-
Title
-
Muzea na wolnym powietrzu w Polsce / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2
-
Description
-
ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2, s.195-220
-
Creator
-
Pytlińska-Spiss, Anna
-
Date
-
1989
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:1264
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1368
-
Text
-
„Etnografia Polska", t. X X X I I I : 1989, z. 2
P L I S S N 0071-1861
ANNA
PYTLIŃSKA-SPISS
(Muzeum Etnograficzne, K r a k ó w )
MUZEA N A W O L N Y M POWIETRZU
W POLSCE
Jeszcze nie tak dawno Polska była krajem drewnianej architektury
ludowej, krajem autentycznych w swoim wyrazie wsi i miasteczek usytuowanych
w naturalnym, j a k ż e często malowniczym pejzażu. Obecnie jest krajem
topornej, pustakowej zabudowy, obcej polskiej tradycji budowlanej, k t ó r a
wypiera z a r ó w n o najstarsze budownictwo tworzone r ę k a m i ludowych cieśli,
jak i to nowsze, nawiązujące do miejscowej tradycji. Wprawdzie tu i ówdzie
p o ś r ó d b a n a ł u błyśnie ciekawszy architektonicznie budynek nawiązujący do
regionalnego stylu, a nawet gdzieniegdzie ujrzymy starą c h a ł u p ę , czasem
starą zagrodę, ale to j u ż resztki jedynej w swoim rodzaju ludowej architek
tury. Praktycznie zniknęło z terenu Polski drewniane budownictwo mieszkalne
i gospodarcze, urządzenia techniki wiejskiej, drewniane d w o r k i szlacheckie
tak typowe dla polskiego pejzażu, zmalała liczba o b i e k t ó w sakralnych, przede
wszystkim cerkwi. Nie w c h o d z ą c w wielorakie przyczyny takiego stanu
rzeczy m o ż n a stwierdzić, że j e d n ą z p r ó b ocalenia c h o ć części zabytkowego
budownictwa drewnianego w Polsce są etnograficzne muzea na wolnym
powietrzu.
W zdewastowanym pejzażu Polski wyrosły bowiem w ciągu minionego
trzydziestolecia muzea skansenowskie, zwane tak od Skansenu w Sztokholmie,
których celem jest nie tylko ochrona tradycyjnej architektury wsi, ale
i p r ó b a przedstawienia w możliwie pełnym świetle dawnej i współczesnej
polskiej kultury ludowej. Jest ich obecnie ponad 40, wliczając w to tzw.
punkty skansenowskie in situ nazwane przez niektórych a u t o r ó w rezerwatami
architektury ludowej. Polskie muzea na wolnym powietrzu powstały stosunkowo
p ó ź n o , c h o ć korzeniami sięgają X I X w., a na ich powstanie i koncepcję
miało wpływ europejskie muzealnictwo skansenowskie, szczególnie skandynaw
skie i niemieckie . Idea m u z e ó w skansenowskich pojawiła się w środowisku
1
1
obfita
Na
temat
historii, koncepcji
i realizacji
polskich
muzeów
literatura naukowa i popularna. Zainteresowanych odsyłam
skansenowskich
do:
Pytlińska
s. 191-202; P y l l i ń s k a - S p i s s
1970. s. 11-16. 24-28; 1979. s. 262-270: Spis.s 1984, s.
148-151;
s. 333-369
Czajkowski
1984.
Zob. leż
artykuły
istnieje
1966.
13.5-138,
|\v:j „Biuletyn Informacyjny
196
ANNA PYTLIŃSKA-SPISS
uczonych, kolekcjonerów i k r a j o z n a w c ó w k r a j ó w skandynawskich w latach
siedemdziesiątych i osiemdziesiątych X I X w., a u podstaw budowy tych
m u z e ó w wyrosłych z patriotycznych pobudek leżała chęć poznania tradycyjnej
kultury ludowej, ochrony jej w y t w o r ó w , przede wszystkim drewnianego
budownictwa.
C h o ć sama idea eksponowania cennych budowli w plenerze sięga starożyt
ności, jednak nowy cel i kierunek istniejącym tu i ówdzie w Skandynawii
kolekcjom budownictwa ludowego n a d a ł A r t u r Hazelius (1833-1901) założyciel
otwartego w 1891 r. Skansenu przy Nordiska Museet w Sztokholmie.
Szeroka działalność Hazeliusa, dar zjednywania sobie serc, otwierania kies
o s ó b prywatnych i instytucji przyczyniły się do wielkiej popularności
Skansenu, k t ó r y stał się wzorem dla plenerowych m u z e ó w . Idea z a k ł a d a n i a
m u z e ó w skansenowskich objęła prawie wszystkie kraje europejskie i niektóre
kraje pozaeuropejskie. Muzea pod gołym niebem znajdują się w Stanach
Zjednoczonych, Kanadzie, Australii, Japonii, Indonezji, Afryce. W Europie
istnieje ponad 2000 m u z e ó w na wolnym powietrzu, najwięcej w krajach
skandynawskich, gdzie zaistniały najlepsze warunki polityczne, gospodarcze,
kulturowe i naukowe do ich powstania .
2
Muzeum Budownictwa
„Materiały
Ludowego
w Sanoku", nr
Muzeum Budownictwa Ludowego
1:
1964,
i dalsze,
w Sanoku", czerwiec
zmiana tytułu
1966,
i dalsze;
na
„Acta
Scansenologica", t. 1: 1980, i dalsze; „Z zagadnień kultury ludowej", t. 1-3: 1978, zmiana
tytułu na „Rocznik Muzeum Wsi Lubelskiej", t. 4: 1981.
2
183
A . Zippelius wybitny organizator i teoretyk
skanseny
z 21
krajów
europejskich,
które
muzealnictwa skansenowskiego
ściśle
wolnym powietrzu z 1972 r. ustalonej przez Związek
odpowiadają
definicji
opisuje
muzeum
Europejskich M u z e ó w
na
na
Wolnym
Powietrzu. Definicja ta brzmi: „Przez termin muzeum na wolnym powietrzu rozumie się
zespoły budowli organizowane i kierowane przy pomocy naukowych metod lub znajdujące
się pod naukowym nadzorem, przedstawiające pełny obraz form zasiedlenia, form budowlanych,
mieszkalnych i gospodarczych"
(Satzung
1973, s.
ręczniku zaznacza wyraźnie, że w rzeczywistości
skandynawskich,
o wiele
więcej
różnego
107). Zippelius w swym
katalogu-pod-
istnieje w Europie, zwłaszcza
typu lokalnych m u z e ó w
na
w
wolnym
krajach
powietrzu,
p u n k t ó w skansenowskich in silu, nie zgłoszonych oficjalnie do krajowych Z w i ą z k ó w Muzeal
nych, dotowanych
przez lokalne władze s a m o r z ą d o w e ,
gminy
wiejskie, miejskie, a
nawet
osoby prywatne ( Z i p p e l i u s 1974, s. 27-28). Spiss kierując się kryteriami Zippeliusa podaje
w publikacji będącej rozszerzoną wersją rozprawy doktorskiej napisanej pod kierunkiem prof.
M.
Gładysza
w
skansenowskiego
liczbę
ponad
500
Czajkowski
istnieje
Katedrze Etnografii Słowian
w Europie",
skansenów
1979b,
„około
s.
Kraków
w
1976,
Europie
(Spiss
18). W kilkanaście
2046" m u z e ó w
UJ
„Dzieje
etnograficznego
1984,
łat później
s.
18.
Tę
Czajkowski
na wolnym powietrzu łącznie
1984, s. 49). T a ogromna różnica
w liczebności
wszystkim
uwzględnił
iż Czajkowski
skansenów
w dużej
samą
liczbę
pisze,
iż w Europie
z azjatycką
zaznaczając, że na samym Półwyspie Skandynawskim jest ich „ o k o ł o
z faktu,
muzealnictwa
Archiwum Katedry Etnografii Słowian U J ,
1706"
częścią
podaje
ZSRR,
(Czajkowski
w Europie bierze się przede
mierze
te
muzea
skansenowskie,
o których tylko wspomniał Zippelius. Tak wielka liczba m u z e ó w jest efektem silnego ruchu
społecznego, działalności stowarzyszeń regionalnych i finansowych możliwości o r g a n ó w samo
rządowych,
przede
wszystkim
skansenowskiej, a równocześnie
w
krajach
świadczy
skandynawskich.
o rzetelnej
trosce
Ilustruje to • dobrze
Skandynawów
o
siłę
idei
zachowanie
drewnianego budownictwa oraz o szacunku i zrozumieniu dla wartości, jakie niesie tradycja.
M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U
197
D l a idei skansenowskiej na ziemiach polskich istotne znaczenie miały
wystawy gospodarcze, k t ó r e „ d o k u m e n t o w a ł y z d o l n o ś ć Polski do samodzielnej
pracy t w ó r c z e j " i ukazywały obraz kraju pod względem etnograficznym.
D l a nas interesujące są tu dwie wystawy, w Krakowie w 1887 r. i we Lwowie
w 1894 г., obie e k s p o n o w a ł y przykłady oryginalnego budownictwa ludowego
z p o ł u d n i o w e j i wschodniej Polski. Pierwszą p r ó b ą przeszczepienia idei
skansenowskiej na teren Polski był p o m y s ł założycieli Muzeum T a t r z a ń s k i e g o
Ignacego Baranowskiego i Adolfa Scholtze w 1888 r. przeniesienia góralskiej
chaty w pełni wyposażonej w pobliże budynku Muzeum. W kilkanaście
lat później, w 1906 r. p o w s t a ł o pierwsze w Polsce muzeum na wolnym
powietrzu we Wdzydzach Kiszewskich założone przez nauczyciela Izydora
Gulgowskiego, wybitnego badacza kaszubskiej kultury ludowej, k t ó r y w za
kupionej przez siebie pięknej chacie podcieniowej wystawił własną kolekcję
w y t w o r ó w kultury materialnej, a przede wszystkim sztuki ludowej K a s z u b ó w
(cenne hafty i obrazy na szkle).
D r u g i m muzeum skansenowskim w Polsce było Kurpiowskie Muzeum
w Nowogrodzie organizowane od 1919 г., oficjalnie otwarte w 1927 r.
Jego twórca, znawca i miłośnik swych rodzinnych stron A d a m C h ę t n i k —
ożywiony ideą Nordiska Museet i Skansenu w Sztokholmie — pragnął
stworzyć przy planowanym muzeum o ś r o d e k b a d a ń naukowych podejmujący
p r o b l e m a t y k ę kurpiowszczyzny. M i m o iż bombardowanie Nowogrodu na
p o c z ą t k u I I wojny światowej zniszczyło prawie kompletnie tę bujnie rozwijają
c ą się placówkę, C h ę t n i k wraz z ż o n ą z niesłabnącym z a p a ł e m zbierali
się do odbudowania muzeum. Obecnie Park Etnograficzny P ó ł n o c n o - W s c h o d
niego Mazowsza w Nowogrodzie reaktywowany w 1950 r. w zasadniczym
swym zrębie prezentuje c h ę t n i k o w s k ą myśl eksponowania architektury kurpiow
skiej. W okresie międzywojennym, kiedy p o w s t a w a ł y w Polsce muzea regionalne
związane ściśle z regionalizmem, ruchem intelektualnym i społecznym
ogarniającym całą niemal E u r o p ę , nie b r a k ł o w Polsce inicjatyw skansenow
skich. Projektowanych m u z e ó w na wolnym powietrzu w Krakowie, Kato
wicach, Z ł a k o w i e Borowym, Wilnie nie u d a ł o się jednak zrealizować. Prze
niesiono jedynie do Parku Kościuszki w Katowicach w latach 1936-1938
drewniany XVI-wieczny kościół z Syryni i spichlerz z G o ł k o w i c z 1688 r.
