentarza. O współczesnej epigrafice wierszo
wanej, Wrocław, PTL, Seria Biblioteka Popularna, stron 256, ilustracje. Redakcja naukowa.
Współcześni Asyryjczycy: nowy obszar badań etnografa?, „Lud” t. 70, s. 213-217; Skandynaw
scy antropolodzy o tradycyjnej gospodarce pasterskiej i j e j aspekcie ekologicznym, „Lud”
t. 70, s. 260-269; Próba syntezy kultur Afryki Północnej i Bliskiego Wschodu, „Etnografia Polska”
t. XXX, z. 1, s. 269-279; R. Peters, Islam and Colonialism. The Doctrine o f Jihad in Mo
dern H istory, The H ague 1979 (R ec.), „E tnografia Polska” t. XXX, z. 1, s. 263-269;
A.M. Menteszaszwili, Kurdy, Moskwa 1984 (Rec.), „Etnografia Polska t. XXX, z. 2, s. 204
-207; J.M. Halpem, D.A. Kideckel, Anthropology o f Eastern Europe, Annual Review o f Anth
ropology, 1983, N o .12 (Rec.), „Hemispheres”, no. 3, s. 227-240.
obejmuje kierownictwo Katedry Etnografii Słowian. Publikacje: Problematika savremenog Blikog i Srednjeg lstoka i Severne i Afrike kao predmet interesovanja poljskog etnologa. (Problema
tyka współczesnego Bliskiego i Środkowego Wschodu jako przedmiot zainteresowań polskiego
etnologa), „Etnoantropoloski Probierni”, Knjiga 2, Beograd, s. 158-170; Andrzej Waligórski —
etnograf szybko zapomniany, w: Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach etnograficz
nych w Afryce, Ameryce i Azji w dobie powojennej, red. i posłowie L. Dzięgiel, Wrocław, PTL,
s. 11-22; tamże: Obserwacje etnograficzne w sytuacjach nietypowych', B. Betts, Christians in the
Arab East (Rec.), „Lud” t. 71, s. 288-290; Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach et
nograficznych w Afryce, Ameryce i Azji w dobie powojennej, Wrocław, PTL, Seria Archiwum Etno
graficzne. Praca zbiorowa pod red. L. Dzięgla, z jego przedmową, posłowiem i jednym z rozdziałów;
H. Zimoń, Wilhelma Schmidta teoria monoteizmu pierwotnego i je j krytyka w wiedeńskiej szkole
etnologicznej, (Rec.), „Etnografia Polska” t. XXXI, z. 1, s. 236-238.
Norwegowie popularyzują prace polskich etnografów, „Lud” t. 72, s. 209-215; Archaeology
and Martyrology: sources o f the Integration o f Assyrian Christian Communities in the Contem
porary World (Archeologia i martyrologia: źródła integracji asyryjskich społeczności chrześci
jańskich we współczesnym świecie), „Hemispheres” t. V, s. 29-43. Artykuł ten zmodyfikowany
i przeredagowany ukazał się pod tytułem Asyria zmartwychwstała — etnograf wobec mitów
i faktów w „Pracach Etnograficznych” ZNUJ, z. 28, 1991 s. 101-125; Villages et petites villes
kurdes dans l'Irak actuel. (Miasteczka i wsie współczesnego Kurdystanu irackiego), „Studia
Kurdica” no. 1-5, Paryż, s. 127-156. Wcześniej w tym samym czasopiśmie ten artykuł ukazał
się w perskiej wersji językowej, „Studia Kurdica” nr 4, 1986, s. 52-77; T. Löfwander, Die sozialoekonomischen Verthältnisse... (Rec.), „Lud” t. 72, s. 276-277; Narkotyk czy katalizator sto
sunków społecznych?, „Lud” t. 72, s. 272-277.
D. Chatty, From Camel to Truck (Rec.), „Etnografia Polska” t. XXXIII, z. 1, s. 288-291;
A. Rabo, Change on the Euphrates (Rec.), „Etnografia Polska” t. XXXIII, z. 1, s. 291-297.
Tam. gdzie Zachód spotkał się z Orientem, „Literatura Ludowa” nr 2, s. 61-64; Tradycyjne
rolnictwo Szkocji w oczach etnografa, „Literatura Ludowa” nr 3, s. 71-74; Problemy metodo
logiczne etnografii. Praca zbiorowa etnografów polskich i zagranicznych pod redakcją nauko
w ą L. Dzięgla i A. Zambrzyckiej-Kunachowicz, Kraków, Polska Akademia Nauk, s. 220; Ry
szard Vorbrich, Daba — górale północnego Kamerunu, Wrocław, PTL — Seria Prace Etnolo
giczne, s. 277. Redakcja naukowa L.D. Publikuje w czasopismach „Tygodnik Powszechny”,
„Czas Krakowski”, „Arcana”.
M .M . van B ruinessen, Agha, Scheich und Staat (R ec.), „E thnos” , Stockholm , nr 1-2,
s. 121-122.
Lwów nie każdemu zdrów. W rocław, PTL, s. 367, ilustracje; Etnografia i archeologia.
W poszukiwaniu wspólnych p ó l badań i interpretacji, „Prace Etnograficzne” ZNUJ, z. 28,
s. 73-79; Lwowska dziecięca piosenka uliczna czasów wojny, „Literatura Ludowa” nr 1-6,
s. 75-78; S.G. Pelletiere, The Kurds. An Unstable Element in the Gulf, Boulder-London 1984
(Rec.), „Lud” t. 74, s. 284-286; Sana Al-K hayyat, Shame and Honour. Women in Modern
Iraq, London 1990, (w:) „Lud” t. 74, s. 286-290.
23 kwietnia otrzymuje stanowisko profesora nadzwyczajnego UJ. Publikuje: Węzeł kurdyjski.
Kultura. Dzieje. Walka o przetrwanie, Kraków, Universitas, s. 446, 33 fotografie, 3 mapy, streszcz.
In memoriam
1993 —
1994 —
1995 —
1996 —
1997 —
1998 —
393
angielskie, bibliografia; Changes o f the Contemporary Ullages in the Near East from the Per
spective o f a Polish Ethnologist. Questions and Doubts. (Zmiany współczesnej wsi na Bliskim
Wschodzie z perspektywy polskiego etnologa; pytania i wątpliwości), „Ethnologia Polona”
t. 17, s. 63-69; Kurdistan as a Subject o f Research. (Kurdystan jako przedmiot badań), w; In
Search o f Paradigm pod red. Anny Zambrzyckiej-Kunachowicz, Kraków, s. 235-253; Dari czy
Pasztu? „Literatura Ludowa” , nr 6, s. 74-76.
