-
Title
-
Historycyzm w sztuce ludowej cz.VI /Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.7-8
-
Description
-
Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.7-8 ; s.195-199
-
Creator
-
Dynowski, Witold
-
Date
-
1949
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:3996
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4292
-
Subject
-
sztuka ludowa - teoria
-
Text
-
HISTORYCYZM W S Z T U C E
(]
v
LUDOWEJ
V I
WITOLD
1.
Skrzenia
zc
wsi
Haszów
okolice
Odmienny typ dłuta bądź piły (np. do tarcia
drzewa wzdłuż), umiejętność pławienia, kucia
i hartowania metali (przede wszystkim żelaza), lub
inny podstawowy sposób ich obróbki, czy też udo
skonalenie warsztatu tkackiego przez wprowadze
nie większej ilości nicielnic, kołowrotek oraz inne
narzędzia pracy i nowe techniki, pojawiające się
w różnym czasie na horyzoncie
wynalazczości
technicznej, posiadały łatwiejszy dostęp do samo
wystarczalnej ekonomiki chłopskiej niż gotowe
wytwory przemysłowe. Powyższe twierdzenie być
może da się interpretować znacznie szerzej. To zna
czy, że po bardziej wszechstronnym oświetleniu
procesów prowadzących do dekompozycji kulturo
wej i do utworzenia się odmiennych poziomów
kulturowych wewnątrz grupy, być może da się
ustalić że pierwsze znamiona formowania się pa
Krakowa.
Polska.
Fot.
St.
DYNO
WSKI
Deptuszewski.
raleli cywilizacyjnych i co za tym idzie — pierw
sze drgnięcia wskaźnika dla ludowej twórczości
artystycznej, poprzedzającej jego wznoszenie się na
skali chronologicznej (zob. przykład cyt. cz. I I zesz.
listopad-grudzień 1948), będą związane nie tyle
z infiltracją gotowych dóbr przemysłowych i goto
wych wzorów do naśladownictwa co z upowszech
nieniem się dotychczas nieznanych narzędzi i z po
znawaniem podstaw nowych technik obróbki su
rowców. W żadnym jednak wypadku nie popełni
my błędu jeżeli w kręgu zjawisk nas interesujących
uznamy wszelkie inowacje techniczne za kataliza
tor dla większości przeobrażeń kulturowych i za
jeden z najistotniejszych czynników w kształtowa
niu się paraleli cywilizacyjnych.
O tym, jak wyglądały początki
formowania
się paraleli cywilizacyjnych w zasięgu geograficz-
nym nie wiele co da się powiedzieć. Być może prze
błyski postępu technicznego przenikały i zyskiwa
ły na sile w miarę jak rozpędzone koło historii
obrotami swymi chwytało pozostające w luźnym
kontakcie grupy plemienne. Kolejność jednak jak
i początki sprzęgania się z kierunkiem przeobrażeń
zakreślonym przez rozwój historyczny na ogół są
nam mało znane i posiadają wiele stron niejas
nych. Dla nas rzecz prosta największe zaintereso
wanie budzi obraz stosunków kulturowych, jakie
się ułożyły pomiędzy zachodem i wschodem czy
też północnym-wschodem
Europy.
Najczęściej
obraz ten widziany jest przez pryzmat więzów
ustalonych, na przykład w świetle danych etno
graficznych w postaci szlaku emigracyjnego, utar
tego przez w p ł y w y zachodnie. Szerzące się z za
chodu w p ł y w y w swych falach i nawarstwieniach
jednak nie obejmowały całej przestrzeni jednoli
cie. W grę wchodził tu zarówno moment odległo
ści, jak i występujące przeszkody terenowe w dzi
siejszym pojęciu nawet mało istotne, niemnie; on
giś decydujące o zakłóceniach ekspans i i o krót
szej bądź dłuższej izolacji kulturowej. Oczywiście
w tych warunkach nie mogło być mowy ani o jed
noczesnym tworzeniu się paraleli cywilizacyjnych
ani też o występowaniu jednakowej ilości współ
rzędnych. Toteż ze sposobu rozprzestrzeniania się
wartości kulturowych dadzą się wysnuć analogicz
ne wnioski do tych, jakie wypływały z obserwacji
sposobów ich uwarstwiania. Chodzi mianowicie
o to, że „uhistorycznienie", czy też mówiąc inaczej
tworzenie się podstaw do dekompozycji kulturo
wej i w następnym etapie do narastania paraleli
Яус.
2.