Z projektem centralnego skansenu g r o m a d z ą c e g o budownictwo ludowe
z całej Polski wystąpił prof. Oskar Sosnowski, założyciel i kierownik
Z a k ł a d u Architektury Polskiej na Politechnice Warszawskiej. Idea muzeum
centralnego o d ż y w a ł a jeszcze po wojnie, aby ostatecznie ustąpić miejsca
koncepcji m u z e ó w regionalnych.
Największy rozkwit m u z e ó w skansenowskich w Polsce przypada na lata
sześćdziesiąte-siedemdziesiąte i nie jest to jeszcze etap z a k o ń c z o n y . W Europie
po pierwszym żywiołowym okresie z a k ł a d a n i a s k a n s e n ó w z k o ń c e m X I X w.
i na p o c z ą t k u X X w., kiedy to muzea pod gołym niebem były głównie
azylem dla o b i e k t ó w o walorach artystycznych, a ucieleśniona w wystawach
skansenowskich romantyczna i wyidealizowana wizja kultury ludowej miała
198
ANNA PYTLIŃSKA-SPISS
służyć wzmocnieniu poczucia narodowego, nadeszła druga fala budowy
m u z e ó w skansenowskich w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, związana
ze stabilizacją g o s p o d a r c z ą p a ń s t w europejskich i lepszym zrozumieniem
wartości architektury ludowej. W założeniach programowych m u z e ó w na
wolnym powietrzu o p r ó c z celów czysto ochroniarskich zaczęła d o m i n o w a ć
troska o wierność przekazu u k ł a d ó w przestrzennych i odtworzenia całej
infrastruktury, w której toczyło się niegdyś życie wiejskiej rodziny.
G w a ł t o w n y rozwój muzealnictwa skansenowskiego zrodził p o t r z e b ę skon
frontowania i ustalenia zasad organizacji i metod budowy m u z e ó w na
wolnym powietrzu. Problematyka ta stała się tematem obrad Walnego
Zgromadzenia M i ę d z y n a r o d o w e j Rady M u z e ó w ( I C O M ) przy U N E S C O
w 1956 r. w Genewie. W rok później na pierwszej sesji I C O M - u po
święconej muzeum skansenowskim w Kopenhadze, Sorgenfri, Á r h u s , Sztok
holmie uchwalono deklarację precyzującą istotę muzeum na wolnym po
wietrzu. Był to pierwszy dokument o znaczeniu historycznym dla rozwoju
muzealnictwa skansenowskiego .
P ó ź n e i d o ś ć żywiołowe przystąpienie do budowy m u z e ó w na wolnym
powietrzu w Polsce pozwoliło wprawdzie u n i k n ą ć poważniejszych b ł ę d ó w
charakterystycznych dla wczesnych faz rozwojowych europejskich skansenów,
ale niestety przyczyniło się do nieodwracalnych zmian w krajobrazie wsi
polskiej. W Polsce nie u d a ł o się w pełni zrealizować programu ochrony
zabytkowego budownictwa ludowego in situ. D o zatracenia ludowej architek
tury przyczyniła się na pewno g w a ł t o w n a urbanizacja wsi, ale i też wiele
bezmyślnych o d g ó r n y c h i lokalnych decyzji, nieliczenie się z miejscową tra
dycją b u d o w l a n ą i nieuświadamianie sobie przez szerokie rzesze mieszkańców
historycznych wartości dziedzictwa budowlanego. W starym budownictwie
widziano przede wszystkim symbol zacofania i prymitywnych w a r u n k ó w
życia, z k t ó r y m i należy jak najszybciej zerwać. Komfortowa „ k a m i e n i c a "
u r z ą d z o n a wg w z o r ó w miejskich stała się wyznacznikiem statusu społecz
nego i materialnego mieszkańca wsi.
N i e b r a k ł o oczywiście społecznych i konserwatorskich inicjatyw ratowania
budownictwa ludowego o cechach zabytkowych, ale — j a k wykazała prak
tyka — uratowanie większych zespołów budownictwa ludowego związane
z kompleksowym planowaniem przestrzennym jest niezwykle u nas trudne
do zrealizowania. W tej sytuacji muzea na wolnym powietrzu stały się
najbardziej realną szansą ochrony budownictwa ludowego. Przenoszenie
o b i e k t ó w do m u z e ó w pod gołym niebem traktowane jest w świetle obecnych
ustaleń na r ó w n i z o c h r o n ą in situ. W 1982 r. Związek Europejskich
M u z e ó w na Wolnym Powietrzu u z n a ł bowiem translokację architektury
za r ó w n o p r a w n e , alternatywne p o s t ę p o w a n i e konserwatorskie.
3
?
de
Pełny
tekst
plein air,
1966,
s. 13-19.
deklaracji
„ICOM
News",
zob.:
vol.
Reunion
11:
1958,
de
nr
l'ICOM
1.
sur
les
Tłumaczenie
problémes
polskie
zob.
des
museés
Memorial
199
M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U
Organizacja nowego typu placówek muzealnych w y m a g a ł a zorganizowanej
działalności i sięgnięcia po wzory obce z braku własnych doświadczeń.
Pierwsza konferencja skansenowska o d b y ł a się w grudniu 1963 r. w Warszawie
z inicjatywy Z a r z ą d u M u z e ó w i Ochrony Z a b y t k ó w . Ogłoszenie r o k u 1966
Rokiem Zabytkowego Budownictwa Ludowego pozwoliło wreszcie zwrócić
u w a g ę społeczeństwa i władz na stan i możliwości ratowania zabytkowego
budownictwa ludowego oraz na podtrzymanie i rozpoczęcie nowych realizacji
skansenowskich. W t y m samym roku zawiązała się Komisja do spraw
P a r k ó w Etnograficznych przy Radzie Programowej do Spraw Ochrony D ó b r
K u l t u r y przemianowana później na Zespół Doradczy do spraw M u z e ó w
Skansenowskich. W 1966 r. z inicjatywy Z a r z ą d u M u z e ó w i Ochrony
Z a b y t k ó w u k a z a ł się M e m o r i a ł w sprawie ochrony budownictwa drewnianego
zawierający program organizacji p a r k ó w etnograficznych w Polsce (Memorial
1966).
C h o c i a ż muzea na wolnym powietrzu zajęły d o ś ć p ó ź n o p o w a ż n e miejsce
wśród m u z e ó w etnograficznych w Polsce, należą do bardzo prężnych placówek
muzealnych. Częste narady robocze, szkolenie m ł o d y c h p r a c o w n i k ó w oraz
coroczne konferencje skansenowskie poświęcone określonej tematyce, niektóre
o randze m i ę d z y n a r o d o w e j , służą wymianie doświadczeń, ustaleniu programu
naukowego i praktycznych rozwiązań realizacyjnych tych dużych muzealnych
p l a c ó w budowy.
W s p o m n i e ć tu należy przynajmniej o d w ó c h konferencjach: o g ó l n o p o l
skiej zorganizowanej w 1969 r. w Sanoku, której tematem obrad były
konkretne metody zabezpieczania i konserwacji budownictwa drewnianego
oraz zagadnienia organizacyjne polskich s k a n s e n ó w . Druga wspomniana
konferencja, j u ż o randze m i ę d z y n a r o d o w e j , o d b y ł a się w 1978 r. również
w Sanoku; ustalono wówczas nowe kryteria działalności m u z e ó w na wolnym
powietrzu oraz s f o r m u ł o w a n o a k t u a l n ą definicję muzeum skansenowskiego .
W świetle tej definicji „ m u z e u m na wolnym powietrzu jest p l a c ó w k ą
n a u k o w o - d y d a k t y c z n o - w y c h o w a w c z ą o r g a n i z o w a n ą celowo z typowych i zabyt
kowych o b i e k t ó w tradycyjnego budownictwa oraz innych z a b y t k ó w związanych
z k u l t u r ą l u d o w ą wiejską i m a ł o m i a s t e c z k o w ą przenoszonych na określone
miejsce lub pozostawionych i zabezpieczonych na miejscu" . Zagadnienia
muzealne, w tym także skansenowskie, weszły do p r o g r a m ó w naukowo4
5
6
4
Materiały z konferencji zob.: O g ó l n o p o l s k a
konferencja muzealna, Sanok 25-27 I X
1969, „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", nr 10: 1969.
Referaty i komunikaty z konferencji zob.: M i ę d z y n a r o d o w a konferencja skansenowska
Sanok 27-30 maj 1978, Sanok 1978, masz. powiel.
6
Wnioski po M i ę d z y n a r o d o w e j Konferencji Skansenowskiej w Sanoku, „Acta Scansenologica", t. 1: 1980, s. 251. W odróżnieniu od pierwszej definicji z 1957 r. określającej
muzeum na wolnym powietrzu jako wystawę zabytkowych budowli zakomponowanej w plenerze
wg określonego scenariusza, p o z o s t a ł e definicje — z a r ó w n o z 1972 г., jak i sanocka z 1978 r. podkreślają w y m ó g kompleksowej, opartej na naukowych zasadach ekspozycji zakomponowanej
w odpowiednim mikropejzażu.
200
ANNA PYTLIŃSKA-SPISS
-badawczych niektórych i n s t y t u t ó w naukowych i katedr na uczelniach m . in.
Katedry Etnografii Słowian U J kierowanej przez prof. Mieczysława G ł a d y s z a
w latach 1960-1973.
W dziele z a k ł a d a n i a m u z e ó w skansenowskich instytucjonalne działania
byłyby niewystarczające, gdyby nie zapał, energia i ogromne z a a n g a ż o
wanie wybitnych jednostek. W ś r ó d nich, poza wymienionymi j u ż Izydorem
Gulgowskim i Adamem Chętnikiem oraz wielu innymi zasłużonymi muzeal
nikami i naukowcami, należy wymienić Aleksandra Rybickiego, k t ó r y wsparty
inicjatywą ówczesnego Konserwatora Wojewódzkiego Jerzego Tura założył
w 1958 r. Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. To pierwsze
założone po I I wojnie światowej muzeum skansenowskie objęło swym za
sięgiem badawczym grupę etnograficzną Bojków, P o g ó r z a n , Dolinian, Ł e m
k ó w , a następnie rejon przemysko-lubaczowski. Dzięki d u ż e m u rozmachowi
budowlanemu, badawczemu, wydawniczemu, ożywionym kontaktom zagranicz
nym Muzeum Budownictwa Ludowego uzyskało w latach siedemdziesiątych
status placówki wiodącej. R o k wcześniej p o w o ł a n o do życia Orawski Park
Etnograficzny w Zubrzycy G ó r n e j , k t ó r y zaczął się r o z b u d o w y w a ć wokół
zabytkowej zagrody sołtysów M o n i a k ó w . Prof. dr M . G ł a d y s z był członkiem
Rady Muzealnej Parku Etnograficznego w Zubrzycy w latach 1983-1984
i żywo interesował się działalnością tej prężnej i ambitnej placówki. W rok
po założeniu skansenu sanockiego p o w o ł a n o do życia Park Etnograficzny
przy Muzeum Etnograficznym w Toruniu. W 1961 r. p o w s t a ł G ó r n o ś l ą s k i
Park Etnograficzny w Chorzowie, w 1962 r. Muzeum Wsi Opolskiej
w Opolu-Bierkowicach.