27 grudnia otrzymuje tytuł profesora. Nominacją wręcza prezydent Lech Wałęsa. Publikacje;
L. Yalcin-Heckmann, Tribe and Kinship among the Kurds, Frankfurt am Main 1991 (Rec.),
„Lud” t. 75 za rok 1992; Bardziej straszne niż śmieszne, „Arcana” nr 48, s. 64-77; T.F. Aristova, Materialna kultura Kurdów X IX — do pierwoj połowiny XX w. Moskwa 1990. (Rec.) „Lud”
t. 75 za rok 1992.
Przymus i przemoc. Władza i społeczeństwo krajów muzułmańskich w opiniach polskich etno
logów. Praca zbiorowa pod red. L. Dzięgla, w serii Prace Etnograficzne ZNUJ MCXL, z. 33,
1994 Kraków, s. 107. Opatrzone wstępem redaktora tomu; Egzotyczny tor przeszkód. Etnolo
giczne badania w okresie PRL, w; Patologia i terapia życia naukowego, pod red. J. Goćkowskiego i P. Kisiela, Kraków, s. 129-142; Kwestia kurdyjska p o wojnie o Kuwejt, w: Przymus
i przemoc. Władza i społeczeństwo krajów muzułmańskich w opiniach polskich etnologów, pod
red. L. Dzięgla, Prace Etnograficzne ZNUJ, z. 33, Kraków, s. 73-107; Skok z wybuchem, czyli
środki pozoracji, „Kultura” (paryska), nr 5, s. 41-59; Wolność reglamentowana. „Universitas”
nr 12/4, Kraków, s. 48-55; Mesta v Kurdistanu — tradice a soucasnost, „Studia Ethnograpnicae” VIII. Acta Universitatis Carolinae. Philosophica et Historica, Praha, s. 127-142; The Kurds
Today: between local, regional and national identity, „Studia Ethnologica Croatica” vol. 6,
Zagreb s. 105-117.
bierze udział w pracach Zespołu Nauk Humanistycznych Komitetu Badań Naukowych (Sekcja
Nauk Historycznych; 1995-96). Rozpoczyna współpracę naukowo-dydaktyczną z Zakładem
Teorii i Historii Kultury Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Publikuje: „Na cudaka". Moda
epoki stalinowskiej, „Arcana” nr 3, s. 117-129; Polskie badania etnologiczne na Bliskim Wscho
dzie i w Afryce Północnej, „Lud” t. 78, s. 246-254; Ta jo j ja k si Lwów lubił śmiać. O lwowskiej
piosence ulicznej, „Literatura Ludowa” nr 6, s. 60-65;
Swoboda na smyczy. Wspomnienia 1946-1956, Kraków, Wyd. Arcana, s. 283, fotografie; Po
land's Closests Neighbours. Official Communist stereotypes and popular myths, w: Border
lands. Cultura. Identity, pod red. R. Kantora, Kraków, s. 161-172; Życie codzienne i historia
najnowsza — nowe pole badań etnologa, „Etnografia Polska” z. 1-2, s. 11-18: Hiking Tou
rism, Mountaineering and Speleology — Subculture o f Escapism in Communist Poland, „Stu
dia Ethnographicae”, Acta Universitatis Carolinae, Philosophica et Historica, Praha t. X, s. 9
-24; Ryszard Vorbrich, Górale Atlasu Marokańskiego. Peryferyjność i przejawy marginalności.
Wrocław 1996, PTL, s. 401, red. naukowa.
rozpoczyna trzyletnią pracę w wymiarze połowy etatu w Zakładzie Teorii i Historii Kultury
w Uniwersytecie Śląskim w Katowicach. Publikuje: An Ethnologist’s Experience: Indoctrina
tion o f Secondary School Students in Poland in the 1940s, w: Etnoloska tribina, nr. 20, Zagreb,
s. 133-144; „Czesi są namiętni na polskie kobiety", O urzędowym stereotypie i popularnej
mitologii najbliższego sąsiada, „Literatura Ludowa” nr 3, s. 25-32; Profession and Propagan
da: University Education in the Grip o f Ideology and Poverty, „The Anthropology o f East
Europe Review” vol. 15, No, 2, Autumn, Chicago, s. 65-75; Futbol guzikowy. Nieznana gra
dziecięca sprzed p ół wieku, „Zabawy i zabawki”, Kwartalnik Muzeum Zabawkarstwa w Kiel
cach, nr 4, 1997, s. 105-106; Political Protest and Snobbery. Fashion among Cracow Stu
dents in the Early 1950s, w: „Ethnologia Europea”, Copenhagen, vol. 27:1, s. 63-77.
Paradise in a Concrete Cage. Daily Life in Communist Poland. An Ethnologist's View. Kraków,
Wyd. Arcana, s. 306. Nawiązanie kontaktów z ośrodkiem monachijskim — prof. Klaus Roth
uruchamia międzynarodowy program badawczy FOROST. Ze strony polskiej koordynuje go L.D.;
W cieniu kurtyny. Polityka indoktrynacji młodzieży szkół średnich na Górnym Śląsku w latach
czterdziestych, w: Wszystek krąg ziemski. Antropologia, historia, literatura, red. P. Kowalski, Wro
cław, wyd. Uniw. Wrocławski, s. 431-449; Eskapizm polityczny i biurokratyczne koncesje,
w: Rozważnia o tradycji i etosie, red. J. Bartodziej i J. Goćkowski, Kraków, s. 366-382; Mecha
niczny fetysz. Wokół prywatnej motoryzacji w PRL, .Arcana”, nr 21(3), s. 163-178.
In memoriam
394
2000 — 1 lipca otrzymuje stanowisko profesora zwyczajnego w Uniwersytecie Jagiellońskim. Publikuje
Popular culture o f central Europę in the process o f change.
