-
Title
-
Sprawozdania i recenzje/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.5
-
Description
-
Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.5 ; s.315-320
-
Date
-
1954
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:3730
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Państwowy Instytut Sztuki
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3986
-
Subject
-
Gut-Stapińska, Aniela (nekrolog)
-
Text
-
PIERWSZE
W d n i u 22 września 1954 r . z b i o r y a r c h i w u m S e k c j i
Badania Plastyki L u d o w e j
Państwowego
Instytutu
S z t u k i p r z e k r o c z y ł y liczbę 25 000 p o z y c j i i n w e n t a r z o
w y c h , n a k t ó r e składają się r y s u n k i , t e k s t y i o r y g i n a
ły z z a k r e s u s z t u k i l u d o w e j .
S e k c j a i s t n i e j e o d r o k u 1946 ( u p r z e d n i o p o d i n n y m i
n a z w a m i ) i o d t e g o czasu g r o m a d z i s w o j e z b i o r y a r c h i
w a l n e w t o k u p r a c b a d a w c z o - n a u k o w y c h , szczególnie
poprzez prace terenowe. B a d a n i a prowadzone były za
równo i n d y w i d u a l n i e , poprzez k i l k u d n i o w e objazdy
p e n e t r a c y j n e , j a k i z e s p o ł o w o — w czasie miesięcznych
o b o z ó w z udziałem studentów e t n o g r a f i i , r y s o w n i k ó w
itp.
Do d n i a dzisiejszego s y s t e m e m o b o z o w y m
zostały
p r z e b a d a n e następujące t e r e n y : Opoczyńskie, t e r e n y
w widłach Wisły i S a n u (Lasowiacy), K i e l e c k i e ,
San
d o m i e r s k i e , R a d o m s k i e , P o d l a s i e Z a c h o d n i e i północ
na część w o j e w ó d z t w a l u b e l s k i e g o .
Systemem penetracyjnym:
Białostockie,
Mazury,
M a z o w s z e P ł o c k i e i W s c h o d n i e , K a s z u b y , południowa
część w o j e w ó d z t w a l u b e l s k i e g o i K r a k o w s k i e .
S y s t e m e m badań i n d y w i d u a l n y c h : P o d h a l e , K r a k o w
s k i e , R z e s z o w s k i e , Zielonogórskie, M a z u r y , Ż y w i e c k i e
i Gorczańskie.
O b o k m a t e r i a ł ó w z g r o m a d z o n y c h w czasie a k c j i t e
r e n o w y c h o r g a n i z o w a n y c h p r z e z Sekcję bezpośrednio,
w e s z ł y d o a r c h i w u m m a t e r i a ł y z badań p r z e p r o w a d z o
n y c h z funduszów P a ń s t w o w e g o I n s t y t u t u S z t u k i p r z e z
zespół d r M . Gładysza n a Śląsku, p r o f . В. S t e l m a
chowską n a K a s z u b a c h i d y r . F r . K o t u l ę w R z e s z o w skiem.
N a z b i o r y a r c h i w u m składają się p l a n s z e b a r w n e ,
r y s u n k i w y k o n a n e tuszem, szkice ołówkowe, t e k s t y
i z a b y t k i o r y g i n a l n e , j a k próbki t k a n i n i w y c i n a n k i .
R y s u n k i te, j a k r ó w n i e ż w y w i a d y , obejmują cały
szereg zagadnień, j a k : b u d o w n i c t w o , m e b l a r s t w o , o z d o b n i c t w o wnętrza, z d o b n i c t w o w m e t a l u , strój, t k a c t w o ,
ceramikę, z a b a w k a r s t w o , plastykę o b r z ę d o w ą ( p i s a n
k i , szopki, gwiazdy, wieńce dożynkowe), m a l a r s t w o ,
rzeźbę i d r z e w o r y t l u d o w y .
Spośród w y m i e n i o n y c h w y ż e j zagadnień n a j b o g a c i e j
r e p r e z e n t o w a n e są w a r c h i w u m m a t e r i a ł y dotyczące
m e b l a r s t w a (szczególnie m a l o w a n e s k r z y n i e ) ,
zdob
nictwa w metalu, zdobnictwa architektonicznego, d r u
PRZYCZYNKI
25 ООО
k ó w n a płótnie. Dość dużo j e s t w y c i n a n e k i o r y g i n a l
n y c h próbek t k a n i n . M n i e j b o g a t e są z b i o r y a r c h i w u m
w dziale stroju i haftu, c e r a m i k i i z a b a w k a r s t w a .