W tym miejscu należy p r z y p o m n i e ć , że w latach 1953-1962 przeprowadzono
pod kierunkkiem prof. G ł a d y s z a szeroko zakrojone badania nad budownictwem
ludowym G ó r n e g o Śląska; brali w nich udział m. in. pracownicy Muzeum
G ó r n o ś l ą s k i e g o w Bytomiu, absolwenci H K M UJ, pracownicy Z a k ł a d u
Etnografii I H K M P A N . Pozwoliły one na sporządzenie wyczerpującego
rejestru z a b y t k ó w budownictwa ludowego. Rejestr ten posłużył do opracowania
p l a n ó w i założeń dla G ó r n o ś l ą s k i e g o Parku Etnograficznego w Chorzowie
i Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu. Szczególne więzy łączyły prof. Gładysza
z Muzeum Wsi Opolskiej. Profesor przez cały czas k o n s u l t o w a ł działalność
merytoryczną skansenu opolskiego, zaopiniował pozytywnie projekt zagospo
darowania terenu skansenu autorstwa mgr. inż. arch. J. Gurawskiego .
W latach 1967-1974 prof. G ł a d y s z pełnił funkcję Przewodniczącego Rady
Muzealnej Muzeum Wsi Opolskiej, a do 1984 r. był jej członkiem.
Z czasem nawiązała się ścisła w s p ó ł p r a c a między k i e r o w a n ą przez Profesora
K a t e d r ą Etnografii Słowian a Muzeum Wsi Opolskiej.
7
W roku powstania muzeum skansenowskiego w Opolu (tj. w 1962)
u d o s t ę p n i o n o publiczności Park Etnograficzny w Olsztynku j a k o oddział
7
M . G i a d y s z , M . G ł a d y s z o w a , Opinia o projektach
w Opolu, maszynopis.
zagospodarowania terenu skansenu
M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U
201
Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. O d 1969 r. jest to samodzielne Muzeum
Budownictwa Ludowego. Od 1963 r. istnieje Park Etnograficzny przy
Muzeum w Łowiczu prezentujący dwie typowe zagrody łowickie. W 1969 r.
powstał Sądecki Park Etnograficzny; w 1970 r. — Park Etnograficzny
w Kolbuszowej, Kaszubski Park Etnograficzny we Wdzydzach i r o z p o c z ę t o
b u d o w ę tzw. Zagrody Wiejskiej w Kakoninie p o ł o ż o n y m w południowej
części pasma Łysogór. W 1971 r. powstał Skansen Mazowiecko-Podlaski
przy Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu; w 1972 r. — Zielonogórski Park
Etnograficzny w Ochli; w 1973 r. — Wielkopolski Park Etnograficzny
na Lednicy i Zagroda Wsi Pszczyńskiej w Pszczynie; w 1974 r. — Skansen
Budownictwa Ludowego w Wolsztynie i O ś r o d e k Budownictwa Ludowego
w Szymbarku, woj. n o w o s ą d e c k i e ; w 1975 r. — Park Etnograficzny w Sierpcu;
w 1976 r. — Muzeum Wsi Kieleckiej w Tokarni k. Chęcin, Muzeum Wsi
Lubelskiej w Lublinie. Łowicki Park Etnograficzny w Maurzycach. W 1977 r.
Muzeum Wsi Radomskiej; w 1978 r. — muzeum skansenowskie w Osieku,
woj. pilskie, i w Kaszczorku k. Torunia. W latach osiemdziesiątych powstają
dalsze muzea na wolnym powietrzu znajdujące się obecnie w mniej lub
bardziej zaawansowanej fazie realizacji. Są to muzea w Nowej Hucie —
Krzesławicach, w Jastrzębiej, w Dołędze, woj. tarnowskie, w Lubiążu
k. Wrocławia, w Kudowej, Sieradzu, Gorzowie Wielkopolskim, K ł ó b c e , woj.
włocławskie, Wasilkowie k. Białegostoku, Styrzyńcu k. Białej Podlaskiej.
Niestety nie u d a ł o się zrealizować w Polsce wszystkich zamierzonych
skansenów, m . in. w Ł o d z i , na wyspie Bielawie k. Drawska Pomorskiego,
w Zakopanem. Zamiast planowanego jeszcze w latach pięćdziesiątych pod
halańskiego skansenu w Zakopanem Muzeum T a t r z a ń s k i e rozpoczęło w p ó ź n y c h
latach sześćdziesiątych tworzenie O g ó l n o p o d h a l a ń s k i e g o Parku Etnograficznego
realizującego p o t r z e b ę ochrony zabytkowej struktury przestrzennej. W o b r ę b
Parku wchodzi m. in. Letnia Wieś Pasterska w Jurgowie na Polanie Podo k ó l n e . Zachowane tam zabytkowe szałasy po wyremontowaniu przez brygady
Muzeum T a t r z a ń s k i e g o służą nadal m i e s z k a ń c o m wsi. Muzeum sprawuje
również opiekę nad szałasami na Polanie C h o c h o ł o w s k i e j , nad Z a g r o d ą
K o r k o s z ó w w Czarnej G ó r z e na Spiszu, nad z a b u d o w ą wsi C h o c h o ł ó w ,
z a g r o d ą Sabały, z a b y t k o w ą z a b u d o w ą u l . Kościeliskiej i willą „ P o d jed l a m i " w Zakopanem, nad z a b y t k o w ą częścią wsi Kacwin, opuszczonym
cmentarzem z kamiennymi rzeźbami w Czarnym Dunajcu. Nawiązując
do planowanych, a nie zrealizowanych s k a n s e n ó w w L u d ź m i e r z u , Ł o p u s z n e j ,
Niedzicy koniecznością chwili staje się skansen ratowniczy dla t e r e n ó w
zalewowych zapory w Czorsztynie, k t ó r y uzyskał lokalizację w pobliżu
wsi-Nowe Maniowy. Jeśli powstanie tam kiedyś muzeum tradycyjnej góral
skiej architektury stanowić będzie nie tylko zdumiewający kontrast dla
żałośnie sztucznej, porażającej pospolitością standardowego budownictwa
wsi Nowe Maniowy, ale i unaoczni kulturowe szkody, jakie niesie ze s o b ą
ta p o t ę ż n a inwestycja.
Poza muzeami skansenowskimi różniącymi się stopniem samodzielności,
202
ANNA PYTLIŃSKA-SPISS
wielkością ekspozycyjnego terenu, zasięgiem terytorialnym, typem kompozycji
przestrzennej — muzeum parkowe i m u z e u m — w i e ś , istnieją, żeby wymienić
tylko niektóre z nich, punkty skansenowskie in situ. Są to m . in. Kaszubska
Zagroda w Sominach k. Bytowa, Skansen Słowiński w Klukach (mający
realne szanse rozbudowy o dalsze zachowane w sąsiedztwie słowińskie
zagrody), zagroda w Nadolu k. Pucka, c h a ł u p a podcieniowa w Starej
Świętej k. Z ł o t o w a (będąca rzadkim j u ż p r z y k ł a d e m szachulcowego budow
nictwa K r a j n i a k ó w Złotowskich), zagroda Czernikiewiczów w Bodzentynie,
zagroda K o n o p k ó w w Kadzidle, zagroda sitarska w Biłgoraju, zagroda
Curyłowej w Z a l i p u . Jak podaje Franciszek M i d u r a skanseny zgromadziły
ponad 600 o b i e k t ó w dużej architektury, ponad 800 małej, a program
rozwoju muzealnictwa skansenowskiego przewiduje do 1995 r. o k o ł o 50
m u z e ó w na wolnym powietrzu z ponad 1800 obiektami kubaturowymi
(Midura 1987, s. 52).
Polskie muzea na wolnym powietrzu poświęcone są generalnie wiejskiej
kulturze ludowej w całym jej zróżnicowaniu regionalnym, społecznym,
historycznym. D o s k a n s e n ó w przenosi się przede wszystkim budownictwo
wiejskie. K u l t u r ę m a ł o m i a s t e c z k o w ą reprezentuje — j a k d o t ą d — zagroda
Czernikiewiczów w Bodzentynie, woj. kieleckie, i zagroda sitarska w Biłgoraju.
Sektory m a ł o m i a s t e c z k o w e przewiduje się w skansenach m . in. w Sanoku,
Lublinie, Kielcach. N o w y m Sączu, Kłóbce, a w N a d w i ś l a ń s k i m Parku
Etnograficznym w Wygiełzowie pod Lipowcem (założonym w 1968 r.)
jest j u ż on na u k o ń c z e n i u . W muzeach w Radomiu, Lublinie, Kielcach.
N o w y m Sączu realizuje się sektor dworski. W skansenie w Ciechanowcu
znajduje się d w ó r myśliwski i d w o r k i drobnoszlacheckie. O p r ó c z budownictwa
mieszkalnego i inwentarskiego przenosi się na teren s k a n s e n ó w u r z ą d z e n i a
techniki ludowej, jak wiatraki, młyny, olejarnie, tartaki, folusze, budowle
użyteczności publicznej, m. in. szkoły wiejskie, remizy oraz obiekty sakralne,
kościoły, cerkwie, kapliczki. W obrazie polskiej wsi nie b r a k ł o — zwłaszcza
na pograniczach — e l e m e n t ó w obcych etnicznie: ruskich, ukraińskich, biało
ruskich. Uwzględnia to w swym programie skansen w Sanoku, Lublinie,
Ciechanowcu, N o w y m Sączu (tu jedyny w polskich skansenach sektor
cygański). Z kolei muzeum skansenowskie w Ochli prezentuje obok kultury
ludności autochtonicznej k u l t u r ę o s a d n i k ó w , m. in. r e p a t r i a n t ó w „zza Buga".
Pewnym odpowiednikiem europejskich s k a n s e n ó w etnograficzno-archeologicznych (Bunge, Hjerl Hede. Singleton) jest Rezerwat Archeologiczno-Etnograficzny w Osieku, woj. pilskie (cmentarzysko prasłowiańskie i ekspozycja
ludowego budownictwa Krajny).
Jak w s p o m n i a ł a m , nie wszystkie z planowanych m u z e ó w na wolnym
powietrzu u d a ł o się zrealizować. Z kolei n i e k t ó r e realizowane zmieniły
lokalizację, inne zmieniły formę i zakres działania, a jeszcze inne musiały
8
8
Wykaz i opis polskich m u z e ó w skansenowskich zob.
s. 210-220; S p i s s 1984. s. 33-40; M i d u r a 1987. s. 48-54.
m. in.:
Czajkowski
1984,
M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U
203
nagiąć program do otrzymanego terenu. W ś r ó d polskich m u z e ó w skansenow
skich z a u w a ż a się brak placówek specjalistycznych. Muzeum Przemysłu
i Rzemiosła Ludowego w Krzesławicach-Nowej Hucie, egzystująca przez
lata j a k o k o m ó r k a społeczna, wciąż jest na etapie wstępnych prac. Czy
starczy jednak tworzywa do tego mocno spóźnionego w czasie muzeum?
W trakcie budowy znajduje się Muzeum Budownictwa i Techniki Wiejskiej
w Gorzowie Wielkopolskim poświęcone przede wszystkim m ł y n a r s t w u .
W s p o m n i e ć też należy o p o w o ł a n i u przez Stowarzyszenie Naukowo-Techniczne
Inżynierów i T e c h n i k ó w Przemysłu Naftowego skansenu technicznego w naj
starszej kopalni nafty w B ó b r c e pod Krosnem, który jednak w k r ó t c e
przestał spełniać wymogi nowoczesnego muzealnictwa skansenowskiego.