2001 — przechodzi na emeryturę z końcem roku akademickiego. Nie rezygnuje z pracy naukowej. Pisze
i publikuje: Political protest and snobbery: fashion among Cracow students in the earty 1950s
(2000); Miasta w filozofii władzy PRL-u i społecznej praktyce: wyzwanie dla badacza kultury
(2001). Zamieszcza recenzje w „Ludzie” i „Literaturze Ludowej” . Pisze artykuły i szkice dla
„Arcanów": Tradycja, nostalgia i strach', Chałupy welcome to: W pierścieniu pozorów. Prowadzi
wykłady w prywatnych szkołach wyższych w Rzeszowie, Katowicach-Piotrowicach, i w Instytu
cie Filologii Orientalnej UJ.
2005 — 19 kwietnia po ciężkiej chorobie umiera w Krakowie. Artykuł W pierścieniu pozorów ukazuje się
w „Arcanach” w lipcu 2005, wraz ze Wspomnieniem o profesorze Leszku Dzięglu pióra Krzysz
tofa Lalika.
Na podstawie publikacji Profesora i materiałów z Jego prywatnego archiwum, udostęp
nionych dzięki uprzejmości Pani Elżbiety Dzięgiel, opracowali
Ewa Kosowska, Eugeniusz Jaworski
O LG A ILLUKIEW ICZ
(1922-2004)
Olga Iłłukiewicz z domu Bojarczuk urodziła się w Mszanie Dolnej 25 października 1922
roku. Po ukończeniu tutejszej szkoły podstawowej uczęszczała do Prywatnego Gimnazjum
Żeńskiego im. M. Konopnickiej w Nowym Sączu. Naukę w tej szkole przerwała jej wojna, do
roku 1939 Olga ukończyła tylko trzy klasy. Podczas okupacji zdobywała wiedzę w tajnych
kompletach, pracując równocześnie w miejscowym tartaku, bowiem zatrudnienie pozwalało
uniknąć wywózki na roboty do Niemiec, Lata te tak wspomina w jednym z artykułów opubli
kowanym w kwartalniku „Almanach Ziemi Limanowskiej”: „Podczas tajnego nauczania ze
tknęłam się z wielką ofiarnością swoich profesorów. Było tak podczas przerabiania czwartej
klasy gimnazjum oraz dwóch lat licealnych, jak i w trakcie egzaminowania. Uczyli mnie prof.
Dominik Ciemnoczołowski, prof. Janina Tokarska, prof. Marian Panczakiewicz, prof. Gądek,
a egzaminowały siostry niepokałanki w Nowym Sączu. Chciałabym swym nauczycielom tą
drogą złożyć wyrazy wdzęczności i głębokiego szacunku dła ich wielkiej ofiarności i właści
wie pojętej roli zawodu nauczycielskiego”.
W latach 1945-1950 studiowała historię na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu
Jagiellońskiego i uzyskała stopień magistra filozofii. Dymplom ukończenia studiów został
wystawiony 29 grudnia 1950 roku. ’
Pracę w zawodzie nauczycielskim rozpoczęła jednak wcześniej: od 1 września 1949 roku
uczyła w Liceum Administracyjno-Handlowym w Szczecinie, skąd przeniosła się do Liceum
Ogólnokształcącego w rodzinnej Mszanie Dolnej. Tu jako nauczycielka historii pracowała
od 1 lipca 1952 roku. Potem z powodu zlikwidowania Liceum w Mszanie Dolnej przeniosła
się do pracy w Liceum Ogólnokształcącym w Limanowej. Tej szkole i uczącej się w niej mło
dzieży poświęciła resztę aktywnego, zawodowego życia. Stąd odeszła na emeiyturę 31 sierp
nia 1978 roku. Jej zamiłowanie do pracy pedagogicznej ukształtowane zostało w rodzinie; jej
matka, Elżbieta Bojarczuk, była wieloletnią nauczycielką w Mszanie Dolnej, a o swojej dzia
In memoriam
395
łalności zawodowej, której poświęciła się niemal bez reszty, Ołga Iłłukiewicz tak pisała
w jednym z listów do redakcji „Almanachu Ziemi Limanowskiej”: „Stwierdzić muszę, że bez
względu na ocenę mojej pracy pedagogicznej, ja ten zawód kocham i nie zamieniłabym go
na żaden inny. Praca z młodzieżą w wieku szkoły średniej była moją pasją, a lata przepraco
wane — zwłaszcza w Liceum Ogólnokształcącym w Limanowej — to okres bardzo szczęśli
wy, który dawał mi wiele zadowolenia i radości”. Praca nauczycielska Olgi Illukiewicz zosta
ła doceniona: w roku 1975 została odznaczona Złotym Krzyżem Zasługi, w roku 1978 otrzy
mała nagrodę I stopnia przyznaną przez Ministra Oświaty, a w roku 1986 wręczono jej Krzyż
Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski.
Olga Illukiewicz była bardzo mocno związana z regionem zagórzańskim, z którego po
chodziła, a okolice Mszany Dolnej były krainą Jej dzieciństwa. Od 1950 roku należała do
Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Mszanie Dolnej, założonego przez
dr Sebastiana Flizaka w 1947 roku. Była jego zasłużonym członkiem, wyróżniającym się du
żym dorobkiem piśmienniczym. Dziełem Jej życia jest „Kronika Mszany Dolnej”, praca liczą
ca 450 stron, obejmująca okres od czasów prehistorycznych do najnowszych, to jest do
roku 1990. Autorka pisząc „Kronikę Mszany Dolnej”, studiowała obszerną literaturę doty
czącą regionu, a także przeprowadziła liczne wywiady z mieszkańcami rodzinnego miasta.
Dzieło to ofiarowała jako wotum Matce Boskiej Dobrej Rady, której obraz znajduje się
w kościele parafialnym w Mszanie Dolnej.
25
października 1997 roku na 73 walnym zgromadzeniu PTL, w czasie obchodów jubile
uszowych z okazji 50-lecia tamtejszego oddziału, wygłosiła odczyt pt. „Kronika Mszany
Dolnej”.
W „Kronice Pamiątkowej 200-lecia Konstytucji 3 Maja” znajdziemy Jej artykuł pt. „Duch
niepodległości a Legiony Piłsudskiego w rejonie limanowskim” .