O d czasu rozpoczęcia badań o b o z o w y c h d a j e się z a
o b s e r w o w a ć stały w z r o s t ilości m a t e r i a ł ó w n a p ł y w a
jących corocznie do a r c h i w u m S e k c j i . Z j a w i s k o to i l u
s t r u j e n a j l e p i e j następujące z e s t a w i e n i e :
Stan a r c h i w u m
Rok
1 000
1 700
2 450
4 500
6 850
9 750
13 850
20" 300
25 000
1946
.1947
1948
1949
1950
1951
1952
1953
1954
roczny
1 000 poz.
700 ,.
750 „
2 050 „
2 350 .,
2 900 ,.
4 100 „
6 450 „
4 700 .,
O d c h w i l i swego p o w s t a n i a z b i o r y a r c h i w u m były
w y k o r z y s t y w a n e zarówno d l a celów n a u k o w y c h , j a k
i dla potrzeb praktycznych.
Korzystali
z
nich
przede w s z y s t k i m p r a c o w n i c y
Sekcji w związku z artykułami p u b l i k o w a n y m i w P o l
s k i e j S z t u c e L u d o w e j , czy też w p o s t a c i o d d z i e l n y c h
p u b l i k a c j i , j a k i Zakłady U n i w e r s y t e c k i e , Zakład K u l
t u r y Materialnej P A N , Polskie Towarzystwo
Ludo
znawcze i muzea etnograficzne. D l a potrzeb p r a k t y c z
nych w y k o r z y s t y w a l i zbiory
archiwum
liczni pla
s t y c y oraz poszczególne i n s t y t u c j e , j a k n p . C e n t r a l a
Przemysłu L u d o w e g o i Artystycznego, I n s t y t u t W z o r
n i c t w a Przemysłowego
czy
Zakłady D o s k o n a l e n i a
Rzemiosła „ P o d h a l e " . M a t e r i a ł y z z a k r e s u strojów l u
d o w y c h w y k o r z y s t y w a n e były zarówno do p u b l i k a c j i
( P o l s k i A t l a s S t r o j ó w L u d o w y c h ) , j a k i p r z e z różne
zespoły ś w i e t l i c o w e pieśni i tańca, k t ó r e n a t e j p o d
s t a w i e r e k o n s t r u o w a ł y zanikający w t e r e n i e ubiór
ludowy.
Zofia B a r b a r a
DO BADAN
WOJ
Przyrost
Odnośnie d o c y f r z r o k u 1954 należy zauważyć, że n i e
w s z y s t k i e m a t e r i a ł y z e b r a n e w t y m r o k u zostały
już
zainwentaryzowane, a ponadto zaplanowane na ten r o k
b a d a n i a n i e zostały jeszcze ukończone.
NAD
Głowa
LUDOWYM
FARBIARSTWEM I DRUKARSTWEM
W
poz.
„
.,
„
„
..
„
,.
.,
TKANIN
BIAŁOSTOCKIM
W czasie k i l k u d n i o w e g o o b j a z d u
penetracyjnego,
z o r g a n i z o w a n e g o w k w i e t n i u 1953 r , p r z e z Z a k ł a d B a
dania Plastyki, A r c h i t e k t u r y i Zdobnictwa Ludowego
P I S n a t e r e n i e w o j e w ó d z t w a białostockiego, udało się
u c z e s t n i k o m e k i p y zebrać n i e c o i n f o r m a c j i d o t y c z ą
c y c h l u d o w e g o f a r b i a r s t w a i d r u k ó w n a płótnie. P o
n i e w a ż z t e r e n u t e g o b r a k było d o t y c h c z a s p u b l i k o
w a n y c h wiadomości z w y m i e n i o n y c h dziedzin, w y d a
j e się słuszne, a b y t e s k r o m n e zresztą i u r y w k o w e
i n f o r m a c j e zostały ogłoszone.