W 1969 r. otwarto Skansen Bartniczo-Pszczelarski przy ówczesnym Muzeum
Regionalnym w Radomiu. Obecnie stanowi on integralną część Muzeum
Wsi Radomskiej. Plenerowe wystawy u l i znajdują się przy Z a k ł a d z i e Badania
C h o r ó b O w a d ó w U ż y t k o w y c h w Swarzędzu pod Poznaniem, przy Technikum.
Pszczelarskim w Pszczelej W o l i k. Lublina, przy Muzeum Rolnictwa w Szre
niawie.
Coraz bardziej odczuwa się brak skansenu poświęconego kulturze robot
niczej, k t ó r y m ó g ł b y być zlokalizowany w Ł o d z i . Niestety, nie u d a ł o się
nawet u r a t o w a ć od rozbiórki kunitzerowskich d o m ó w tkaczy, mimo wiel
kiego z a a n g a ż o w a n i a w tę sprawę prof. Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej,
kierownika Katedry Etnografii na Uniwersytecie w Ł o d z i . W związku
z regulacją Wisły pojawiła się g w a ł t o w n a potrzeba zabezpieczenia o b i e k t ó w
związanych z żeglugą i budownictwem nadwodnym, o co energicznie starała
się prof. M a r i a Znamierowska-Prüfferowa, wieloletni Dyrektor Muzeum Etno
graficznego w Toruniu. W połowie lat sześćdziesiątych prof. Znamierowska-Prufferowa o p r a c o w a ł a projekt i koncepcję skansenu rybacko-flisackiego
w Toruniu, a następnie rozpoczęła starania uwieńczone powodzeniem o utwo
rzenie skansenu rybackiego na Helu.
Zasadniczym problemem w programowaniu skansenu jest w y b ó r terytorium
kulturowego reprezentowanego w ekspozycji na wolnym powietrzu. Badania
nad etnograficzną regionalizacją Polski nie pozwoliły na wyznaczenie nie
budzących wątpliwości granic r e g i o n ó w etnograficznych, ale dla celów prak
tycznych konieczne stało się ustalenie zasięgu poszczególnych m u z e ó w i ich
stosowna lokalizacja. Muzea zmuszone liczyć się ze względów administracyjno-finansowych ze współczesnymi granicami administracyjnymi j a k o teren działa
nia wybierają obszary, na k t ó r y c h łączyła l u d n o ś ć więź historyczna, kulturowa,
gospodarcza, administracyjna. W praktyce muzea skansenowskie deklarują
najczęściej badania i reprezentację kultury ludowej grup etnograficznych
lub r e g i o n ó w etnograficznych, czasem w publikacjach traktowanych zamiennie,
niekiedy tylko ekspozycję regionalnych t y p ó w architektury. Znajduje to
odbicie w kompozycji przestrzennej muzeum typu „wieś", gdzie regionowi
lub grupie etnograficznej odpowiada sektor. W dużych muzeach o p r ó c z
s e k t o r ó w „etnograficznych" komponuje się inne sektory, np. dworski, prze-
204
Rye.
ANNA PYTLIŃSKA-SPISS
1. Sądecki
Park
Etnograficzny
w Nowym Sączu.
Dwór
z
Rdzawy,
XVII/XVI1I
w.
Fot. M. Długosz. 1979
myślowy, gospodarczy (zaplecze). P r z y k ł a d o w o muzeum skansenowskie w Sa
noku, Kolbuszowej, N o w y m Sączu obejmują swym zasięgiem pełne grupy
etnograficzne, a muzea w Chorzowie, Tokarni k. Chęcin, Radomiu, Sierpcu —
tylko w części prezentują lokalne grupy etnograficzne. Skanseny w Opolu,
Lublinie, Olsztynku obejmują swym zasięgiem krainy geograficzno-historyczne.
G ł ó w n ą dziedziną zainteresowań s k a n s e n ó w jest oczywiście budownictwo
w całym jego z r ó ż n i c o w a n i u regionalnym, historycznym, społecznym. Jak
wiadomo region etnograficzny nie zawsze pokrywa się z regionem architekto
nicznym. Najsensowniejszym r o z w i ą z a n i e m wydaje się zatem wydzielenie
w obrębie regionu etnograficznego określonego typu budownictwa, jednak
bez u t o ż s a m i a n i a go z tym regionem. Sprowadza się to do wyznaczenia
form modelowych zabudowy wsi w o k r e ś l o n y m czasie na o k r e ś l o n y m
obszarze oraz wyznaczeniu zasięgów występujących odmian poszczególnych
e l e m e n t ó w budowlanych (rzut, konstrukcja, materiał, kształt i pokrycie
dachu).
Planowanie sieci placówek skansenowskich w Polsce, gdyby istotnie
taki generalny plan powstał, powinno było się łączyć z podjęciem b a d a ń
nad tworzeniem się regionalnych odmian kultury ludowej. W naszej rzeczy
wistości, kiedy sytuacja w dziedzinie ochrony z a b y t k ó w w y m a g a ł a natychmiasto
wych działań i brak było jednolitej polityki muzealnej, praktyka budowy
205
M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U
s k a n s e n ó w wyprzedziła teoretycznie udokumentowane badania, a ruch ten
stał się w dużej mierze ż y w i o ł o w y . Okoliczności powstawania m u z e ó w
pod gołym niebem w Polsce sprawiły, że sieć ich jest przypadkowa i nie
adekwatna do potrzeb reprezentacji budownictwa ludowego. Całe rejony
Polski nie są objęte s k a n s e n o w s k ą o c h r o n ą budownictwa ludowego, a jeśli
były tam planowane skanseny, ich realizacja nie doszła do skutku lub
znajduje się we wstępnej fazie budowy. Są to m. in. Żywieckie. Gorce,
Spisz, częściowo Podhale, wschodnia część krakowskiego, wrocławskie,
legnickie, jeleniogórskie, wałbrzyskie, szczecińskie, koszalińskie, Żuławy G d a ń
skie.
N a program muzeum skansenowskiego i jego realizację zasadniczy wpływ
mają założenia naukowo-teoretyczne, stan budownictwa ludowego, stan przy
gotowania technicznego i dokumentacyjnego, warunki gospodarczo-społeczne,
a także polityczne. R o z w ó j programu europejskich m u z e ó w skansenowskich
zmierzał od pojedynczych o b i e k t ó w architektonicznych przenoszonych na teren
parkowy poprzez zagrody r ó ż n y c h warstw społecznych i zawodowych
usystematyzowanych w ciągi typologiczne do zamkniętych całości urbanistycz
nych usytuowanych w odpowiednio przygotowanym tle przyrodniczym,
przedstawiających r ó ż n e formy mieszkalne i gospodarcze. Z a u w a ż o n o bowiem,
że tylko w zespole budowli p o c h o d z ą c y c h z określonego miejsca i czasu,
warstwy społecznej i zawodowej odtwarzających dawne układy przestrzenne
w możliwie wiernie zrekonstruowanym mikropejzażu m o ż n a uzyskać adekwatny
obraz budownictwa wybranego terenu w całym jego kontekście kulturowym.
W muzeach przedstawiających kompleksowo kulturę wsi zwanych w literaturze
„ G a n z h e i ť s Museum", u nas operujemy terminem „ m u z e u m - w i e ś " , architek
tura stanowi j a k b y o p r a w ę różnych dziedzin kultury ludowej funkcjonującej
j a k o całość w czasie i przestrzeni (Reinfuss 1976a s. 10-13; Czajkowski
1976, s. 13-19; 1979a, s. 60-78). T ę właśnie teoretyczną zasadę realizują
m. i n . muzea w Lublinie, Sanoku, Kielcach, Sierpcu, odtwarzając również
charakterystyczne u k ł a d y przestrzenne, kształty wsi najbardziej typowe dla
regionu.
9
9
Nie należy jednak z a p o m i n a ć o inicjatywie dr Hanny Pieńkowskiej.
Konserwatora
Zabytków,
która
opracowała
w
latach
sześćdziesiątych
program sieci m u z e ó w na wolnym powietrzu dla ó w c z e s n e g o
niający
także
ochronę zabytkowych
zespołów
Wojewódzkiego
pierwszy
woj. krakowskiego
wiejskich i m a ł o m i a s t e c z k o w y c h .
w
kraju
uwzględ
Krakowski
W o j e w ó d z k i Park Etnograficzny miał się składać z trzech podstawowych o d d z i a ł ó w : w Nowym
Sączu, Tarnowie i na Podhalu, oraz siedmiu mniejszych, w Zubrzycy Górnej, w Wygiełzowie
pod Lipowcem, w Pieskowej Skale, Niedzicy, Ziemi Żywieckiej i G o r c z a ń s k i e g o przy Muzeum
w Rabce. W późniejszych latach P i e ń k o w s k a
kulturowego
opierając
o p r a c o w a ł a projekt rewaloryzacji
się na koncepcji projektowej
ochrony
wraz z systemem p a r k ó w krajobrazowych wypracowanej
i ukształtowania
w Zakładzie
brazu pod kierunkiem prof. J . Bogdanowskiego (Pieńkowska
krajobrazu
krajobrazu
Architektury
1969, s. 35-44).
Polski również w latach sześćdziesiątych prof. Maria Znamierowska-Pruflferowa
Krajo
Na północy
opracowała
projekt zabezpieczenia in situ wybranych o b i e k t ó w w poszczególnych regionach woj. bydgos
kiego, w Godzimierzu, Kaszczorku, Silnie, a także utworzenia s k a n s e n ó w w Mietlicy i Mo
gilnie. Tylko część tych projektów u d a ł o się zrealizować.
206
ANNA PYTLIŃSKA-SPISS
Rye. 2. Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie. Sektor Wyżyny Lubelskiej
Fot. F. Popik, 1979
Przewidziane w k i l k u muzeach skansenowskich sektory m a ł o m i a s t e c z k o w e
b ę d ą prezentowały syntetyczny model osady miejskiej, dla których wzorem
b ę d ą miasteczka w rejonie objętym działalnością muzeum. Polskie muzea
wypracowują dopiero metodyczne wzorce tworzenia s e k t o r ó w m a ł o m i a s t e c z k o
wych korzystając częściowo z w z o r ó w zagranicznych. Nie rozwiązuje to
oczywiście problemu ratowania architektury m a ł o m i a s t e c z k o w e j , chodzi tu
przede wszystkim o korzyści oświatowe, p o g l ą d o w e . Zwiedzający będzie
mógł obejrzeć jeśli nie cały rynek, to przynajmniej dwie pierzeje z charaktery
styczną z a b u d o w ą dawnych rolniczych miasteczek (Dzięgiel 1971, s. 13-20;
Miliszkiewicz 1981, s. 41-54). Niestety praktycznie jest j u ż niemożliwe odtworze
nie sklepików, w a r s z t a t ó w żydowskich z całą ich n i e p o w t a r z a l n ą atmo
sferą.
Przy doborze o b i e k t ó w do skansenu, przy ustalaniu typologii budow
nictwa organizatorzy m u z e ó w skansenowskich korzystają z m a t e r i a ł ó w archiwal
nych (m. i n . mapy katastralne, akta Powszechnego Z a k ł a d u Ubezpieczeń),
z m a t e r i a ł ó w opisowych i fotograficznych zgromadzonych z a r ó w n o przez
istytucje naukowe, jak i instytucje zajmujące się ewidencją budownictwa
ludowego, Biura Dokumenacji Z a b y t k ó w przy U r z ę d a c h K o n s e r w a t o r ó w
Wojewódzkich i przy Pracowniach Konserwacji Z a b y t k ó w , O ś r o d e k Dokumen
tacji Z a b y t k ó w przy Ministerstwie K u l t u r y i Sztuki.