Na początku 2001 roku Olga Illukiewicz podjęła współpracę z redakcją kwartalnika „Al
manach Ziemi Limanowskiej”. Opublikowała w nim następujące artykuły:
— „parafia” (O kościele w Mszanie Dolnej) nr 5, lato 2001;
— „Legiony w Mszanie Dolnej” nr 6, jesień 2001;
— „Życie kulturalne i towarzyskie w Mszanie Dolnej na przełomie XIX i XX wieku, nr 7,
zimia2001/2002;
— „Zbójnicy” nr 8, wiosna 2002;
— „Stanisław Ciężadlik” nr 9, lato 2002;
— „Tajne nauczanie w Mszanie Dolnej” nr 10, jesień 2002;
— „Z dziejów pasierbieckiego sanktuarium” nr 13, lato 2003.
Ostatni tekst, jaki nadesłała do redakcji .Almanachu”, dotyczy sanktuarium na Pawierbcu, powstał z potrzeby serca i wiązał się z Jej głęboką religijnością. Podczas spotkania
z redaktorem naczelnym „ A l m a n a c h u ” , Józefem Bogaczem, prosiła go o przyspieszenie dru
ku tego artykułu, by „zdążył ukazać się za jej życia”. Miała obmyślone projekty wielu arty
kułów, ale wątpiła, czy zdąży je jeszcze napisać, gdyż przeczuwała zbliżającą się granicę swo
jego czasu.
Olga Illukiewicz zmarła 10 stycznia 2004 roku. Ks. Proboszcz Zdzisław Balon, żegnając Ją
w kościele parafialnym w Mszanie Dolnej, przypomniał, że życiem swym służyła przeszłości
— miłując Ojczyste dzieje, oraz przyszłości — kształtując umysły, charaktery i uczucia mło
dych ludzi.
Zofia Illukiewicz — córka
In memoriam
396
DANUTA TYŁKOWA
(1932-2004)
Doc. dr hab. Danuta Tyłkowa, urodzona 9 stycznia 1932 roku
w Przemyślu, byia córką Anny z Gerlickich i Józefa Brodów —
dyrektora młyna w Przemyślu. Okres II wojny światowej i oku
pacji spędziła w Łucku. Czas ten szczególnie głęboko utkwił
w pamięci dziecka, wrażliwego na ówczesne tragedie mieszkań
ców wielonarodowego Łucka. Wielokrotnie wracała pamięcią
w późniejszych latach do tych przeżyć. W roku 1945 wraz z ro
dzicami, bratem i przyrodnią siostrą znalazła się w Krakowie,
a następnie we Wrocławiu, z którego okresowo powróciła do
Krakowa, uczęszczając do XI Gimnazjum i Liceum im. J. Joteyki.
Nawiązane w szkole serdeczne koleżeńskie kontakty utrzymy
wała do końca życia. Maturę zdała w 1951 roku we Wrocławiu
w Liceum TPD nr 1. W tym też roku podjęła studia na Wydziale
Filozoficzno-Historycznym Uniwersytetu Jagiellońskiego, kie
runek Historii Kultury Materialnej, które ukończyła w 1955 roku
uzyskawszy stopień magistra etnografii na podstawie pracy pt. „Konstrukcja drewnianych
ścian chaty w Polsce” napisanej pod kierunkiem prof. dr. K. Moszyńskiego.
W roku 1952 wyszła za mąż za Władysława Tylka (docenta dr. inż. Akademii Rolniczej
w Krakowie), z którym miała córkę Dorotę (ur. 1954) — dr nauk biologicznych Collegium
Medicum UJ w Krakowie.
Po ukończeniu studiów podejmowała prace zlecone w Katedrze Etnografii Słowian UJ
(badania terenowe, prace bibliograficzne), m.in. uczestnicząc w pracach związanych z re
dakcją przygotowywanego do druku przez prof. dr. K. Moszyńskiego dzieła Człowiek. Wstęp
do etnografii powszechnej i etnologii (Wrocław 1958). W 1956 roku brała udział w akcji
odczytowej popularyzującej etnografię, kierowanej przez krakowski Oddział Polskiego To
warzystwa Ludoznawczego. Od 1 sierpnia 1958 roku związana była z Zakładem Etnografii
Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN w Krakowie, początkowo na umowach sezono
wych jako pomocniczy pracownik naukowy, a od 1 marca 1964 roku w stopniu konsultanta.
1 marca 1967 roku podjęła studia doktoranckie, z których zrezygnowała w 1969 roku, podej
mując 1 listopada tegoż roku pracę w Zakładzie Etnografii IHKM PAN w Krakowie w cha
rakterze stałego pracownika etatowego — do 30 kwietnia 1976 roku na stanowisku starsze
go asystenta, a następnie w stopniu adiunkta. W dniu 15 marca 1976 roku na Wydziale Fi
lo zo ficzn o -H isto ry czn y m UJ obroniła pracę doktorską pt. Sposoby zdobywania
i użytkowania wody we wsiach Beskidu Śląskiego (Wrocław 1978, Komisja Etnograficzna,
PAN Oddział w Krakowie), której promotorem był prof. dr Mieczysław Gładysz, a recenzen
tami prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa oraz doc. dr hab. inż. Hanna Gładki. Rada Wydziału
Filozoficzno-Historycznego uznała pracę za wybitną i postawiła wniosek o wyróżnienie jej
nagrodą. Stopień doktora habilitowanego otrzymała 21 marca 1991 roku na podstawie pra
cy pt. Medycyna ludowa w kulturze wsi Karpat Polskich (Biblioteka Etnografii Polskiej
nr 42, Ossolineum, Wrocław 1989), zaś 1 stycznia 1992 roku została powołana na stanowi
sko docenta w Instytucie Archeologii i Etnologii PAN (dawny Instytut Historii Kultury Ma
terialnej). 1 marca 1987 roku objęła stanowisko kierownika Pracowni Etnologii IHKM PAN
w Krakowie, pełniąc tę funkcję do przejścia na emeryturę w 2002 roku.