Skrzynia
dębowa,
wiek
XVII.
Holandia
cywilizacyjnych będzie zawsze nosiło indywidual
ne piętno dziejów środowiska, w którym się doko
nywało. Dla tego też słusznym będzie raz jeszcze
podkreślić, że nie mamy żadnych podstaw po te
mu żeby kulturę i sztukę łącznie z ich wytworami
traktować poza środowiskiem, w którym one pow
stawały. Nic więc nas nie upoważnia do tego, żeby
nawet w stosunkowo wąskim kręgu, zakreślonym
przez ludową twórczość artystyczną, wybrawszy
sobie dowolnie jeden punkt wyrokować poprzez
pryzmat najbliższego otoczenia o całości. Zespół
zjawisk występujących w nieusystematyzowanej
twórczości artystycznej nie da się potraktować, że
tak powiemy w czambuł, to jest nie dadzą się one
wpasować i umieścić na jednej skali chronologicz
nej ani też oznaczyć jednym wskaźnikiem,. Wiado
mości o początkach ludowej twórczości artystycz
nej, o występujących tu paralelach i o jej historycyzmie zawsze będziemy czerpać w każdym środo
wisku z osobna. Jeżeli powyższe procesy oznaczy
my w sposób już przyjęty, to ze wszystkich stron
otoczą nas szeregi wskaźników, każdy oznaczając
odrębne dzieje rozwoju twórczości ludowej. Oczy
wiście im głębiej sięgniemy do przeszłości, kierując
się ku punktom zwrotnym w dziele budowania
kultury i sztuki, tym trudniej będzie odnaleźć
w tych szeregach większą ilość elementów sobie
współrzędnych. Z dotychczasowych bowiem wy
wodów wynika, że sprzęganie się z obrotami koła
historii i ustawianie się na równoległych torach
dla przetwarzania wartości kulturowych nie prze
biegało w jednym czasie i w sposób nie jednako
wy. Czy pod tym względem zachodzą zmiany istot-
wg.
Bosserta
niejsze, niejako w połowie drogi odmierzonej
w czasie, tj. mniej więcej w końcowej fazie śred
niowiecza. Otóż, wiele przemawia za tym, że w ów
czesnej Europie kulturę najszerszych warstw ludo
wych da się już podzielić na zespoły, gdzie proces
uhistorycznienia poczynił postępy i na zespoły jak
gdyby jeszcze nie tknięte. Mówiąc inaczej, jakkol
wiek ekonomiczno-społeczna
struktura średnio
wiecza zwłaszcza w jego fazie końcowej nie sprzy
jała żywszej wymianie treści kulturowych między
zespołami o odmiennej dynamice rozwojowej, nie
mniej tam gdzie proces uhistorycznienia kultury
ludowej poczynił już postępy,
krzepnący ustrój
feudalny nie zdołał go zahamować. Narastające
przegrody stanowe nie mogły zniweczyć skompli
kowanego systemu połączeń, jakie zdołały się już
uformować i ułożyć pomiędzy wszystkim tym, co
było wytworzone i co tworzyło się nadal w pła
szczyźnie życia historycznego a kompleksami wy
tworów kulturowych, przetwarzanych bez jakiej
kolwiek bądź dążności do systematyzacji. Stosunki
kulturowe średniowiecza widziane od strony selek
cji składników kulturowych na poszczególnych
szczeblach drabiny społecznej niewątpliwie stano
wią zagadnienie pasjonujące i temat do specjal
nych dociekań. Jest to jednak zagadnienie złożone
i wykracza poza ramy niniejszego artykułu. Dla
dalszych rozważań wystarczy jeżeli uwypuklimy
jeden z podstawowych elementów tego zagadnie
nia, mianowicie tworzenie się klasy rzemieślniczej
i werbunek do rzemiosła. Wprawdzie inaczej wy
glądało to w Niemczech, inaczej we Francji i Ni
derlandach, inaczej znów we Włoszech, Austrii,
Czechach czy na Węgrzech. Niemniej utartym zwy
czajem, wspólnym, dla wszystkich było sięganie po
siły robocze do najszerszych warstw ludowych.