207
M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U
Jest s p r a w ą oczywistą, że kurczące się zasoby budownictwa ludowego
w terenie mają i b ę d ą m i e ć istotny wpływ na realizację p r o g r a m ó w nauko
wych polskich s k a n s e n ó w i w niejednym wypadku d o p r o w a d z ą do daleko
idących rekonstrukcji. Poza tym ekspozycja skansenowska rządzi się określo
n y m i prawami. M i m o najlepiej opracowanej typologii nie s p o s ó b u k a z a ć
na przykładzie przeniesionych zagród pełnego obrazu ludowego budownictwa
danego terenu. Prawie zawsze mamy do czynienia z lepszym lub gorszym
wyborem, uproszczeniem wynikającym z konieczności p o d p o r z ą d k o w a n i a się
o k r e ś l o n e m u projektowi i planowi przestrzennemu. Obiekt wyrwany z historycz
nie u k s z t a ł t o w a n e g o ś r o d o w i s k a przeniesiony w odmienne warunki tworzy
n o w ą j a k o ś ć w myśl założeń programowych. W wyniku d e m o n t a ż u i ponow
nego m o n t a ż u powstaje pewna iluzja naturalnych form i u k ł a d ó w prze
strzennych nieraz d o ś ć odległa od rzeczywistości, c h o ć zasadniczo przestrzega
się zasady wierności oryginałowi i przestrzennych p o w i ą z a ń . Ze względów
technicznych niemożliwe jest np. przedstawienie zagęszczenia polskich wsi,
owych p r z y b u d ó w e k , d o b u d ó w e k , tego wszystkiego, w co obrasta ludzka
siedziba. W tym rozumieniu muzeum na wolnym powietrzu jest m a k i e t ą ,
gigantyczną gablotą, w której zgromadzony materiał poddany wymogom
ekspozycyjnym pozwala tylko do pewnego stopnia wiernie o d t w o r z y ć kon
k r e t n ą rzeczywistość ( K u r z ą t k o w s k i 1987, s. 21-29).
Ryc.
3.
Kaszubski
Park
Etnograficzny
we
Wdzydzach
Kiszewskich.
Chalupa
z
Lipuskiej
Huty i wiatrak z Jeżewnicy
Fol. A. Spiss. 1975
208
ANNA PYTLIŃSKA-SPISS
Z jeszcze większą wyrazistością ujawnia się ten problem w muzeach
typu parkowego, gdzie zabudowa jest o b o j ę t n a w stosunku do rzeczywistych
u k ł a d ó w przestrzennych, przestrzega się jednak wiernego odtworzenia siedliska,
np. w muzeach w Ochli, Zubrzycy G ó r n e j , Toruniu.
G w a ł t o w n y rozwój s k a n s e n ó w w Polsce i ogrom prac budowlanych
prowadzonych rozmaitymi metodami s p o w o d o w a ł y , że należało opierając
się na istniejących wzorach w y p r a c o w a ć własne zasady inwentaryzacji
i rekonstrukcji o b i e k t ó w architektonicznych. Sięgnięto przede wszystkim do
w z o r c ó w skandynawskich, głównie duńskich, z uwagi na ich wysoką precyzyj
ność. Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku na podstawie najnowszych
osiągnięć teorii i praktyki skansenowskiej oraz własnych bogatych doświad
czeń w y p r a c o w a ł o po pewnym czasie wzór skansenowskiej, kompleksowej
dokumentacji konserwatorsko-budowlanej, w miarę upływu czasu modyfiko
wanej, k t ó r ą posługują się pozostałe muzea na wolnym powietrzu. Generalnie
wszystkie przenoszone do m u z e ó w skansenowskich obiekty m u s z ą p o s i a d a ć
k o m p l e t n ą d o k u m e n t a c j ę n a u k o w o - t e c h n i c z n ą obejmującą
inwentaryzację
architektoniczną, opracowanie historyczno-etnograficzne, ekspertyzę dotyczącą
stanu zachowania, scenariusze wyposażenia wnętrz, serwis fotograficzny.
Dokumentuje się też wszystkie prace budowlano-konserwatorskie przy m o n t a ż u
obiektu
Prace budowlane w skansenach charakteryzują się na ogół wysoką
dbałością o zachowanie maximum oryginalnej substancji i znaczną precyzją
w pracach rekonstrukcyjnych. Najlepszy poziom wykonawstwa zapewniają
własne brygady robocze złożone z wyspecjalizowanych cieśli wiejskich
znających tajniki ludowej ciesiołki i dobrze rozumiejących sens muzealnej
rekonstrukcji (Czajnik 1979b, s. 222-229; Olszański 1979, s. 230-242; Popik
1987, s. 30-36). Z uwagi na coraz większą t r u d n o ś ć z pozyskaniem do
prac skansenowskich cieśli i r o b o t n i k ó w (konkurencją są lepiej płatne prywatne
i zagraniczne budowy), konieczne jest uregulowanie ich statusu zawodowego,
a także rejestracja fotograficzna i filmowa prac budowlanych dla celów
szkoleniowych i dokumentacyjnych.
Od p o c z ą t k u budowy s k a n s e n ó w w Polsce
doskonalszych metod konserwacji drewna, bo
głównie do czynienia budowniczowie m u z e ó w na
1976, s. 30-38; Czajnik 1979a, s s. 244-261).
1 0
trwają
z tym
wolnym
Wielką
poszukiwania naj
tworzywem mają
powietrzu (Kurpik
pomoc w zakresie
N a całość materiałów dokumentacyjnych związanych z wykupem obiektu, rozbiórką,
konserwacją,
montażem
wstępna, rozbiórkowa,
wyposażenia
wnętrz.
i wyposażeniem
składają
montażowa, pomontażowa
się następujące
elementy:
dokumentacja
dokumentacja konserwatorska, scenariusz
Przy rekonstrukcji budynku na terenie
skansenu
istnieją
w
zasadzie
trzy m o ż l i w o ś c i : 1) zachowuje się stan zastany z wszelkimi zmianami spowodowanymi
upływ czasu i u ż y t k o w n i k ó w ;
2) rekonstruuje się stan
budynku z okresu jego
przez
budowy,
odrzucając późniejsze naleciałości; 3) odtwarza się ogniwo pośrednie uwzględniając późniejsze
zmiany z r ó w n o c z e s n y m zachowaniem tych zmian, które zostały wprowadzone przed okresem,
jaki
obiekt
reprezentuje
w skansenie
(Olszański
1980,
s.
45,
52-53;
1976,
s.
23-29).
209
MUZBA NA W O L N Y M P O W I E T R Z U
szkolenia, wykonywania ekspertyzy, dostarczania bezpłatnie ś r o d k ó w biologicz
nej ochrony i konserwacji drewna świadczyły dla prawie wszystkich s k a n s e n ó w
Zjednoczone Z a k ł a d y Gospodarcze I N C O , Zespół Chemii Budowlanej, Dział
Instruktażu Terenowego . M i m o jednak wieloletnich wysiłków i wzbogacania
wiedzy praktycznej znawcy przedmiotu uważają konserwację drewna s t o s o w a n ą
w polskich skansenach za niedostateczną, gdyż jest na ogół powierzchowna,
a w zakresie ś r o d k ó w chemicznych sytuację określa się j a k o niekorzystną
(por. Lutomski, Gaida 1987. s. 58-71).
Innym wielkim problemem jest konserwacja o b i e k t ó w ruchomych znaj
dujących się w pomieszczeniach przeniesionych obiektów. R ó ż n i c e temperatur,
zwłaszcza wilgoć w nieopalanych w zimie pomieszczeniach, kurz i różne
niekorzystne zmiany związane z nasilonym ruchem zwiedzających stwarzają
dodatkowe zagrożenie. Z podobnymi problemami — m o ż e nawet w większym
stopniu — borykają się zagraniczne muzea, ale w naszej sytuacji finansowej
i brakach kadrowych w pracowniach konserwatorskich nie widać wielkich
szans poprawy sytuacji.
11
W p o c z ą t k a c h ruchu skansenowskiego obiekty architektoniczne przenoszone
do m u z e ó w na wolnym powietrzu prezentowane były na tle parkowej
zieleni, przy czym gęste zadrzewienie najczęściej d o m i n o w a ł o w pejzażu
skansenu. Z czasem jednak parkowe tło o k a z a ł o się nieodpowiednie do
ekspozycji przedstawiającej obraz kultury określonej społeczności. Inscenizo
wano więc odpowiednie dla wiejskich budowli otoczenie, jak o g r ó d k i
przydomowe, warzywniki, sady, pasieki, poletka uprawne, jednym słowem
odpowiedni dla tych z a b y t k ó w mikropejzaż. R ó ż n e drobne elementy, jak
płoty, bramy, mostki, stogi siana, brogi, studnie, a wreszcie zwierzęta
domowe, uzupełniały obraz „muzealnej wsi", stwarzały jej nastrój i klimat.
Tę m e t o d ę ożywiania ekspozycji stosuje się najczęściej po dzień dzi
siejszy.
Na p o c z ą t k u lat siedemdziesiątych niektóre ambitniejsze muzea, j a k
Julita Gard w Szwecji, Rheinisches Freilichtmuseum w K o m m e r n w R F N ,
Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie, podjęły starania o odtworzenie w możliwie
pełnym stanie typowego dla danego regionu ś r o d o w i s k a przyrodniczego
u ż y t k o w a n e g o i przetwarzanego przez człowieka do celów gospodarczych .
l 2
11
należał
Do
szczególnie
zmarły
8
zasłużonych
III 1981
r.
osób
wybitny
w
dziedzinie
specjalista
dr
konserwacji
inż. Michał
drewna
Czajnik,
zabytkowego
który
współ
pracował z Zjednoczonymi Zakładami Gospodarczymi I N C O . Opracował on m. in. założenia
konserwatorskie
dla
19 polskich
skansenów,
sprawował
stałą
opiekę
nad
przenoszonymi
obiektami. Działalność, publikacje, wykaz ekspertyz Czajnika zob. w publikacji poświęconej
jego pamięci: Zabytkowe
1 2
W
1981
drewno 1987. s. 7-20.
r. odbylo się w Kommern ( R F N ) M i ę d z y n a r o d o w e
Sympozjum na
temat
zachowania zagrożonych wiejskich roślin dziko rosnących oraz historycznych roślin użytkowych.
Zob.: Ber ich t über das Sympozium
historischer
Nutzflanzenkuliureii
Schriftenreihe.
14 -
H.
3.
red.
Etnografia Polska t. XXXIII/2
Erhaltung gefiihrdeler dórfiicher
un Ercilichtmuseen,
A.
Zippelius.
Bonn
Pfianzengesellscliaften
Stiftimg zum Schulze gefahrdetcr
brw.
Na
lemat
aranżacji
und
Pfianzen,
mikropejzażu
210
ANNA PYTLIŃSKA-SPISS
Chodzi tu o ukazanie wielorakich i wszechstronnych p o w i ą z a ń między
człowiekiem a środowiskiem przyrodniczym. Muzeum na wolnym powietrzu
stwarza szansę ratowania starych roślin kulturowych, a także możliwość
uprawy tradycyjnych roślin zbożowych, przemysłowych, roślin ozdobnych,
odtwarzania starych g a t u n k ó w drzew owocowych, flory łąk, pastwisk, roślin
ruderalnych, a wreszcie hodowli zwierząt gospodarskich. Daje zatem szansę
zrekonstruowania gospodarki rolnej, hodowlanej, ogrodniczej, pasterskiej
pomyślanej nie tylko j a k o właściwe tło przyrodnicze, ale j a k o muzealny
eksperyment naukowy (por. Reinfuss 1976b, s. 7-10).