In memoriam
397
Brała czynny udział w pracach Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej
w Karpatach (MKKK; założonej w 1959 roku), w której działały cztery sekcje: pasterska,
folkloru, rzemiosła i wytwórczości domowej oraz budownictwa. D. Tyłkowa była członkiem
międzynarodowego zespołu redakcyjnego opracowania architektury ludowej Karpat i Bał
kanów, przygotowując z doc. dr hab. M arią Gładyszową w pierwszym etapie bibliografię
wydaną w Brnie w 1981 roku, a następnie syntezę budownictwa ludowego na obszarze
Karpat Polskich. Obszerne opracowanie wraz z mapami, rysunkami i bogatą dokumentacją
fotograficzną zostało złożone na ręce redaktora PhDr. V. Frołca CSc., którego niespodziewa
na śmierć w 1992 roku przerwała prace nad edycjątego wydawnictwa. W Komisji tej od 1976
roku przez wiele lat pełniła funkcję sekretarza, a od 1999 roku oficjalnie powołana została
przez Komitet Nauk Etnologicznych PAN na przewodniczącą sekcji polskiej. Brała czynny
udział w licznych konferencjach i spotkaniach w kraju i za granicą związanych z organizacją
prac MKKK i opracowaniem budownictwa mieszkalnego w Karpatach Polskich. W 1993
roku, w zaistniałych nowych warunkach politycznych, zintensyfikowana została działalność
MKKK, do czego w znacznym stopniu przyczyniła się D. Tyłkowa. Dzięki jej dużemu osobi
stemu zaangażowaniu doszło do wydania w ramach Komisji syntezy folkloru zbójnickiego
Karpat zatytułowanej Heroes or Bandiits: Outlaw Traditions in the Carpathian Region
(Europejski Instytut Folkloru, Budapeszt 2002). Publikacja ta ukazała się w języku rosyj
skim. Podejmowała także energiczne działania zmierzające do ukończenia i wydania opraco
wania budownictwa mieszkalnego tego regionu. W ostatnich latach uczestniczyła w korek
cie słownika czesko-słowaeko-polskiego terminów związanych z budownictwem, opraco
wanym przez PhDr. J. Langera CSc. ze Słowacji — redaktora powyższego wydawnictwa.
Publikacja ta oczekuje na wydanie.
W łatach 70. XX wieku uczestniczyła w przygotowaniu zbiorowego, trzytomowego mię
dzynarodowego wydawnictwa pt. Kultura ludowa narodów słowiańskich, tom II, Polacy,
pod redakcją M. Gładyszowej, opracowując zagadnienie wnętrza mieszkalnego. Praca ta
została ukończona, ale dotychczas nie została wydana.
Zainteresowania naukowe D. Tyłkowej koncentrowały się przede wszystkim na zagad
nieniach związanych z architekturą ludową (Drewniane spichrze beczkowato sklepione
w południowej Sądecczyżnie, „Etnografia Polska” t. 6:1962, s. 338-347, Drewniane budow
nictwo ludowe wsi opolskiej, „Etnografia Polska” t. 33:1989, z. 2, s. 83-92, il.), wnętrzem
mieszkalnym (Wyposażenie mieszkań, w: Etnografia Polski, Przemiany kultury ludowej,
1.1, Wrocław 1976, s. 329-352); pasterstwem, zdobywaniem i użytkowaniem wody (Tradi
tionelle Formen des Wassertransportes in den Polnischen Karpaten, w: Traditionelle Trans
portmethoden, Budapest 1981, s. 37—41, il. 9; Rola wody w wierzeniach i praktykach ma
gicznych, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie”, t. 8:1983, s. 83-89). Podczas
licznych badań empirycznych zgromadziła wiele bardzo interesującego materiału, związane
go z zagadnieniami dotyczącymi wody, sposobami jej poszukiwania, rodzajami ujęć, trans
portem i jej konsumpcją oraz znaczeniem w wierzeniach, zwyczajach, obrzędach, jak i wyko
rzystaniem w medycynie. Zagadnienie medycyny ludowej, którym zresztą pasjonowała się
od lat (np. Lecznictwo ludowe, w: Tradycja a współczesne przeobrażenia wsi Beskidu Ślą
skiego, „Etnografia Polska” t. 28: 1984, z. 1, s. 201-222; D ie Volkspharmakologie in den
polnischen Karpaten, „Ethnobotanik” ! 3:1985, s. 61-64), D. Tyłkowa ujmowała wieloaspek
towo, przedstawiając m.in. etiologię i diagnostykę ludową, samoleczenie i leczenie w kręgu
rodzinno-sąsiedzkim, środki terapeutyczne, ludowych specjalistów, korzystanie z lekarzy
profesjonalnych itp. Myśleniu i działaniu magicznemu w medycynie ludowej poświęciła
nadto uwagę w artykule „Bez uroku". Elementy reiigijno—magiczne w karpackim lecz
nictwie ludowym, w: Czas zmiany, czas trwania. Studia etnologiczne, Warszawa 2003,
398
In memoriam
s. 203-212). Ukazały się także jej opracowania poświęcone zagadnieniom wiedzy ludowej
(Chłopskie umiejętności techniczne a modernizacja wsi, w: Funkcje społeczne etnologii,
Poznań, 1979, s. 76-79; Wiedza ludowa, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej,
t. 2, Wrocław 1981, s. 71-88). Była autorką wspomnianych wyżej dwóch rozdziałów doty
czących wnętrza i wiedzy ludowej w przygotowanej przez Polską Akademię Nauk syntezie
pt. Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1 i 2, op. cit,, wyróżnionej w 1981 na
grodą sekretarza PAN.
Przez wiele lat pracowała pod kierunkiem prof. dr. M. Gładysza, który szczególny nacisk
kładł na umiejętność prowadzenia dogłębnych badań terenowych oraz wykorzystania ma
teriałów archiwalnych i bibliograficznych. W latach 1959-1963, w ramach współpracy z In
stytutem Śląskim w Opolu, brała udział w badaniach etnograficznych prowadzonych na te
renie Opolszczyzny, gromadząc materiały do monografii wsi Dąbrówka Dolna. Materiały
dotyczące architektury ludowej, pożywienia, hodowli, zwyczajów dorocznych i obrzędów
rodzinnych oraz medycyny ludowej znajdują się w archiwum Instytutu Śląskiego w Opolu.
Kierownikiem naukowym tych prac był prof. M. Gładysz.
Podstawową problematykę badawczą krakowskiej Pracowni Etnologii stanowiły prze
miany kultury ludowej wsi wybranych regionów Karpat Polskich, takich jak Beskid Śląski,
Sądecki, Żywiecki i Podhale. W przygotowanych monografiach tych regionów D. Tyłkowa
była współautorką charakterystyki Beskidu Śląskiego i Podhala (współautorstwo Z. Szromba-Rysowa, Ogólna charakterystyka regionu, w: Tradycja a współczesne przeobrażenia
wsi Beskidu Śląskiego, „Etnografia Polska” t. 28: 1984, z. 1, s. 17-33; Wiadomości
o regionie, współautorstwo U. Lehr, w: Podhale. Tradycja we współczesnej kulturze wsi.