W tej chwili nie interesuje nas strona socjologicz
na podstawy rekrutacyjnej rzemiosła
zachodnio
i środkowo europejskiego w średniowieczu. Nato
miast ważnym jest to, że przez zetknięcie się z rze
miosłem a raczej z ,.peryferiami" rzemiosła szeroki
ogół ludności z jego trzonem klasą chłopską zaw
sze miał
możność
rejestrowania
silniejszych
wstrząsów wynikających z przeobrażeń w kultu
rze organizowanej planowo. Ważnym jest również
i to, że pomimo pogłębiania się różnić klasowych,
właśnie dzięki kontaktom z rzemiosłem i jego pe
ryferiami szeroki ogół ludności był także w jakimś
sensie konsumentem dóbr wytwarzanych poza krę
giem t. zw. kultury ludowej. W pierwszym rzędzie
wypadnie tu wskazać na cały szereg umiejętności
technicznych na narzędzia pracy a także na gotowe
wyroby przemysłowe.
Dalsze dociekania na temat w jakim stopniu
kontakty z rzemiosłem i jego „peryferiami" wpły
wały na kształtowanie się ludowej twórczości
Я $ с . 3, Ornament
N i e m с у,
Bawaria
na
drzwiach
wg
sza/j.
Bosserla.
artystycznej przedstawiają duże ryzyko. Wobec
niezmiernie skąpych wiadomości, odnoszących się do
omawianego okresu, każde bardziej szczegółowe
wywody będą tu w gruncie rzeczy odzwierciedlały
subiektywny punkt widzenia. Niemniej przy zacho
waniu największej ostrożności, tam gdzie jesteśmy
skazani na błądzenie po omacku, jednocześnie opie
rając się na przesłankach, zaczerpniętych z kręgu
wiadomości bardziej ugruntowanych )
możemy
jednak wnosić, że w okresie średniowiecza,
zwłaszcza na tle jego fazy końcowej nie" tylko
da się przeprowadzić linię podziału w kulturze lu
dowej, rozgraniczającą dziedziny i środowiska
uhistorycznione od tych, które jeszcze nie weszły
na tę drogę, lecz również, za pośrednictwem ele
mentów sobie współrzędnych ustalić zarysy więzi
już zespalającej większość środowisk kulturowych
w Europie.
1
P
R
Z
Y
') R e k o n s t r u u j ą c szeregi r o z w o j o w e w y t w o r ó w w y
wodzących się z zespołów kulturowych środkowej
i zachodniej E u r o p y stwierdzamy, że w i ę k s z o ś ć z nich
r o z w i j a ł a s i ę stopniowo z z a c h o w a n i e m n a s t ę p c z o ś c i
p r z e m i a n bez w i ę k s z y c h p r z e s k o k ó w z jednego po
z i o m u n a drugi. P e w n a i c h i l o ś ć w o k r e s i e ś r e d n i o
P
I
S
Y
wiecza uległa kolejnym przeobrażeniom, d a j ą c y m się
u m i e j s c o w i ć w czasie ze w z g l ę d n ą d o k ł a d n o ś c i ą . P r z y
k o m p l e t n y c h m r o k a c h o t a c z a j ą c y c h procesy
kultu
rowe w ś r e d n i o w i e c z u w wielu w y p a d k a c h p o w y ż s z e
dane b ę d ą s ł u ż y ł y za j e d y n y drogowskaz.
Я i; с. 4. K r z e s ł o
we
s e l n e
p a n n y
m ł o
dej.
Muzeum
Górnej
Hesji
w i'
Bos
s e r i a
L ' H I S T O R I C I S M E DANS L ' A R T P O P U L A I R E .
it 9 о
Nous ne s a v o n s pas grand'chose s u r les c o m m e n c e m e n t s de la f o r m a t i o n des p a r a l l e l e s de c i v i l i s a t i o n g ć o g r a p h i q u e m e n t p a r l a n t . I I est probable qu'ils se f o r m a i e n t a m e s u r e que l a roue a c c ć l e r e e de 1'histoire e n t r a i n a i t
le reste des groupes de p e u p l a d e s en contact r e l a c h ć entre eux.