Zagadnienie w y p o s a ż a n i a wnętrz o b i e k t ó w skansenowskich jest ściśle
związane z założeniami teoretycznymi muzeum na wolnym powietrzu. Wy
posażenie pomieszczeń zasadniczo powinno współgrać z czasem budowy
i socjalnym pochodzeniem budynku, c h o ć w uzasadnionych wypadkach
odchodzi się od tej zasady. D r u g i m istotnym momentem jest uchwycenie
r ó w n o w a g i między typowym a indywidualnym wnętrzem. Europejskie muzea
skansenowskie starszego typu prezentują na ogół wnętrza archaiczne. Ulegają
też często pokusie pokazania efektownych wnętrz mieszkalnych zamożniejszych
warstw wsi świadczących o schludności i poczuciu estetyki ich dawnych
mieszkańców, aby w ten s p o s ó b podkreślić wysoki poziom tradycyjnej
kultury swego narodu.
Muzea skansenowskie w Polsce ukazują przede wszystkim wnętrza prze
ciętne typowe dla określonych w a r u n k ó w społeczno-gospodarczych i obszaru
kulturowego i \ O wiele rzadziej spotyka się wnętrza konkretne albo przenie
sione bez istotnych zmian z wybranej zagrody, albo drobiazgowo odtworzone
na podstawie relacji mieszkańców, zachowanych opisów i i n w e n t a r z y .
Bardzo dobre rezultaty d a ł o okazjonalne zatrudnienie m i e s z k a ń c ó w danej
wsi, a jeszcze lepsze byłych właścicieli przeniesionego domu do u r z ą d z e n i a
go w skansenie. W gorszej sytuacji są te muzea, w k t ó r y c h z urządzeniem
14
w
Muzeum Wsi Lubelskiej pisze
komunikaty pod
ogólnym
tytułem
Terlecka
Mala
(1985,
s.
architektura
83-92;
1986,
i zieleń
s.
223-233).
ożywieniem
Zob. też
skansenu,
„Acta
Scansenologica". t. 4: 1986. s. 239-275.
4
i-
Scenariusz ekspozycji
wnętrz
dla biedniackiej chalupy
przeniesionej
do
Muzeum
Budownictwa Ludowego w Sanoku stał się tematem pierwszej tego typu pracy magisterskiej
napisanej pod kierunkiem prof. Gładysza w Katedrze Etnografii Słowian U J : A . P y t l i ń s k a ,
Rozwiązanie
ekspozycji
mieszkalnych
Katedry
Etnografii Słowian
s. 73-79) i Czajkowski
1
4
wnętrza
domu w skansenie sanockim na przykładzie
we wsi Niehocko,
pow.
Brzozów,
U J . Na
temat
rozwoju
w latach 1880-1963. K r a k ó w
pomieszczeń
1963, Archiwum
ekspozycji wnętrz pisali m. in. Brylak
(1969,
(1980, s. 32-37).
D o m u z e ó w , w których bardzo starannie przygotowuje się ekspozycje wnętrz należy
m. in. Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie. Zastosowana tu metoda, zwana rodzinną, pozwala
drogą skrupulatnego wywiadu odtwarzać historię rodziny do trzeciego,
pokolenia.
Z
historii rodziny
wybiera
się
najciekawsze
z
punktu
a nawet
widzenia
czwartego
społecznego
i budowy ekspozycji okresy, na podstawie których montuje się i urządza konkretną ekspozycję
zgodną z ówczesną rzeczywistością oraz odtwarza uprawy polowe, h o d o w l ę zwierząt, otoczenie
przyrodnicze.
211
M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U
Ryc. 4. Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej. Pasieka
Fot. A. Spiss. 1974
wnętrza są pewne trudności spowodowane brakiem tradycyjnych e k s p o n a t ó w
w terenie b ą d ź opuszczone budynki stały puste lub zostały zasiedlone
przez l u d n o ś ć n a p ł y w o w ą (muzeum w O c h l i ) . Najczęściej w polskich skansenach
spotykamy ekspozycje wiejskich wnętrz mieszkalnych z k o ń c a X I X i p o c z ą t k u
X X w. Wynika to z z a s o b ó w magazynowych, nie ma praktycznie możli
wości przedstawienia wnętrz starszych oraz chęci wyeksponowania tych
mebli i sprzętów, k t ó r y c h w terenie j u ż się nie spotyka. W rezultacie
wnętrza u p o d a b n i a j ą się do siebie. A b y u n i k n ą ć wrażenia monotonii
w ekspozycji wnętrz c h a ł u p , różnicuje się je pod względem socjalnym,
chronologicznym, profesjonalnym (zajęcia uboczne, warsztaty rzemieślnicze),
a także aranżuje się wystrój świąteczny zmieniany w zależności od p ó r
roku.
W n ę t r z a chłopskich mieszkań w skansenach przynoszą stosunkowo m a ł o
informacji o życiu w nich wielopokoleniowej rodziny. Nieco lepiej jest
z ukazaniem zajęć ubocznych i prac rzemieślniczych wykonywanych nieraz
w izbie mieszkalnej, a t a k ż e z codziennym i świątecznym wystrojem izb.
Nie m o ż n a jednak zgodzić się ze zdobnictwem papierowym i b i b u ł k o w y m
(kwiaty, bukiety, pająki, wycinanki) wykonanym schematycznie do wszystkich
eksponowanych o b i e k t ó w przez j e d n ą twórczynię nawykłą do seryjnej produkcji
dla C P L i A . Ozdoby papierowe również ulegały rozmaitym p r z e o b r a ż e n i o m
i powinny k o r e s p o n d o w a ć z modelem wnętrza z określonego czasu i prze-
212
ANNA PYTLIŃSKA-SPISS
щи
Rye.
5.
Muzeum
Wsi Lubelskiej w Lublinie.
Wnętrze
chalupy
z Niemiec kolo
lot.
Lublina
K . Popik.
1980
strženi, tym bardziej że jest możliwe wykonanie kopii starych wycinanek
przechowywanych w muzeach etnograficznych.
W muzeach prezentujących wnętrza z terenów niegdyś zaniedbanych
kulturowo pomieszczenia są ciemne, surowe, ubogie w sprzęty i —
c h o ć zgodne z ówczesną rzeczywistością — u nie przygotowanego widza
m o g ą budzić odruch niechęci czy nawet politowania. W przeciwieństwie
do ciasnych ubogich mieszkań chłopskich prezentujących dość jednorodny
model wyposażenia, pokoje w skansenowskich dworkach (Kielce, Radom,
Lublin) wypełnione stylowymi meblami, tkaninami, obrazami b u d z ą tęsknotę
u m i e s z k a ń c ó w standardowych mieszkań do pięknie u r z ą d z o n e g o , nieszablo
nowego mieszkania.
Osobne zagadnienie to wyposażenie pomieszczeń gospodarczych. N i e k t ó r e ,
zwłaszcza o dużej powierzchni, przeznacza się na tymczasowe sale wystawowe
lub magazyny. Zasadniczo jednak zabudowania inwentarskie wyposaża się
w sprzęt gospodarczy zgodnie z ich pierwotnym przeznaczeniem. Z koniecz
ności jest to wystawa statyczna. Zmiany położenia sprzętu gospodarskiego
wymagają już objaśnienia słownego. Obszernych i komunikatywnych objaśnień,
najlepiej połączonych z demonstracją, wymagają również warsztaty rzemieśl
nicze i zestawy narzędzi do wytwórczości domowej. Z natury rzeczy warsztaty
i urządzenia techniki ludowej,, powinny być często w ruchu, niestety jednak
z różnych p o w o d ó w (m. in. błędu w wykonawstwie, niewłaściwej konfiguracji
213
MUZEA NA W O L N Y M P O W I E T R Z U
Ryc. 6. Park Etnograficzny z Kolbuszowej. W n ę t r z e chalupy z W o l i Zarczyckiej
lot
W. Jankowski. 1979
terenowej) stoją martwe, a te, k t ó r e są sprawne, uruchamia się czasem
podczas imprez folklorystycznych.
Zmiany społeczno-gospodarcze, a szczególnie niekorzystna atmosfera, k t ó r a
p a n o w a ł a w pewnych okresach wokół rzemiosła, sprawiły, że pracownicy
m u z e ó w skansenowskich mają teraz wiele trudności ze skompletowaniem,
a niekiedy z inwentaryzowaniem w a r s z t a t ó w rzemieślniczych, zwłaszcza sprzed
1939 r. i? Nasuwa się w tym miejscu pytanie, czy uda się kiedyś polskim
skansenom p o k o n a ć r ó ż n e bariery i wykorzystać choćby tylko dla podniesienia
atrakcyjności ekspozycji istniejące urządzenia. D u ż ą atrakcją byłaby, jak
to bywa w zachodnich i a m e r y k a ń s k i c h muzeach na wolnym powietrzu.
1 5
Zagadnieniu temu p o ś w i ę c o n a byla specjalna konferencja
w R a d o m i u w 1987 r. pt. ..Przemysły i rzemiosła
w Polsce".
s. 105-114).
Na
temat
roii
warsztatów
w Muzeum Wsi Radomskiej
ludowe w muzealnictwie
rzemieślniczych
w skansenie
zob.
skansenowskim
Reinfuss
(1978,
214
ANNA PYTLIŃSKA-SPISS
możliwość zakupu wiejskiego chleba, kołacza, m ą k i lub rozmaitych w y r o b ó w
rzemieślniczych, a m o ż e nawet udział zwiedzających w pokazach dawnych
technik i zajęć.
J u ż w p o c z ą t k a c h ruchu skansenowskiego zarysowały się podstawowe
formy działalności m u z e ó w na wolnym powietrzu, a z czasem skrystalizowały
się ich zadania i cele. Obok podstawowego celu, j a k i m jest p r ó b a ratowania
w muzealnym kształcie tradycyjnej kultury wsi i miasteczek, muzeum skanse
nowskie realizuje przede wszystkim cele oświatowe i propagandowe, a te
z kolei są odbiciem stanu wiedzy, nauki, poziomu kultury i wreszcie
sytuacji politycznej. Praktyka skansenowska wskazuje, że muzea te dysponują
najbardziej wymownymi ś r o d k a m i ukazywania w y t w o r ó w kultury ludowej,
a plastyczna ekspozycja w odpowiedniej przyrodniczej oprawie pozwala
łączyć walory rekreacyjne z poznawczymi. Muzea na wolnym powietrzu
stają się w zurbanizowanym społeczeństwie miejscem nie tylko nauki, ale
i ucieczki od zgiełku i pośpiechu codziennego życia, od zunifikowanych
form przemysłowych, od stresów niesionych przez cywilizację.
Ekspozycja skansenowska posiada niepowtarzalny atut, działa silnie na
wyobraźnię, wydobywa z z a k a m a r k ó w pamięci z a p a m i ę t a n e lub zasłyszane
obrazy z przeszłości. N a k ł a d a to t y m większą odpowiedzialność na t w ó r c ó w
s k a n s e n ó w , którzy powinni tak b u d o w a ć ekspozycję, aby w umysłach
zwiedzających nie utrwaliły się pewne fałszywe stereotypy, np. wieś malownicza
i sielska lub przeciwnie — n ę d z n a i prymitywna. Służyć temu powinno
m . i n . centrum informacyjne, w k t ó r y m o p r ó c z sali wykładowej, kinowej,
sali przeznaczonej na demonstrację k u n s z t ó w i technik znajduje się tzw.
wystawa wstępna zwięźle i jasno informująca o zadaniach i celach muzeum
pod gołym niebem i prezentująca w ogólnych zarysach przemiany kultury
ludowej na terenie objętym działalnością muzeum (por. Tubaja s. 83-93).