Biblioteka Etnografii Polskiej nr 55, Kraków 2000, s. 11-78) oraz opracowała zagadnienia
związane z medycyną ludową tych regionów (Lecznictwo ludowe, w: Tradycja a współcze
sne przeobrażenia wsi Beskidu Śląskiego, op. cit.; Medycyna ludowa, w: Studia z kultury
ludowej Beskidu Sądeckiego, Wrocław 1985, s. 33-52; Ludowe zabiegi terapeutyczne,
w: Górale Beskidu Żywieckiego. Wybrane dziedziny kultury ludowej, Biblioteka Etnogra
fii Polskiej nr 47, Kraków 1992, s. 115-135; Lecznictwo ludowe, w: Podhale... op.cit.,
s. 385-419). Była redaktorem dwóch ostatnich opracowań, przekazując Ojcu Świętemu Ja
nowi Pawłowi II monografię Podhala. Należy wymienić jeszcze opracowanie Czarnego Du
najca, w którym opublikowała obszerny rozdział poświęcony kulturze ludowej (Czarny Du
najec i okolice. Zarys dziejów do roku 1945, red. F. Kiryk, wyd. Secesja, Kraków 1997,
s. 491-548). Swoje publikacje umieściła także w opracowaniach jubileuszowych poświęco
nych prof. dr hab. Dorocie Simonides (Za Kubalonką. Z zagadnień wiedzy ludowej miesz
kańców wsi Beskidu Śląskiego, w: Folklorystyczne i antropologiczne opisanie świata,
Opole 1999, s. 269-276) oraz prof. dr hab. Wandzie Paprockiej („ Bez uroku ". Elementy re
ligijno—magiczne w karpackim lecznictwie ludowym (op. cit.). D. Tyłkowa uczestniczyła
nadto w zespołowych pracach nad bibliografią kultury ludowej Karpat (Bibliografia histo
rii kultury ludowej Karpat, cz. 1, M ateriały do bibliografii Polskiej, Warszawa 1960; Bibliographia Ethnographica Carpatobalcanica, t. 1, Lidova architektura, Brno 1981).
W latach 1966-1970 w ramach współpracy z Katedrą Etnografii Słowian UJ prowadziła
terenowe praktyki studenckie, opracowując kwestionariusze, instruktaż oraz prowadząc
kontrolę zebranych materiałów. Brała udział w prowadzeniu seminariów magisterskich oraz
konsultowała w roku akademickim 1970/71 prace magisterskie. Była promotorem pracy dok
torskiej wysoko ocenionej przez Komisję Rady Naukowej Instytutu Archeologii i Etnologii
PAN w Warszawie, a obronionej już po śmierci D. Tyłkowej w maju 2005 roku.
Będąc wytrawnym badaczem terenowym, umiejętnie wykorzystywała w swych pracach
naukowych zebrany przez siebie materiał empiryczny, zawsze poparty bogatą literaturą przed
In memoriam
399
miotu. Beskid Śląski był regionem, z którym D. Tyłkowa była szczególnie związana, ceniąc
sobie możliwość prowadzenia — na tym niezwykle interesującym terenie, co zawsze pod
kreślała — dogłębnych badań i nawiązywania żywych i serdecznych kontaktów z jego miesz
kańcami. Ich inteligencji i życzliwości oraz zrozumieniu potrzeby utrwalania własnego dzie
dzictwa kulturowego zawdzięczała bogaty materiał, który wykorzystała w swych licznych
publikacjach. Łatwość w nawiązywaniu kontaktów z badaną społecznością owocowała licz
nymi, długoletnimi przyjaźniami. Wykazywała duże zdolności organizacyjne i umiejętność
pracy zespołowej. Była koleżeńska i życzliwa ludziom, spiesząc im zawsze z bezinteresowną
pomocą i radą. Przebywała na stypendiach naukowych w Bułgarii, Czechosłowacji, Związ
ku Radzieckim i na Węgrzech. Wyniki swoich badań referowała na licznych konferencjach
w kraju i za granicą. Ostatnim Jej wystąpieniem było przedstawienie historii działalności Mię
dzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach, na odbywającej się
w październiku 2004 roku Międzynarodowej Konferencji Naukowej „Góry i góralszczyzna...”
(Kraków - Nowy Targ - Bukowina Tatrzańska).
W 1993 roku odznaczona została Srebrnym Krzyżem Zasługi, a w 2004 roku wyróżniona
pamiątkowym medalem z okazji 50-lecia Instytutu Archeologii i Etnologii PAN za wybitne
osiągnięcia naukowe i współtworzenie historii Instytutu.
Od 1958 roku była członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, a od 1977 roku
Komisji Etnograficznej przy Oddziale PAN w Krakowie, pełniąc w latach 1999-2003 funkcję
zastępcy przewodniczącego tej Komisji. W roku 1993 wybrana została na członka Komitetu
Nauk Etnologicznych PAN (kadencja 1993-1995). Należała również do Krakowskiego To
warzystwa Lekarskiego.
Zmarła 11 grudnia 2004 roku w Krakowie; pochowana została na tamtejszym Cmentarzu
Rakowieckim.
Krystyna Hermanowicz—Nowak
Zofia Szromba-Rysowa
MAGDALENA PARNOWSKA
(1930-2004)
Maria Magdalena Parnowska z domu Piłat, urodzona 12 listopada 1930 roku w Nowym
Dworze Mazowieckim, zmarła w październiku 2004 roku w Warszawie. Mgr etnografii, ukoń
czyła Studium Historii Kultury Materialnej Uniwersytetu Warszawskiego.
W Państwowym Muzeum Etnograficznym pracowała od 1956 do 1989 roku, prowadziła
Archiwum PME. Odznaki: Zasłużony Działacz Kultury, Złota Odznaka, Zasłużony Działacz
Związków Zawodowych.
