-
Title
-
Zagadnienie rozwarstwienia wsi wielkopolskiej w świetle opisów odzieży ludowej Oskara Kolberga / LUD 1955 t.42 cz.1
-
Description
-
LUD 1955 t.42.cz.1 s.69-114
-
Creator
-
Glapa, Adam
-
Date
-
1955
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:96
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:114
-
Rights
-
Licencja PIA
-
Text
-
68
1'1
zacji kultury wiejskiej; odegrał ją dlatego, że w pracach swoich
odkrył on przed społeczeństwem - jak nikt przed nim - ogromne
bogactwo kultury chłopskiej i przez to postawił wieś w szeregu
wartości pełnych znaczenia i godnych zainteresowania. Społeczeństwo wartości te nie od razu doceniało, choć już na uroczystości
jubileuszowej K o l b e r g a padły te słowa: "Jak ongi Kolumb,
tyś odkrył nam świat nowy, przedtem nie znany, nie zbadany,
a jednak zdumiewający bogactwem kształtów i treści. Odkryłeś
go nie za górami, nie za morzami, a tuż obok nas: pod słomianą
strzechą naszej wiejskiej chaty, pod grubą siermięgą polskiego
chłopa. Świat to tak bliski, tak zdaje się dostępny, a jednak przez
długie lata patrzyliśmy
nań ślepymi oczyma; w różnorodne
. dźwięki jego życia wsłuchiwaliśmy się głuchymi uszyma. Świat
ten, to nasz lud, którego pracą i potem żyliśmy" 79.
7U
S. L a m, Oskar Kolberg.
Zywot i prace, Lwów 1914, s. 71.
ADAM GLAPA
ZAGADNIENIE ROZWARSTWIENIA WSI WIELKOPOLSKIEJ
W XIX W. W ŚWIETLE OPISOW ODZIEZY LUDOWEJ
OSKARA KOLBERGA
Odzież była i jest jeszcze dzisiaj na całym sWlecie czynnikiem
dzielącym i wyróżniającym pewne zespoły ludzi. Zależnie zaś od
formy ustroju społecznego różnice te były i są większe lub mniejsze. Stąd więc w wypowiedziach szeregu ludzi walka o równość
w naj szerszym tego słowa znaczeniu łączy się z walką o jednakowy wygląd odzieży. W okresie kapitalistycznym
W. Or k a n
nawoływał do zrzucenia wyróżniających stanowo sukman chłopskich, a Komunistyczna Partia Robotnicza Polski stwierdzała, że
"bogacze chłopscy, zdradzieccy judasze ... po to tylko przywdziewają dotąd sukmanę, by lepiej tumanić lud wiej::;ki ... " 1
Najjaskrawiej różnice w odzieży występowały w społeczeństwie
feudalnym. Przeżytki tego zjawiska przetrwały na obszarze Wielkopolski jeszcze w XIX w.
W pierwszych latach XIX w. spotykamy w Wielkopolsce (w granicach W. Ks. Poznańskiego) charakterystyczne, schyłkowe formy
feudalizmu. Od około 1820 r. występują na obszarze Wielkopolski
znamiona zaczynającego się okresu kapitalistycznego, zaś około
1890 r. ziemie te wkraczają w stadium imperializmu.
Do cech znamiennych tych lat należy kształtowanie się społeczeństwa kapitalistycznego, różnego pod względem narodowym
(Polacy, Niemcy, Zydzi) 2. W obrębie natomiast polskiej ludności
1 Z uchwał
II Zjazdu KPRP, sierpień-wrzesień
1923. "Kwartalnik
Historyczny", nr 1, 1954, s. 19.
, W XIX w. ludność Wielkiego Księstwa Poznańskiego (Reg. Poznańskiej
i Reg. Bydgoskiej) ilościowo przedstawiała
się następująco:
70
l
I';'
. ,
i
I
.~,
'\
71
obserwujemy kształtowanie się narodu burżuazyjnego w warunkach z jednej strony potęgującego się stale ucisku narodowościowego (germanizacja), z drugiej - wzmożenie się walki z wszelkim
uciskiem (powstania, strajki). Oba te nurty: klasowy i narodowy
stale wzajemnie się przyczynowo warunkują i zazębiają 3. Wpływa
to między innymi wybitllie na rozwój pracy "organicznej" ekonomiczno-gospodarcz2j,
i na rozwój oświaty, zwłaszcza wśród
ludu.