Bardziej szczegółowe informacje dotyczące w a r u n k ó w społecznych, sytuacji
gospodarczej, wreszcie wybranych zagadnień z dziedziny kultury materialnej,
sztuki ludowej, folkloru m o ż n a umieścić w k a ż d y m sektorze-regionie w dowolnie
wybranym obiekcie. Zwiedzający po zapoznaniu się z tak o p r a c o w a n ą
ekspozycją s k a n s e n o w s k ą powinien zrozumieć złożony charakter kultury, z d a ć
sobie sprawę z jej kształtowania się, funkcji i wartości. W mniejszych
miastach, a zwłaszcza na wsiach, muzeum na wolnym powietrzu jest często
j e d y n ą możliwością zetknięcia się z a u t e n t y c z n ą wystawą m u z e a l n ą , a t y m
samym poznania dziejów regionu i kultury ich m i e s z k a ń c ó w .
Polskie muzea skansenowskie b o r y k a j ą się z wieloma t r u d n o ś c i a m i ,
w większości budują dopiero ekspozycje w plenerze. W warunkach braku
specjalnych p a w i l o n ó w wystawowych, sal odczytowych, skromnym sprzęcie
16
1 6
Dobrym przykładem m o ż e być Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej,
którego działalność, imprezy związane z o b r z ę d o w o ś c i ą doroczną, występy zespołu regionalnego,
teatrzyk dziecięcy propagujący miejscowy folklor, plenery artystyczne, konkursy i czasowe
wystawy przyczyniły się do ożywienia kulturalnego i emocjonalnego związania m i e s z k a ń c ó w
orawskich wsi z jedynym na polskiej Orawie muzeum.
MUZEA NA W O L N Y M P O W I E T R Z U
215
audiowizualnym, niewielkiej kadrze odpowiednio przeszkolonego personelu,
trudno m ó w i ć o szerokim programie o ś w i a t o w y m . Natomiast w muzeach,
w których ekspozycja skansenowska jest jakby dalszym ciągiem galeryjnej
wystawy etnograficznej (w Toruniu, Łowiczu, Ciechanowcu), zwiedzający
jest lepiej przygotowany do odbioru ekspozycji budownictwa ludowego.
Taka byla zresztą myśl Hazeliusa, który po to u l o k o w a ł Skansen w pobliżu
Nordiska Museet, aby plenerowa ekspozycja była przedłużeniem galeryjnej
wystawy.
K a ż d e muzeum m a możliwość organizowania okresowych wystaw z różnych
dziedzin kultury ludowej szczególnie korespondujących z zakresem działania
danego muzeum, a także wystaw okolicznościowych związanych z historią
miejscowości i regionu. W tym zakresie wykonuje podobne zadania, jak
galeryjne muzeum etnograficzne aktywizując kulturalnie miejscowe społeczeń
stwo. Program współpracy ze szkołą tak szeroko rozbudowany nie tylko
w zachodnich muzeach ogranicza się u nas na ogól do standardowego
zapoznania uczniów z ekspozycją, sporadycznego organizowania k o n k u r s ó w
dla dzieci, czasem wykorzystania uczniów i harcerzy do prac terenowych
i porządkowych.
Muzea na wolnym powietrzu starają się p o d n i e ś ć atrakcyjność wystawy
poprzez u r z ą d z a n i e na swym terenie imprez folklorystycznych,
różnych
kiermaszy i j a r m a r k ó w sztuki ludowej, demonstracji zajęć i prac gospodarskich
oraz technik rzemieślniczych. D o m u z e ó w , k t ó r e organizują najwięcej imprez
folklorystycznych, należy Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu starając się
w ten s p o s ó b u n a o c z n i ć polski r o d o w ó d śląskiego folkloru i sztuki ludowej.
Wszystkie czynne muzea skansenowskie w Polsce wydały ilustrowane
przewodniki i informatory. N i e k t ó r e z nich oparte są na dobrych wzorach
europejskich. Pojawiają się monograficzne opracowania wybranych dziedzin
kultury ludowej, katalogi wystaw, w i d o k ó w k i , przeźrocza. Wciąż jest "to
jednak stosunkowo skromna ilościowo, treściowo, graficznie produkcja wydaw
nicza. Sytuacja na rynku wydawniczym nie zapowiada w najbliższej przyszłości
wyraźnej poprawy.
Tradycyjną d o m e n ą b a d a ń terenowych prowadzonych przez skanseny
w formie d o r a ź n y c h penetracji terenowych, jak i długofalowych b a d a ń
jest przede wszystkim budownictwo oraz te dziedziny kultury ludowej,
k t ó r e znajdują odbicie w ekspozycji muzealnej, a więc wnętrze mieszkalne
i gospodarcze, rzemiosło, wytwórczość domowa, sztuka ludowa, o b r z ę d o w o ś ć
doroczna i rodzinna. Zebrany materiał stanowi naturalnie p o d s t a w ę do dalszych
naukowych o p r a c o w a ń , lecz dokumentacja opisowa, fotograficzna, rysunkowa
jest być m o ż e najtrwalszym efektem działalności m u z e ó w na wolnym po
wietrzu.
R a n g ę instytucji badawczej uzyskało w 1963 r. Muzeum Budownictwa
Ludowego w Sanoku. Muzeum to wydaje od 1964 r. „ M a t e r i a ł y Muzeum
Budownictwa Ludowego w Sanoku" zamieszczające artykuły związane z pro
filem sanockich zbiorów, artykuły o polskich i zagranicznych skansenach,
216
ANNA PYTLIŃSKA-SPISS
sprawozdania z b a d a ń terenowych i prac budowlanych w sanockim skansenie.
Od 1980 r. artykuły teoretyczne, jak i m a t e r i a ł o w e dotyczące m u z e ó w
skansenowskich w Polsce i w Europie, ukazują się na ł a m a c h „Acta
Scansenologica" (zamierzony j a k o rocznik), również wydawane przez Muzeum
Budownictwa Ludowego w Sanoku. D r u g i m muzeum skansenowskim, k t ó r e
wydaje własny rocznik od 1978 r. (pt. „ Z zagadnień kultury ludowej",
obecnie zmiana tytułu na „ R o c z n i k Muzeum Wsi Lubelskiej"), jest Muzeum
Wsi Lubelskiej w Lublinie. Muzeum Wsi Radomskiej wydaje „Zeszyty
Naukowe Muzeum Wsi Radomskiej".
W ciągu 30 lat powstania i działalności polskich s k a n s e n ó w narosła
duża liczba literatury dotyczącej problematyki skansenowskiej w Polsce
i Europie. Polska ma istotny wkład w teoretyczny rozwój idei skansenow
skiej. W y s o k ą ocenę zagranicznych specjalistów uzyskały polskie metody
konserwatorsko-budowlane stosowane w skansenach. Zacieśnienie k o n t a k t ó w
zagranicznych owocuje m . in. zapraszaniem p r a c o w n i k ó w polskich s k a n s e n ó w
do udziału w konferencjach i pracach Związku Europejskich M u z e ó w
na Wolnym Powietrzu w Europie z a ł o ż o n e g o w 1972 r .
oraz napływem
zagranicznej literatury skansenowskiej inaczej praktycznie u nas niedostępnej.
Problematyka skansenowska jest również tematem w y k ł a d ó w na Podyplo
mowym Studium Muzeologicznym przy Uniwersytecie Jagiellońskim, założo
nym z inicjatywy prof. M . Gładysza w 1973 r.
Jak dowodzi dotychczasowa praktyka, muzea na wolnym powietrzu
wydają się w naszych warunkach najbardziej realną szansą ochrony budow
nictwa ludowego. W krajach o starych tradycjach skansenowskich muzea
pod gołym niebem są formą okrzepłą i obecnie koncentrują się na szukaniu
najlepszych metod pracy dydaktycznej i oświatowej. W Polsce muzea skansenow
skie są stosunkowo m ł o d ą formą, w trakcie realizacji wypracowują dopiero
teoretyczne podstawy ich budowy. Etnograficzne muzea skansenowskie
spełniają z jednej strony p o w a ż n ą rolę k u l t u r a l n ą pielęgnując dawne formy
życia, ukazując w sposób dynamiczny budownictwo ludowe w pełnym
kontekście kulturowym, z drugiej — muzea na wolnym powietrzu są zawsze
czymś sztucznym, są w pewnym sensie teatrem obliczonym na masowego
widza, wdzięcznym sztafażem dla filmów i widowisk folklorystycznych.
Tymczasem w świecie coraz bardziej dochodzi do głosu idea zachowania
na miejscu z a b y t k ó w w ich naturalnym otoczeniu, zwłaszcza przy szlakach
komunikacyjnych i turystycznych. Idea ta łączy się z p o t r z e b ą zachowania
zabytkowej struktury przestrzennej. Wydaje się, że do ochrony krajo
brazu mają szanse przyczynić się właśnie małe, lokalne muzea, zabytki
chronione in situ usytuowane we właściwym im pej/ażu i mające szerokie
1 7
1
7
Materiały z sesji Związku Europejskich M u z e ó w na Wolnym Powietrzu
są diukiem począwszy od
europüiseher
1973 г.. mniej więcej co dwa lata, Tagungsherkhl
Freiliehtmuseen.
Landcsrnuseums für
Volkskunde
Fiihrer
und
in Kommern.
Schriften
Koln
des
Rheinisehen
1973 i dalsze.
publikowane
Í/Í'.V
Verhandes
Freilichlmuseums
und
217
MUZEA NA W O L N Y M P O W I E T R Z U
możliwości oddziaływania społecznego, kulturalnego na miejscowe społeczeń
stwo. Muzea pod gołym niebem mają bowiem realną szansę propagowania
ochrony naturalnego środowiska kulturowego i przyrodniczego, a t y m
samym ochrony psychiki współczesnego człowieka.
LITERATURA
Brylak M.
1969
Problemy
zagospodarowania
„Materiały
wnętrz
obiektów
na terenie Parku
Muzeum Budownictwa Ludowego
w Sanoku",
Etnograficznego,
nr
10, s.
73-79.
etnograficznych,
„Ma
Czajkowski J.
1976
Problemy związane
z projektowaniem
i organizacją
parków
teriały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", nr 21. s. 13-19.
1979a
Formy i metody ekspozycji
w muzeach skansenowskich,
[w:] Muzea
skansenowskie
w Polsce, praca zbiór, pod red. F . Midury, P o z n a ń , s. 60-78.
1979b
Zarys
muzealnictwa
skansenowskiego
w
Europie,
[w:]
Muzea
skansenowskie
w Polsce, praca zbiór, pod red. F . Midury, P o z n a ń , s. 12-27.
1980
' Wybrane zagadnienia metodologiczne dotyczące
urządzania
ekspozycji
skansenowskich,
„ A c t a Scansenologica", t. 1, s. 29-39.
1984
Muzea na wolnym powietrzu
w Europie,
R z e s z ó w — S a n o k , bibliogr.
C z a j n i k M.
1979 a
Konserwacja
drewna środkami
chemicznymi,
[w:] Muzea skansenowskie
w Polsce,
praca zbiór, pod red. F . Midury, P o z n a ń , s. 244-261.
1979 b
Problemy
Muzea
organizacyjno-konserwatorskie
skansenowskie
w Polsce,
w muzeach
praca zbiór,
pod
typu skansenowskiego,
red. F . Midury,
[w:]
Poznań,
s. 222-229.
Dzięgiel L.
1971
Problem skansenu małomiasteczkowego,
„Materiały Muzeum Budownictwa Ludo
wego w Sanoku", nr 13. s. 13-20.