Pani Magda dała się poznać jako dobry organizator ważnej komórki naukowej groma
dzącej dane źródłowe, dokumenty ikonograficzne oraz dane informacyjne na temat muzeum,
jak i problematyki kultury ludowej. Była zaangażowana w działalność społeczną na polu
związkowym. Przez wiele lat była w Zarządzie Głównym Polskiego Towarzystwa Ludoznaw
czego.
Małgorzata Orlewicz
In memoriam
400
BA RBA RA PE8ZAT-KRÓLIKOW SKA
(1924-2005)
Barbara Peszat-Królikowska urodziła się 9 grudnia 1924 roku. Długoletnia dziennikarka
redakcji muzycznej Polskiego Radia (od 1953 r.), absolwentka muzykologii na UJ, już pod
czas studiów zajmowała się dokumentacją folkloru i muzyki ludowej. Przez wiele lat zajmo
wała się rejestrowaniem na taśmie muzyki i śpiewu, obrzędów i zwyczajów ludowych na
terenie woj. Małopolskiego. Dokumentowała pierwsze Jesienie Tatrzańskie, a później robiła
nagrania w czasie Międzynarodowego Festiwalu Ziem Górskich w Zakopanem. Nagrywała
również inne festiwale, np. górali polskich w Żywcu, Sabałowe Bajania, Karnawał Góralski
w Bukowinie Tatrzańskiej itp. W międzynarodowym konkursie w 1974 roku za jedno z na
grań otrzymała nagrodę „Prix Bratysława”. Będąc na emeryturze, realizowała wspólnie z Ire
ną Wollen cykl programów telewizyjnych pt. „Obrzędy i zwyczaje”.
Barbara Peszat-Królikowska była honorowym członkiem Związku Podhalan oraz człon
kiem Towarzystwa Przyjaciół Orawy. Na zebraniach Krakowskiego Oddziału PTL często były
wyświetlane filmy, które realizowała dla Telewizji Polskiej. Do PTL należała od 1999 roku.
Zmarła 27 lutego 2005 roku.
Krystyna Reinfuss-Janusz
JÓZEFA R O G U LSKA
(1919-2005)
Józefa Rogulska urodziła się 19 maja 1919 roku w Strzeszkowicach. Twórczością ludową
zajmowała się od swoich najmłodszych lat. Zajmowała się haftem oraz wyrobem tkanin,
wycinanek i pająków. Ze szczególnym zamiłowaniem oddawała się plastyce papierowej. Jej
wycinanki w kształcie kolistym, kwadratowym, rózg i szlaczków są najczęściej jednobarw
ne, rzadziej wielokolorowe. Pająki wykonywała ze słomy, bibuły, jak również z pierza. Była
jedną z lepszych gawędziarek i śpiewaczek powiatu opoczyńskiego.
Od 1960 roku brała udział w licznych konkursach etnograficznych i przeglądach wokal
nych, zdobywając za swoje prace i występy nagrody i wyróżnienia. Jej prace znajdują się
w zbiorach Muzeum Regionalnego w Opocznie, w muzeach etnograficznych w Toruniu, Lu
blinie Łodzi i Warszawie. Była członkinią Stowarzyszenia Twórców Ludowych w Lublinie,
i Oddziału PTL w Opocznie.
Zmarła 5 marca 2005 roku.
Jan Łuczkowski
In memoriam
401
ZO FIA W IERU SZEW SKA
(1931-2005)
Zofia Wieruszewska urodziła się 14 marca 1931 roku w Woli Załężnej. Twórczością ludo
wą zajmowała się od 1966 roku. Oprócz wycinanek, w których wykonywaniu wykazywała
ogromne mistrzostwo, tworzyła tkaniny, hafty i koronki. W hafcie stosowała ścieg płaski
i krzyżykowy. Jej motywy i kompozycje hafciarskie nawiązywały do wzorów regionalnych.
Wycinanki, najczęściej kwadratowe lub okrągłe, wyróżniały się starannością wykonania
i ciekawym łączeniem dawnych motywów z własną inwencją.
Brała udział w licznych konkursach etnograficznych, gdzie zdobywała wiele prestiżo
wych nagród na wystawach i kiermaszach. Zawsze chętnie uczestniczyła w pokazach twór
czości ludowej mających na celu propagowanie rodzinnego folkloru wśród młodzieży szkol
nej.
Jej prace znajdują się w zbiorach Muzeum Regionalnego w Opocznie oraz innych pla
cówkach muzealnych na terenie całego kraju, m.in. w Łodzi, Lublinie, Toruniu. Należała do
Oddziału PTL w Opocznie.
Zmarła 25 lutego 2005 roku.
Jan Łuczkowski
„BIBLIOTEKA ZESŁAŃCA”
seria wydawnicza poświęcona dziejom Polaków na Wschodzie
„B iblioteka Z esłańca” je st n o w ą serią w ydaw niczą Polskiego Towarzystwa Ludo
znaw czego realizow aną w e w spółpracy z W rocław ską D rukarnią N aukow ą. Jej pro
gram edytorski zapow iada ukazyw anie się publikacji pośw ięconych dziejom Polaków
na Syberii, D alekim W schodzie, w K azachstanie i innych rejonach byłego Związku
Radzieckiego. O prócz tzw. literatury łagrowej obejmuje ona także reprintowe wydania
pam iętników syberyjskich z XIX stulecia, monografie poświęcone dziejom Polaków za
Uralem, antologie pośw ięcone łagrom Karagandy, Kołymy, Norylska, Workuty, książki
na tem at ucieczek z zesłania oraz inne opracowania przedstawiające wkład wybitnych
polskich badaczy Syberii — Benedykta Dybowskiego, Bronisława Piłsudskiego, Wa
cław a Sieroszewskiego i innych.
„B iblioteka Z esłańca” je st je d y n ą w Polsce oficyną w ydaw niczą specj alizuj ącą się
w w ydaw aniu tego rodzaju literatury. Z a szczególne zasługi w tym zakresie wyróż
n io n a zo stała po dw akroć (1991 i 1992) nag ro d ą Instytutu Józefa Piłsudskiego
w A m eryce. O soby zainteresow ane publikow aniem prac leżących w profilu „Biblio
teki Z esłańca” proszone są o kontakt z w ydaw nictw em . Zainteresow ani jesteśm y
także grom adzeniem zbiorów archiw alnych zw iązanych z dziejami zesłań i deportacji
Polaków na Syberię.