D ' a p r e s les clonnees e t h n o g r a p h i q u e s les
i n f l u e n c e s v e n a n t de l ' O c c i d e n t n'agissaient pas s u r toute u n e etendue u n i f o r m i m e n t . I I e n t r a i t ici e n ligne
de compte 1 ' ć l ć m e n t de distance a i n s i que les obstacles de t e r r a i n de nos j o u r s n ć g l i g e a b l e s , m a i s q u i p o u r t a n t
e n t r a v a i e n t n a g u e r e l ' e x p a n s i o n et d e c i d a i e n t de la d u r e e de 1'isolement de c u l t u r e . D ' a p r e s l a m a n i e r ę de
l'extension des v a l e u r s de c u l t u r e on peut a r r i v e r p a r analogie a des conclusions s e m b l a b l e s a celles qui r e sultent de l'observation die l e u r mode de se superposer. I I s'agiit n o t a m m e n t de r e c o n n a i t r e que ,,1'historisation" ou l a
f o r m a t i o n des bases pour l a decomposition de c u l t u r e , et a l'etape s u i v a n t e l a f o r m a t i o n de p a r a l l e l e s de
c u l t u r e , porteront t o u j o u r s l a m a r q u e i n d i v i d u e l l e de l'histoire d u m i l i e u ou elles s'accomplissent. L e s i n d i
cations -sur les c o m m e n c e m e n t s de l a c r e a t i o n artistique p o p u l a i r e , s u r 1'apparition
des
paralleles
et
sur
l e u r h i s t o r i s a t i o n sont a e x a m i n e r dans c h a q u e m i l i e u s ć p a r ó m e n t .
E x a m i n o n s p a r e x e m p l e une des ć t a p e s
de developpement q u i nous interesse; a i n s i l a d e r n i e r e phase d u m o y e n - a g e .
L e s r e l a t i o n s de c u l t u r e d u
m o y e n - a g e a u point de v u e de l a selection des composants de c u l t u r e s u r les differents echelons de l'ec h e l l e sociale, presentent un s u j e t pour des r e c h e r c h e s speciales. N o t r e i n t e r e t est eveille p o u r u n des elements
de base f o n d a m e n t a u x de cette r e l a t i o n , l a f o r m a t i o n d'une classe m a n u f a c t u r i e r e ct l a r e c r u t a t i o n a l a m a
nufacture.
E n E u r o p e occidentale et c e n t r a l e ces proces l a a v a i e n t u n c o u r s different Toutefois, l'usage
g e n e r a l adopts p a r tous etait de c h e r c h e r l a m a i n d'oeuvre d a n s les p l u s larges couches p o p u l a i r e s . S a n s
s'arreter a u c ó t ć sociologique
de ce phenomene, i l nous i m p o r t e d'ofoserver que p a r le contact a v e c le
m e t i e r , ou p l u t ó t a v e c sa p ć r i i p h e r i e , l a g r a n d e m a j o r i t e de l a p o p u l a t i o n a v e c son point d'appui, c'est a d i r e
l a classe p a y s a n n e , a v a i t t o u j o u r s l a possibiliti- d'enregistrer les p l u s fortes secousses p r o v e n a n t des t r a n s
f o r m a t i o n s d' l a c u l t u r e organisee d'apres u n p l a n p r e a l a b l e .
1
ИСТОРИЧНОСТЬ
О началах формирования
вестно не много.
НАРОДНОГО
циЕИлизационных
параллелей
В е р о я т н о они ф о р м и р о в а л и с ь
ИСКУССТВА.
в географическом о б ' е м е
по м е р е
того, как р а з о г н а в ш е е с я
истории захватывало своими о б о р о т а м и находящиеся в слабом
ные группы.
В
освещении
этнографических
охватывали всей территории о д и н а к о в о .
графические препятствия, в нынешнем
данных,
нам из
колесо
взаимном контакте племен
проникающие
с запада влияния не
З д е с ь имели з н а ч е н и е как расстояние, так и гео
понимании
даже
мало
существенные,
но тем не
м е н е е являющиеся некогда р е ш а ю щ и м и в з а д е р ж к е экспансии и для б о л е е или м е н е е про
должительной
культурной
ценностей можно
сделать
с о б а их наслоения.
изоляции.
Поэтому,
из
выводы аналогичные
Важно
именно
появление с е н о в культурной
способа
то, что их включение в историю
декомпозиции, а на с л е д у ю щ е м
ния цивилизационных параллелей, Есегда б у д е т носить
той с р е д ы , в которой
творчества,
о
оно происходило.
выступающих
пать из каждой с р е д ы
нас
этапов
вековья,
в отдельности.
со
Сведения
или, иначе говоря,
этапе — о с н о в для нароста-
о истоках н а р о д н о г о
Для примера
художественного
мы всегда будем чер
рассмотрим один из и н т е р е с у ю щ и х
средневековья.
стороны селекции
культурных
индивидуальный отпечаток истории
з д е с ь параллелях и о их историчности
развития — п о с л е д н ю ю ф а з у
наблюдаемые
распространения
тем, какие вытекали из наблюдения с п о
Культурные
отношения
средне
составных культурных э л е м е н т о в на разных
ступенях о б щ е с т в е н н о й лестницы, составляют тему для специальных исследований. Нас ин
т е р е с у е т один из основных
и п р и в л е ч е н и е к ремеслу.