K u r p i k W.
1976
Problemy
konserwacji
drewna zabytkowego,
„Materiały
Muzeum Budownictwa
Ludowego w Sanoku", nr 21, s. 30-38.
K u r z ą t k o w s k i M.
1987
Gdzie
przebiega
granica
kompromisów?
[w:] Zabytkowe
drewno,
konserwacja
i badania, praca zbiór, pod red. R . Brykowskiego i A . Grzywacza, Warszawa,
s. 21-29.
L u t o m s k i В., G a i d a B,
1987
Stan aktualny
i niektóre
[w:] Zabytkowe
drewno, konserwacja i badania, praca zbiór, pod red. R . Brykow
problemy
konserwacji
drewna
w skansenach
polskich,
skiego i A . Grzywacza, Warszawa, s. 58-71.
Memorial
1966
Memorial
w sprawie
organizacji parków
ochrony
budownictwa
drewnianego
w
Polsce.
Program
etnograficznych, praca zbiór, pod red. M . Ptaśnika, W. Jankow
skiego, M . Konopki. Warszawa, masz. powiel.
Midura F.
1987
Ochrona budownictwa
ludowego
w PRL,
[w.] Zabytkowe
drewno,
i badania, praca zbiór, pod red. R . Brykowskiego i A. Grzywacza,
s. 48-54.
konserwacja
Warszawa,
218
ANNA PYTLIŃSKA-SPISS
Miliszkiewicz G.
1981
Z
prac
nad projektem
„miasteczka"
w
Muzeum
Wsi
Lubelskiej,
„Rocznik
Muzeum Wsi Lubelskiej", t. 4, s. 41-54.
Olszański H.
1976
Problemy
rekonstrukcji
w budowie parków
etnograficznych,
„Materiały Muzeum
Budownictwa Ludowego w Sanoku", nr 21, s. 23-27.
1979
1980
Techniczne problemy
konserwacji
nowskie
praca
w Polsce,
Dokumentacja
w muzeach skansenowskich,
zbiór,
pod
red. F . Midury,
konserwalorsko-budowlana
dla potrzeb
[w:] Muzea
Poznań,
muzeów
skanse
s.
230-242.
skansenowskich,
„Acta Scansenologica". t. 1, s. 41-56.
P i e ń k o w s k a H.
1969
Aktualne problemy
organizacji parków
etnograficznych
województwa
krakowskiego,
„Materiały i Sprawozdania Konserwatorskie W o j e w ó d z t w a Krakowskiego", K r a
k ó w , s. 1-19.
Popik K.
1987
Możliwości
i warunki kontynuacji
muzeum skansenowskiego,
zbiór,
pod
red. R .
ludowej
[w:] Zabytkowe
techniki
budowlanej przy
drewno, konserwacja
Brykowskiego i A . Grzywacza,
tworzeniu
i badania, praca
Warszawa,
s.
30-36.
P y t l i ń s k a A.
1966
Z zagadnień
muzeów
skansenowskich
w powojennej
literaturze polskiej,
„Rocznik
Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. 1, s. 191-202.
P y t l i ń s k a - S p i s s A.
1970
1979
Przegląd
wybranej literatury z zakresu muzealnictwa skansenowskiego. Sanok.
Bibliografia muzealnictwa skansenowskiego w Polsce, [w:] Muzea skansenowskie
w Polsce, praca zbiór, pod red. F . Midury, P o z n a ń , s. 262-270.
R e i n f u s s R.
1976a
Problemy kompozycji
muzeum na wolnym powietrzu,
„Materiały Muzeum Budow
nictwa Ludowego w Sanoku", nr 22, s. 10-13.
1976b
Społeczna
i dydaktyczna
rola muzeów
na wolnym powietrzu,
„Materiały Muzeum
Budownictwa Ludowego w Sanoku", nr 21, s. 7-10.
1978
Problemy ekspozycji pracowni rzemieślniczych
w muzeach na wolnym powietrzu,
i wiejskich urządzeń
[w:] Międzynarodowa
przemysłowych
konferencja
skansenowska,
Sanok 27-30 maj 1978, Synok 1978, s. 105-114.
Satzung
1973
Satzung
(Statut
Tagungsberichte
Związku
Europejskich
1966-1972
des
Muzeów
Verbandes
na
Wolnym
europaischer
Powietrzu)
Freiliehtmuseen,
und Schriften des Rheinischen Freillchtmuseums und Landesmuseums für
[w:]
Fiihrer
Volkskunde
in Kommern, nr 6, K o l n .
. S p i s s A.
1984
Muzea etnograficzne
na wolnym powietrzu
i Ochrony Z a b y t k ó w ,
w Europie,
seria C , Studia i Materiały,
Biblioteka Muzealnictwa
t. 2, Warszawa, bibliogr.
T e r l e c k a W.
1985
1986
Ethnobotanische
Probléme
Lublin erlautert,
„Acta Scansenologica", t. 3, s. 83-92.
Organizacja
zieleni
in Freiliehtmuseen
w Muzeum
am Beispiel
Wsi Lubelskiej,
„Acta
des
Dorfmuseums
in
Scansenologica", t.
4,
s. 223-233.
T u b a j a R.
1978
Zabytkowe
1987
Ekspozycja
wstępna
konferencja
skansenowska,
w muzeach
Sanok
typu .skansenowskiego,
27-30
maja
[w:]
1978, Sanok
Międzynarodowa
1978, s.
83-93.
drewno
Zabytkowe
drewno, konserwacja i badania, praca zbiór, pod red. R . Brykowskiego
i A . Grzywacza, Warszawa.
M U Z E A NA W O L N Y M
219
POWIETRZU
Z i p p e l i u s A.
1974
Handbuch der europáischen
FreUichimuseums
Freilichtmuseen,
und Landesmuseums
Fiihrer und Schriften
fur Volkskunde
des
in Kommern,
Rheinisehen
nr 7. K o l n .
A n n a Pytlińska-Spiss
FREILICHTMUSEEN
IN
POLEN
Zusammenfassung
Der
und
vorliegende
Artikel
stellt
kurz
die
Geschichte,
das
wissenschaftliche
Programm
Fragen der Realisation der Freilichtmuseen in Polen dar. Obwohl polnische
ziemlich spát entstanden
waren.
gehóren
sie
heute — was
ihre Anzahl
und
Museen
Niveau
der
A u s f ü h r u n g anbelangt — zu den führenden Státten Europas. Die gróflte Blüte von Freilichtmuseen
in
Polen
mit
fállt
auf die 60er
der anwachsenden
und
Welle,
70er Jahre des
2 0 J h . und
steht
in enger
Freilichtmuseen in Europa zu bilden.
Spate
Verbindung
und
ziemlich
spontane Initiative, Freilichtmuseen in Polen anzulegen. erlaubte zwar die für frühe Entwicklungsphasen entropaischer Freilichtmuseen charakteristischen Fehler zu vermeiden, hat jedoch leider
zu unwiderruflichen Veránderungen in der polnischen
Dortlandschaft
beigetragen.
In Polen
ist es nicht gelungen, das Schutzprogramm für Volksbaukunstmonumente in situ zu realisieren,
obwohl
an Initiativen seitens der Denkmalpfleger
schützen,
die
mit
nicht fehlte und weiterhin
der
komplexen
nicht
fehlt.
und der Gesellschaft, diese Objekte zu
Wie es jedoch
Raumplannung verbundene
Rettung
die
Praxis beweist,
gróBerer
ist
Volksbaukomplexe
bei uns áufierst schwierig. In dieser Situation wurden Freilichtmuseen zur reellsten Chance,
Volksbauten zu schützen.
In
Polen
Polnische
sog.
gibt
es jetzt
über
Freilichtmuseen haben
kleinen
40
Freilichtmuseen
und
über 600 Objekte grofler
Architektur zusammengebracht.
Das
6
in
der
frühen
Bauphase.
Architektur und über
Entwicklingsprogramm
sieht
800
der
bis
1995
Existenz von 50 solchen Státten mit über 1800 Raumobjekte voraus. Polnische Freilichtmuseen
entstanden
auf
der
Basis
Archivrecherchen. U n d so
von
Feldforschungen,
wissenschaftlichen
Untersuchungen
erlaubten die 1953-1962 unter Leitung von Professor
und
Mieczysław
G ł a d y s z geführten, weit angelegten Forschungen, ein ausführliches Denkmalregister aufzustellen,
das zur Erarbeitung von Plañen
für
das
Oberschlesische
Dorf
und Voraussetzungen
(Muzeum
gegründete Museum für das
Dorf
der Opole-Region
gedient hat. In diesem letzgenannten
und
für das
Wsi Górnośląskiej)
1961
gegründete
in C h o r z ó w
(Muzeum
Museum
sowie das
Wsi Opolskiej) in
1962
Opole
war Professor G ł a d y s z seit 1967 bis 1974 Vorsitzender
bis 1984 Mitglied des Museumsrates.
Polnische Freilichtmuseen unterscheiden sich voneinander durch ihre GróBe, den
der
Selbstándigkeit,
welchen
die
den
Raumordungstyp
Raumordnung alter
Dórfer
Dorfwohn- und Wirtschaftsbauten
(Parkmuseen
widergeben
und
wird).
Museen
Sie
des
sammeln
Grad
Dorf-Typs,
vor
in ihrer vollen regionalen, chronologischen
alitem
und
in
die
sozialen
Vielfalt. die Volkstechnikanlagen. óffentliche Bauten und sakralobjekte. Einige Freilichtmuseen
sollen den Kleinstadtfragen gewidmet werden. In Polen lüBt sich Mangel an
spezialisierte
Freilichtmuseen, vor allem für Volksindustrie und Technik, feststellen.
Wáhrend der 30 Jahre des
in
Polen
eine
groBe
Menge
Fachliteratur, und polnische
Skansen-Idee
beigetragen.
Freilichtmuseumswesens
der
Museen
diese
Frage
in
haben wesentlich
E s erscheinen
nach dem
Polen
Continuanda:
und
2.
in
Weltkrieg
Europa
zur theoretischen
Materiały
entstand
betreffenden
Entwicklung der
Muzeum
Budownictwa
Ludowego w Sanoku (Materialien des Museums für Volksbaukunst in Sanok), Acta Scansenologica,
Z
Zagadnień
Kultury
Ludowej
(Aus
den
Fragen
der
Volkskultur. neuer
Titel:
220
ANNA PYTLIŃSKA-SPISS
Roczniki Muzeum Wsi Lubelskiej, Jahrbiicher des Museums des Dorfs der Lublin-Region
Zeszyty
Naukowe
Muzeum
Wsi
Radomskiej
(Wissenschaftliche
Hefte
des
Museums
des
Dorfs der Radom-Region). Der Themenkreis der Freiliehtmuseen wurde u.a. in die wissenschaftlichen Forschungspláne des von Professor M . Gładysz geleiteten Lehrstuhls der Ethnographie
der Slawen der Jagielloner Universitát miteinbezogen, was seinen Ausdruck in den Magisterarbeiten und einer
skansenowskiego
Doktorschrift
w Europie,
(Anna Pytlińska-Spiss,
Geschichte des
Dzieje
ethnographischen
etnograficznego
muzealnictwa
Freilicht museumswesens in
Europa, K r a k ó w 1976) gefunden hat. Die Probléme der Freiliehtmuseen sind auch Gegenstand
der Vortráge an dem Ergánzungsstudium für Museumskunde an der Jagielloner
Universitát
das auf Initiative von Prof. G ł a d y s z 1973 gebildet wurde.
Übersetzt
von Barbara
Kocowska