W pierwszych dziesięciu latach drugiej połowy XIX w. na terenie Wielkopolski kończy się uwłaszczenie chłopów ze wszystkimi
jego skutkami oraz największym ciężarem, jakim przez kilkadziesiąt lat było spłacanie renty tytułem rekompensaty Z3 otrzymaną ziemię, zabudowane oraz uwolnienie od powinności wobec
szlachty. Do 1861 r. powstały w Wielkopolsce w 2446 wioskach, na
ogólną liczbę 3367 wsi, 26 283 gospodarstwa chłopskie; rodziny
tych gospodarstw żyły we względnym dobrobycie, zaś przeszło
dwa razy tyle rodzin stanowiących proletariat wiejski żyło w biedzie i nędzy. W związku z rozwojem przemysłu kapitalistycznego
życie wsi zaczyna przybierać na intensywności, właściciele gospodarstw rolnych zaczynają wprowadzać nowe narzędzia oraz ulepszają technikę uprawy roli. Równocześnie chłopi około 1880 r.
przestają produkować w swych gospodarstwach szereg artykułów,
między innymi materiały odzieżowe i inne wytwory związane
z tradycyjnym gospodarstwem samowystarczalnym.
Dalsza chaRok
Katolicy
Ewangelicy
Żydzi
1819
1846
1873
670634
862423
1 000 525
250173
407 242
506 269
55771
81 249
61 243
Katolików poza nielicznymi wyjątkami uważać należy za Polaków, ewangelików poza wyjątkami za Niemców. Dane według E. B e r g m a n n a, Beitrage Z'ir Geschichte
de ,. Be'1.'olkerung in Deutschland,
1. Zur Geschichte
der Entwicklung
deutscher,
polnischer
und jildischer
Bevolkerung
in der
Provinz
Posen, Tubingen
1883.
3 Te
trzy zdania oparłem na sformułowaniu
prof. Witolda Jak ó b ..
c z y k a, zawarte w wewnętrznej
recenzji tego artykułu. Czuję się zobowiązany podziękować na tym miejscu prof. Jakóbczykowi
za cenne uwagi podane mi w recenzji, które starałem się uwzględnić.
rakterystyczna cecha tego okresu to emigracja proletariatu wIeJskiego na zachód, której nasilenie przypada na lata 1870-1890.
Na podłożu wymienionych zjawisk rozwijają się badania nad
kulturą ludo'Ną w Poznańskim Towarzystwie Przyjaciół Nauk
oraz indywidualne badania O. K o l b e r g a.
W świetle spostrzeżel1. K o l b e r g a z lat 1860-1875 oraz wyciągów z ankiet Poznal1.skiego Towarzystwa
Przyjaciół
Nauk
z 1858 r., które przy opisie odzieży K o l b e r g częściowo wyzyskał, na ówczesnym obszarze Wielkopolski rozróżnić można
wśród ludu wiejskiego kilk::t warstw społecznych, które odmiennie
ubierały się zależnie od swej ekonomiczno-społecznej pozycji.
Przed zaznajomieniem się jednak z obrazem rozwarstwienia
wsi wielkopolskiej na podstawie opisów odzieży przyjrzyjmy się,
jak kształtowało się ono w drugiej połowie XIX w., w oparciu
o współczesne wyniki nauki, która w tej dziedzinie jest dopiero
w zaczątku, specjalnych bowiem opracowal1. na temat rozwarstwienia wsi tego okresu nie posiadamy.
Pomocne w tym zagadnieniu są cenne prace Witolda Jak ó bchłopów w Wielkopolsce w XIX w. i Wielkopolska. Wybór źródeł do historii Wielkopolski XIX i XX w.
Głównie w świetle tej literatury i własnych wywiadów w terenie
dochodzimy do wniosku, że w Wielkopolsce w XIX w. istniały
dwie warstwy mieszkańców wsi (poza szlachtą), które dzieliły się
jeszcze na szereg drobniejszych kategorii - często związanych
z wykonywaną pracą.
e z y k a: Uwłaszczenie
B o g a c z e w i e j s c Y 4 - odpowiednik współczesnych kułaków i bogaczy, to dawni kmiecie, gospodarze, ekonomowie, karbowi, karczmarze, młynarze i sklepikarze.
p r o l e t a r i a t w i e j s k i - zagrodnicy, komornicy, kątnicy,
wyrObnicy, parobcy, fornale, rataje, ręczniacy, służebni, dziewki,
dzieci do paszonki.