э л е м е н т о в этих о т н о ш е н и й — появление р е м е с л е н н о г о
о д и н а к о в о . Тем не м е н е е , по укоренившемуся
р а щ е н и е за р а б о ч е й
силой
класса
В з а п а д н о й и центральной Е в р о п е эти п р о ц е с с ы не проходили
к наиболее
п о в с е м е с т н о м у обычаю, в с е о б щ и м было о б
широким
народным слоям. Не касаясь социологи
г
ческой с т о р о н ы этого явления, д я нас в а ж н о то, что благодаря
соприкосновению с реме
слом, а в е р н е е с е г о „перифериями" широкие массы населения с е г о ядром — крестьянским
классом — всегда имели в о з м о ж н о с т ь испытывать б о л е е сильные потрясения, вытекающие
из п р е о б р а з о в а н и й в культуре, организуемой по плану.
H I S T O R I C I S M
I N
P O P U L A R
A R T .
W e k n o w but little about the f o r m a t i o n of p a r a l l e l s of c i v i l i s a t i o n i n the g e o g r a p h i c a l scope.
They were
p r o b a b l y f o r m e d w h e n the a c c e l e r a t e d w h e e l of h i s t o r y d r e w in its orb the s t r a g g l i n g t r i b e - g r o u p s in loose
contact w i t h one another. E t h n o g r a p h i c a l r e s e a r c h e s e n l i g h t e n us h a t the influences s p r e a d i n g f r o m the
W e s t d i d not c o m p r i s e the w h o l e a r e a u n i f o r m l y . T h e m o m a n t of d i s t a n c e h a d to be r e c k o n e d w i t h a n d
also the g r o u n d - o b s t a c l e s u n i m p o r t a n t n o w a d a y s but d e c i s i v e in the past as r e g a r d s the i m p e d i n g of e x p a n
sion a n d the longer or s h o r t e r stage of c u l t u r a l isolation. T h e m a n n e r of s p r e a d i n g of c u l t u r a l v a l u e s h e l p s us
to d r a w i n f e r e n c e s a n a l o g i c a l to these w h i c h w e r e the outcome of the study of the m a n n e r of t h e i r l a y e r s .
T h e point is that the:
,historization", or in other w o r d s the f o r m a t i o n of the basis for c u l t u r a l d e c o m
position a n d in the next stage the g r o w t h of p a r a l l e l s of c i v i l i s a t i o n w i l l a l w a y s b e a r the m a r k of the h i s t o r y
of the c e n t r e i n w h i c h they occur.
K n o w l e d g e of the beginnings of the a r t i s t i c f o l k - c r e a t i o n of p a r a l l e l s
a p p e a r i n g h e r e a n d of its h i s t o r i c i s m w i l l a l w a y s be sought for i n e a c h centre s e p a r a t e l y . L e t us for
e x a m p l e , consider a n interesting stage of developement, the e n d - p h a s e of the M i d d l e - a g e s . R e l a t i o n s of m e
d i a e v a l c u l t u r e seen f r o m the point of v i e w of the selection of c u l t u r a l components on s e p a r a t e r u n g s of
the s o c i a l ladder, a r e a s u b j e c t for a s e p a r a t e i n q u i r e . W e a r e interested in one of the b a s i c e l e m e n t s of this
r e l a t i o n ; the f o r m a t i o n of a h a n d i - c r a f t class a n d the r e c r u i t i n g to this craft. I n W e s t e r n a n d C e n t r a l E u r o p e
those processes differed i n t h e i r course. T h e c u s t o m c o m m o n for a l l w a s to look for w o r k m e n i n the largest
l a y e r of the population. S e t t i n g aside the sociological f e a t u r e of this p h e n o m e n o n
it is of i m p o r t a n c e to
observe that t h r o u g h contact w i t h h a n d i c r a f t , or r a t h e r w i t h its „ p e r i p h e r i e s " , the great m a j o r i t y of the po
p u l a t i o n w i t h its b a c k - b o n e the peasant class, a l w a y s h a d the possibility of r e g i s t e r i n g greater shocks w h i c h
w e r e the outcome of t r a n s f o r m a t i o n s o c c u r i n g i n the p l a n n e d o r g a n i s a t i o n of c u l t u r e .
Reprodukcje
wykonał
Stefan
Deptuszewski
199