Rozwój f a r b i a r s t w a pozostaje w związku z r o z w o
j e m t k a c t w a d e k o r a c y j n e g o , które k w i t n i e n a o b s z a
rze całego w o j e w ó d z t w a białostockiego. Już w c z a
s a c h m i ę d z y w o j e n n y c h większą część
prac
związa
n y c h z f a r b o w a n i e m przeznaczonego na t k a n i n y s u
r o w c a l n i a n e g o l u b wełnianego przejęły n a siebie
f a r b i a r n i e znajdujące się p o
miastach. Farbowaniem
z a j m o w a ł y się poza t y m k o b i e t y w i e j s k i e , posługu
jąc się b a r w n i k a m i p r o d u k c j i - p r z e m y s ł o w e j , k u p o
w a n y m i w mieście. N i e k t ó r e
starsze
sposoby f a r biarskie,
z a r z u c o n e — j a k można
wywnioskować
z w 3 ' p o w i e d z i i n f o r m a t o r ó w — n a szereg l a t p r z e d
pierwszą
wojną światową,
z a c h o w a ł y się już t y l k o
w w y g a s a j ą c e j t r a d y c j i . D o t y c h z a p o m n i a n y c h już
częściowo sposobów f a r b i a r s k i c h należało f a r b o w a n i e
n i c i l n i a n y c h i w e ł n i a n y c h w k o r z e o l c h o w e j l u b dę
bowej na k o l o r czarny, w „jeglinie" (jedlinie) — na
„ s i w o " (szaro), w b r z o z o w y c h liściach i k o r z e — n a
„orzechowo" (brązowo),
a
wreszcie w r u d z i e żelaz
n e j — n a żółto i b r ą z o w o . P r z y g o t o w a n y
uprzednio
b a r w n i k o r g a n i c z n y m i e s z a n o w k o r y c i e z wodą i z a
n u r z a n o w n i m m o t k i n i c i , które pozostawiano w ką
p i e l i n i e k i e d y d o 2 t y g o d n i . B a r w i e n i e rudą
żelazną
o d b y w a ł o się p r z e z
zanurzenie
przeznaczonego do
b a r w i e n i a s u r o w c a n a j e d e n do d w ó c h t y g o d n i w p r o s t
do „błota r u d a w i n y " ( S e j n y i O l s z a n k a w p o w . s u w a l
s k i m ) . Stopień intensywności b a r w y zależał o d c z a
su, p r z e z j a k i f a r b o w a n y materiał z n a j d o w a ł się p o d
działaniem b a r w n i k a .
Czasem o b o k f a r b o w a n i a p r z e z n a c z o n y c h do t k a
nia n i c i b a r w i o n o również w y r o b y gotowe, zwłasz
cza płótna, W F e r e t c e ( p o w . s u w a l s k i ) k o b i e t y f a r -
315
W z ó r n a płótnie
Próba farbowania
grochu, wykonana
farbotoanym przy zastosowaniu izolacji mechanicznej.
płótna, w którym
zawiązane
były pojedyncze
ziarnka
została w Sekcji
Badania
Plastyki
Ludowej
PIS
w
Krakowie.
b o w a ł y płótna w deseń posługując sic; n i e n o t o w a n ą
u nas d o t y c h c z a s techniką i z o l a c j i m e c h a n i c z n e j , p o
legającą
n a t y m , że w c e l u
uzyskania
wzoru
—
w płótno „ n i e w a r n e " ( n i e b a r w i o n e ) o w i j a n o
raz
koło r a z u z i a r n k a g r o c h u i w i ą z a n o j e m o c n o
przy
p o m o c y n i c i l n i a n e j , k i l k a k r o t n i e o k r ę c o n e j poniżej
o w i n i ę t e g o z i a r n k a . P r z y g o t o w a n y w t e n sposób m a
teriał z a n u r z a n o w f a r b i e , która przenikała w ł ó k n a
płótna z w y j ą t k i e m m i e j s c z w i ą z a n y c h nitką. P o w y
jęciu materiału
z farby,
nitki
i groch
usuwano,
a w ó w c z a s n a j e d n o l i c i e z a b a r w i o n y m płótnie u k a z y
w a ł się w z ó r w p o s t a c i niezupełnie r e g u l a r n y c h b i a
łych k r ę g ó w , t u i ó w d z i e p o p r z e r y w a n y c h z a c i e k a m i
f a r b y . Spódnice z t a k i e g o materiału n o s z o n o też w o k o
licy Smolan (pow. suwalski).
Podobnie j a k w i n n y c h stronach Polski, tak i na t e
r e n i e w o j e w ó d z t w a białostockiego z n a n y i s t o s o w a n y
3l