W celu lepszego wyobrażenia
sobie, co kojarzono z wymienio-
. .• ,"IV połowie
XIX w. nazywano bogaczy wiejskich "arystokracją
włosClanska" T
. t
.
.
k'
.'
ermll1 en po raz pIerwszy został uzyty przez Tomasza Potoclego w prasie poznańskiej.
. nymi terminami, przyjrzyjmy się bliżej poszczególnym kategoriom, biorąc pod uwagę różne charakterystyczne ich cechy.
K m i e c i e - to chłopi posiadający od kilku łanów do części
łana, zagrodę i co najmniej kilka koni lub wołów. Reprezentują
oni starą warstwę samodzielnych chłopów (ryc. 1).
G o s p a d a r z e - nazwa chłopów rozpowszechniona na terenie Wielkopolski w XIX w., określająca kmieci, zagrodników oraz
innych chłopów, którzy w wyniku zaszłych przemian uwłaszczeniowych stali się właścicielami zagrody, roli oraz co najmniej
dwóch koni albo dwóch wołów (ryc. 2,3).
Z a g r o d n i c y -- chłopi posiadający 1/4 łan a ziemi i własną
zagrodę; warstwa znana w XVIII w., pracująca przeważnie samodzielnie (ryc. 4).
C h a ł li P n i c y - chłopi bez ziemi ornej, posiadający tylko
ogród lub kawałek łąki (ryc. 5).
K o m a r n i c y - chłopi bez roli i w większości bez chałup,
stanowiący siłę najemną dla właścicieli gospodarstw rolnych,
głównie obszarników. Pracowali oni przeważnie na deputacie, to
znaczy pobierali rocznie 16-18 talarów 5, a w naturaliach otrzymywali 12 szefli żyta, 2 szefIe "jarzyny", dostawali mieszkanie
"wolne" (bezpłatne i nie umeblowane), opał, mogli utrzymywać
krowę i żywić ją paszą pracodawcy oraz oddawano im w użytkowanie około 1/4 ha ziemi !la zasadzenie kartofli, warzyw i lnu
(ryc. 13).
R a t a j e - parobcy orzący wołami, wolarze, pracujący na podobnych warunkach jak komornicy.
R ę c z n i a c y - robotnicy rolni wykonujący pracę ręczną,
w przeciwieństwie do ratajów orzących wołami oraz fornali wykonujących pracę przy koniach i powożących. Ręczniacy pracowali
na podobnych warunkach jak komornicy.
W y r a b n i c y - robotnicy rolni pracujący stale lub dorywczo, mieszkający przeważnie u gospodarzy. Za pracę u gospodarzy
otrzymywali tanie mieszkanie, zapewnienie stałego zajęcia, ze-
Rys. 1. Kmieć wielkopolski w ubiorze odświętnym. Lit. Bułakowski,
K. W. W ó j c i c k i, Pieśni ludu, t. I, Warszawa 1836.
1826;
; Podług danych zawartych wart.
Kilka
uwag o wychodztwie
ludu,
"Orędownik" 1872, nr 70 (cyt. za pracą W. Jak ó b c z y k a, Wielkopolska.
WYbór źródeł 1851-1914, Wrocław 1954, s. 47).
75
Ryt:. 2. Gospodarz z kobietami z ol,olie Krotoszyna w drodze na targ. Reprodukcja z "Przyjaciela Ludu", Leszno 1848; nr 46.
zwolenie na trzymanie inwentarza, sianie niedużej ilości lnu, sadzenie warzyw; w gotówce płacono im dziennie 2-5 zł. Jeśli nie
brakło zajęć w gospodarstwie, pracowali w ciągu roku przez trzy
kwartały.
P a r o bc y - młodzi, bezżenni robotnicy rolni, pracujący
głównie przy koniach i końmi za wynagrodzeniem rocznym, na
które składało się przeważnie "mieszkanie" w stajni między
końmi, wyżywienie, opranie oraz zapłata 18-24 tal. Parobcy przeważnie pracowali li gospodarzy (ryc. 6).