Redaktor: Antoni K uczyński; A dres redakcji: 50-382 Wrocław, ul. Szczytnicka 11.
„LITERATURA LUDOWA”
Dwumiesięcznik naukowo-literacki
C zasopism o ukazuje się od 1957 roku i je s t w ydaw ane przez Polskie Towa
rzystw o Ludoznaw cze.
Z godnie z now oczesnym pojm ow aniem folkloru pism o dąży do ogarnięcia roż
n ych zakresów żyw ej, popularnej tw órczości ludow ej, podejm ując tym sam ym
badania w rejonach zaniedbanych przez hum anistykę.
„L iteratura L udow a” ogłasza artykuły i m ateriały zw iązane z folklorem różnych
środow isk zaw odow ych. Tem atyka badaw cza obejm uje złożony folklor m iasta prze
kazyw any przez tradycję ustną, ja k też w form ie druków m iejskich (ballada ulicz
na, pow ieść brukow a, sennik itp.).
S taw iając szczególny n acisk na badania w rejonach zaniedbanych i na badania
wokół pytań dnia dzisiejszego: o los tradycji folklorystycznych i folklorystyczne źródła
przem ian literatury, o zw iązki m iędzy pojęciam i folkloru, literatury popularnej, kul
tury m asow ej — „L iteratura L udow a” pragnie rów nież utrzym ać szerokie spojrze
nie na całość procesu kulturow ego od średniow iecza po w spółczesność.
R edaktor: Jolanta Ł ugow ska, sekretarz: M aria B ożena K uczyńska.
A dres redakcji: 50-382 W rocław, ul. Szczytnicka 11, tel. (0-71) 321 1610; 321 16 14.
Seria: Prace Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk
Nr 1. Teresa Kulesza-Zakrzewska, Bibliografia etnograficznych prac magisterskich, dok
torskich i habilitacyjnych wykonanych na uniwersytetach polskich w latach
1945-1975, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa - Łódź 1979, ss.168.
Nr 2. Grażyna Ewa Karpińska, Bibliografia etnografa polskiej za lata 1970-1975, Zakład
Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław - Warszawa 1980, ss. 430.
Nr 3. Maria Niewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1961-1969, cz. 1,
Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław - Warszawa 1982, ss. 237.
Nr 4. M aria Niewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1961-1969, cz. 2,
Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław - Warszawa 1983, ss. 233.
Nr 5. M aria Niewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1976-1985, Zakład
Narodowy Ossolińskich, Wrocław 1989, ss. 500.
Nr 6. Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, pod red. Aleksandra
Posem-Zielińskiego, Wydawnictwo Drawa, Poznań 1995, ss. 199.
N r 7. Oblicza zmiany. Etnologia a współczesne transformacje społeczno-kulturowe, pod
red. Michała Buchowskiego, Wydawnictwo ECO, Międzychód 1996, ss. 172.
Nr 8. The Task o f Ethnology/Cultural Anthropology in Unifying Europe, pod red. A le
ksandra Posem-Zielińskiego, Wydawnictwo Drawa, Poznań 1998, ss. 165.
Nr 9. Ethnology and Anthropology at the Time o f Transformation. Poland at the 14 th
Congress o f the International Union ofAnthropological and Ethnological Scien
ces, pod red. Katarzyny Kaniowskiej i Danuty Markowskiej, Studio Bilboart, Łódź
1998, ss. 140.
Nr 10. Przeszłość etnologii polskiej w j e j teraźniejszości, pod red. Zbigniewa Jasiewicza
i Teresy Karwickiej, Dalet Sp. z o.o., Poznań 2001, ss. 185.
Nr 11. Between Tradition and Postmodernity. Polish Ethnography at the Turn o f the Mil
lenium, pod red. Lecha M roza i Zofii Sokolewicz, Instytut Etnologii i Antropologii
Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego i Wydawnictwo DIG, Warszawa 2003.
Nr 12. Wschód w polskich badaniach etnologicznych i antropologicznych. Problematy
ka - badacze—znaczenie, pod red. Zbigniewa Jasiewicza, Biblioteka Telgte, Poznań
2004.
INFORMACJE DLA AUTORÓW PUBLIKACJI W „LUDZIE”
Publikacje w „Ludzie” są zamieszczane w następujących działach: „Studia i materia
ły”, „Poglądy i opinie”, „Sylwetki”, „Rozmowy i wspomnienia”, „Recenzje i noty recenzyjne”, „Kronika” oraz „In memoriam”. Artykuły („Studia i materiały”) są przed przyję
ciem do druku opiniowane przez recenzentów „zewnętrznych”.
Objętość przesyłanych do redakcji artykułów nie powinna przekraczać 1,5 a.a.
(60 tys. znaków ze spacjami) łącznie z materiałami ilustracyjnymi, a recenzji i innych opra
cowań 0,3 a.a. (12 tys. znaków). Teksty należy przekazywać do bieżącego tomu nie póź
niej niż do 30 czerwca, w dwóch egzemplarzach wraz z dyskietką z ich zapisem elektro
nicznym (preferowany format Microsoft Word for Windows).
Do artykułów należy dołączyć streszczenie (w języku polskim lub angielskim
0 objętości ok. 2 tys. znaków). Informacja o autorze tekstu winna zawierać imię i nazwi
sko, stopień naukowy oraz miejsce pracy (dla ewentualnej korespondencji prosimy tak
że o adres domowy, e-mail). Odniesienie w tekście do źródła winno zawierać nazwisko
autora, rok publikacji i numer strony, np.: (Burszta, 1974, s.14). W bibliografii należy
uwzględnić nazwisko i imię autora, rok publikacji, pełen tytuł, wydawnictwo, miejsce
wydania, np.:
Burszta Józef
1974
Kultura ludowa - kultura narodowa. Szkice i rozprawy, Ludowa Spół
dzielnia Wydawnicza, Warszawa.
1987
Etnografia, w: Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, red. Z. Staszczak,
PWN, Warszawa-Poznań.
Publikacje w „Ludzie” nie są płatne. Redakcja zastrzega sobie prawo do skracania
1opracowywania tekstów. Materiałów nieprzyjętych do druku redakcja nie odsyła. Mate
riały do druku i korespondencję prosimy przesyłać na adres redakcji: Redakcja „Ludu”,
Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U AM, 61-809 Poznań, ul. św. Marcin 78.
REDAKCJA