F o r n a l e - robotnicy rolni, młodzi, najczęściej bezżenni,
pracujący przy koniach i powożący nimi w majątkach ziemskich
obszarników; jako wynagrodzenie otrzymywali "wolne" mieszkanie, opranie, wyżywienie oraz 18-24 tal. rocznie. Bywało, że żonaci pracowali na podobnych warunkach jak komornicy.
D z i e w k i - młode, niezamężne kobiety, pracujące do czasu
wyjścia za mąż u gospodarzy albo u obszarników na podobnych
warunkach co parobcy i fornale. Mieszkanie dziewki stanowił kąt
z łóżkiem na strychu lub w ciasnej komorze. Komornicy, pracujący na deputat, zobowiązani byli posiadać dziewkę i z nią pracować u obszarnika. Otrzymywała ona od deputanta około 14 talarów rocznie i wyżywienie. Za pracę dostawała 2 do 4 sgr. dziennie (ryc. 6).
C z e l a d ź s ł u ż e b n a - pracownicy fizyczni bezpośrednio
związani z pałacem obszarnika lub domAm gospodarza. Byli to:
służące, pokojówki, a także kucharze, stangreci, gońcy, lokaje
i ogrodnicy. Mieszkali oni i stołowali się przeważnie w domu pracodawcy lub w pobliżu. Wynagrodzenie otrzymywali podobnie jak
parobcy i dziewki albo komornicy.
D z i e c i d o p a s z o n ki - dzieci od 5 do 12 lat zatrudnione
przy pasieniu gęsi, bydła, noszeniu posiłków w pole i bawieniu
młodszych dzieci gospodarza; wysyłano je także po drobne zakupy do sklepu. W miarę wzrostu sił i wieku zatrudniano je przy
różnych pracach w gospodarstwie, np. chodzeniu po wodę, noszeniu karmy dla bydła itd. Wynagrodzenie ich stanowiło "wolne"
mieszkanie (kąt do spania), wyżywienie, opranie i trochę taniej
odzieży (ryc. 7).
77
76
Ryc. 4. Ubiory odświętne ·chłopów z okoIk Wrześni i Środy. O. K o l b erg.
"Lud", W. Ks. Poznańskie, cz. III, Kraków 1877.
.
.
ubiorach odświętnych z okolic Pozamoznych chłOPm.:, w
t
es du peuple polonais,
Le
Z i e n k o w l C Z a, Les cos um
znania. Według
ona
p
. . l Ludu" Leszno 1846).
Paryż 1841 (f\~produkcja z " rZYJacle a
,
Ryc. 3. Rodzina
Kar b o w i - zwani też włodarzami, doświadczeni, wybitniejsi
robotnicy rolni, kierujący pracami obszarnika "w polu" i "w podwórzu", bezpośredni nadzorcy wszystkich prac otrzymujący wynagrodzenie w wysokości podwójnej wynagrodzenia komornika
(ryc. 8).
E k on om ow ie
zwani też urzędnikami,
pracownicy
obszarnika kierujący całokształtem prac rolnych i CZęSClOWO
administracyjnych
na obszarze jednej pańskiej wsi-dominium
lub większego folwarku. Wynagrodzenie ekonoma było prawie
dwa razy wyższe od wynagrodzenia karbowego (ryc. 8).
Znając już układ społeczny wsi wielkopolskiej w świetle współczesnej nauki zapoznajmy się z kolei z opisami odzieży ludowej
K o l b e r g a i porównajmy z zamieszczonymi wyżej danymi.
Częściowym uzupełnieniem braków w materiale opisowym Kolberga są zamieszczone ilustracje, których kilka zaczerpnięto z jego
prac, a resztę z różnych innych publikacji z XIX w.
78
79
UB lOR ROBOCZY
Opisy odzieży roboczej dają niepełne pojęcie o rozwarstwieniu
wsi, aczkolwiek zasadnicze rysy są też w nich widoczne. Podkreślić należy, że Kol b e r g niestety stosunkowo rzadko używa terminów uwzględniających stan posiadania chłopów.
Do wspólnych elementów ubioru używanego przez Polaków
i kolonizatorów niemieckich, i to przede wszystkim wśród ludności ubogiej, należały w północnej Wielkopolsce d r e w n i a k i
z topolowego drzewa, o skórzanym wierzchu, przymocowanym do
drewna drutem i gwoździami. Drugą wspólną formą obuwia na
tym samym terenie były drewniaki całkowicie wykonane z drzewa, wydrążone z jednego kawałka i sięgające do kostki 6. Innymi
noszonymi zarówno przez Polaków, jak i Niemców częściami
ubioru to "spancerek kolorowy płócienny, spodnie na szelkach
w buty wysokie wpuszczone" 7.
Pozostałe opisy odzieży roboczej dotyczą tylko Polaków. Z treści ich dowiadujemy się, że "parobcy na codzień kładą czerwone
(czarno kropkowane) krótkie jak i na takież kamizelki błękitne,
sukienne o świecących guzikach. Spodnie w buty wpuszczane" h,
W tym samym powiecie krobskim, kilkanaście kilometrów na północ, nosili już "na codzień ... parobcy jaki zwykłe ciemnozielonej barvvy" 9. "Dawniej [podług relacji K o l b e r g a] w wioskach pobliskich, Potarzycy, Pakosławiu i Golejewku, parobcy
używali ... kiecki z białego cienkiego płótna latem, długiej i niefałdzistej, zimą kożucha" 10 (ryc. 9).
6 Dr:lwsko,
Rusko, Wrzyszczyna, pow. czarnkowski,
"Lud", W. Ks. Poznanskie, cz. III, s. 124.
1870, O. K 0'1 b e r g,
U w 2. g a: W tym przypisie, jak i w szeregu następnych na pierwszym
miejscu wymieniam pochodzenie danych miejscowości, na drugim rok zanotowania, dalej numer części W. Ks. Poznańskiego, "Ludu" O. K o l b e r g a,
a na końcu stronę w danej części.
, Karsewo, pow. gnieźnieński, 1858, tamże, cz. III, s. 24.
Ugoda, Zawada. pow. krobski, 1875, tamże, cz. II, s. 159.
"Potarzyca,
Posadowo
Sułkowice i Biskupizna, pow. krobski,
tamże, cz. II, s. 156.
H
R
5 Chłop biejniejszy
w ubiorze zimowym z okolic Kó:-nika.
ys. K'. W . Kielisillski , około 1840 r.; Album [rycin], Poznan 1853..
RyC.
10
Pakosław,
Golejewko,
pow. krobski,
1875, tamże, cz. II, s. 158.
1875,
81
SO
,
Odzież robocza mężczyzn, o mniej dokładnie określonym
i funkcji pełnionej w gospodarstwie, składała się prawie
samych części, co odzież parobków. Na koszule nakładano
K o l b e r g podaje, że w Ninino w pow. obornickim w
mężczyźni "do roboty w lecie chodzą w kurtkach, czyli
wieku
z tyc~
kurtk!.
1858 r.
jakach
Rys. 6. Ubiory odświętne chłopów z okolic Kórnika:
par:Jbka l dziewczyny - "dziewki" (rys. 1, 4), gospodarza i gospodyni (rys. 2, 3). Rys. K. W. Kielisiński,
około 1843 r.
~płóciennych kolorowych, i spodniach z białego płótna, zimą zaś
w kożuchach, a porządniejsi w spodniach z cielęcej skórki, żółtych,
w buty wpuszczonych" 11. O charakterystycznej części odzieży roII
Ninino, pow. obornicki, 1858, tamże, cz. l, s. 69.
boczej, kurtce, zwanej też spancerkiem, K o l b e r g na innym
miejscu pisze: "Wszędzie tu zagęściły się spancerki, czyli kurtki,
tak zwane jaki ... wełniane, czerwone (pąsowe) lub białe albo
pstre w kraty, które będąc krótkie, wielce są w czasie roboty dogodnymi" 12 (ryc. 10). Kurtki te nakładano czasami na kamizelki,
w chłodniejsze dni zimy nakładano kurtki watowane. Spodnie
naciągano białe z szarego płótna, czasami "granatowe lub modre,
na święto granatowe sukienne" 13. Buty natomiast w tej samej
miejscowości noszono z "dużą cholewą" H. W sąsiednim powiecie
pleszewskim noszono takie same buty. K o l b e r g podaje: "Chłop
na nogach słomą owiniętych ma długie buty, a w lecie chodzi
boso" 15 (ryc. 11).
Obok opisanego ubioru roboczego spotykamy na znacznych
obszarach, sięgających od powiatu pleszewskiego aż do babimojskiego, ubiór z charakterystyczną długą odzieżą wierzchnią. Prawdopodobnie używano go w dni chłodne, dżdżyste, w porach przejściowych - wiosną i jesienią - względnie na mniej ważne
wyjazdy do miasta. W powiecie pleszewskim K o l b e r g przedstawia ten ubiór następująco: "Mężczyźni na codzień mają kamizelę długą do kostek, białą, haftkami zapinaną, z stojącym kołnierzem. Pod nią brzuszlak, tj. gatunek kamizeli. Spodnie płócienne
białe. Na głowie letnią porą kapelusz czarny, szeroki" 16. O bliższych szczegółach dotyczących kamizelki, zwanej niekiedy też
sukmaną ze względu na krój, mimo iż z płótna była uszyta, pisze
K o l b e r g, że noszono ją " ... na codzień z białego lub granatoe Zawory, pow. śremski, 1858, tamże, cz. l, s. 79. O kurtkach jako charakterystycznych
częściach ubioru roboczego wspomina Kolberg przy opisie
odzieży w następujących
miejscowościach:
Cz'eszewo, pow. wągrowiecki,
1870, tamże, cz. III, s. 122, Siekierki Wielkie i Małe, pow. średzki 1867-1868,
tamże, cz. l, s. 71, Borowo, pow. średzki, 1858, tamże, cz. l, s. 73. Dębicz,
pow. średzki, 1868-1872, tamże, cz. l, s. 74.
13 Kotlin, pow. pleszewski,
1870, tamże, cz. II, s. 169.
14 Dębicz, pow. średzki,
1868-1871, tamże, cz. I, s. 74. W roku 1858 w Borowie, pow. średzki, noszono, prawdopodobnie
przez okres przejściowy.
spodnie obcisłe. Tamże, cz. I, s. 73.
1.; Por. przyp. ID, ró\vnież tamże, cz. II, s. 36.
,. Broniszewice, pow. pleszewski, 1876, tamże, cz. II, s. 166.
G
"Lud", t. XLII
83
82
wego płótna, długa po kostki, w tyle fałdowana; stanik u mej
krótki, kołnierz stojący (dubeltowy), klapki u góry krótkie, zwykle
białe (u białych granatowe, u granatowych białe), czasami obszyte
tasiemką modrą lub czerwoną" 17.
W opisach kobiecej odzieży roboczej elementów wspólnych dla Polek
i nielicznych kolonizatorek ~iemek
K o l b e r g nie wymienia. Odzież
dziewek w pracach K o l b e r g a jest
przedstawiona też ogólniej. W toku
opisów ubiorów z powiatu krobskiego
Eo:. o l b e l' g nadmienia:
"Dziewczęta ... na codzień kładą na płócienkowy spódnik (zwykle błękitny), podobnie jak mężczyźni, czerwoną jakę
(kaftan), a na głowę czerwoną zarzucają chustkę" lR (ryc. 9). W powiecie
średzkim natomiast " ... dziewki ...
latem ... chodzą po domu boso, w zimie zaś trzewiki ze zwyczajnej skóry
obuwają na grubsze wełniane, nieb:eskie,
czyli modre
pońszochy
Przedtem modre owe pończochy miały jeszcze kliny kolorowe (czerwone
lub różowej)" 19.
O roboczej odzieży kobiet z poRyc. 7. Dziecko do pasionki ..
Rys. K. W. Kielisiński,
1841;
wiatu babimojskiego K o l b e l' g inAlbum
[rycin], Poznań
1853.
formuje:
"Kobiety
latem
chodzą
boso; idąc do kościoła lub do
mi3Sta niosą trzewiki \v ręku i obuwają je dopiero zbliżaiąc sir;
do celu podróży. Na codzień ubierają się w suknie bez rękawów,
17 Kotlin,
pow. pleszewski, 1870, tamże, cz. II, s. 169. O granatowym
drym foboczym okryciu wspomina też Kolberg w Cerkwic)", tamże.
s. 167, w Kadzewie, pow. sremski. 1858, tamże, cz. l, s. 78.
" Ugoda. Zawada. P')w. krobski, 1875. tamże, cz. II, s. 159.
\.1 D5 Pakosław,
pow. bukowski, 1870,' tamże, cz. l, s. 333.
'G Strzyżew,
pow. ostrzesz~wski, 1870, tamże, cz. II, s. 164.
51 RD.3zków, pow. pleszewski,
1370, tamże, cz. l, s. 168. Parzynów,
o
