-
Title
-
Malowane zręby chałup wiejskich / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.7-8
-
Description
-
Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.7-8 ; s.200-219
-
Creator
-
Reinfuss, Roman
-
Date
-
1949
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:3997
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4293
-
Subject
-
zdobnictwo ludowe
-
budownictwo ludowe - zdobnictwo domów
-
Text
-
MALOWANE
CHAŁUP
W I E J S K I C H
M
alaturami wykonywanymi na zewnętrznych
ścianach wiejskich budynków zajmowano się u nas
dotychczas bardzo mało. Garść rozproszonych in
formacji, kilka fotografii i rysunków rozrzuco
nych w różnych pracach stanowi cały nasz doro
bek na tym odcinku, a szkoda, gdyż zaniedbany
ten dział ludowej twórczości plastycznej bynaj
mniej nie ustępuje innym, które więcej na sobie
skupiały uwagi.
Pierwociny malarskiego zdobnictwa zewnętrz
nych ścian domów wiejskich sięgać mogą czasów
odległych. Na terenach niemieckich zdobienie nie
których części budynku malaturami wykonanymi
przy pomocy gliny występowało już w czasach
Tacyta. ) Czy i u nas ozdoby tego rodzaju sięgają
w przeszłość odległą trzeba byłoby dopiero zbadać
przeszukując źródła historyczne. Na razie można
tylko ogólnie powiedzieć, że tak częste w Polsce
jednolite bielenie zrębów poprzedzane bywa przez
bielenie wzorzyste.
Na terenach, gdzie dopiero dziś obserwo
wać można pierwsze początki bielenia zrę
bów wapnem jak np. w niektórych wsiach Be
skidu Zachodniego (Żywieckie, okolice Babiej Gó
ry, Ruś Szlachtowska, Zachodnia Łemkowszczyzna
etc.) bielenie ścian rozpoczyna się od malowania
3
ZRĘBY
na biało szpar między belkami (ryc. 7), znaczenia
zrębu szeregami pionowo, czy poziomo biegnących
kropek (ryc. 8) ), lub wykonywaniem otoków koło
okien. Na Orawie często widuje się bielenie samych
zakończeń węgłów.
2
Z tych niepozornych zaczątków rozwija się na
stępnie linia falista (ryc. 3), lub łamana, krata,
prosta (ryc. 4) czy ukośna ). Powstają układy pa
sowe składające się z dwu lub więcej elementów
jak np. linii falistej i kropek (ryc. 5), czy trójką
tów, które niekiedy mimo swej prostoty sprawiają
wrażenie dużego bogactwa (ryc. 17 Tabl. V, 1).
3
Fakt, że na terenach całkowicie dziś opanowa
nych przez zręby jednolicie bielone (np. Krakow
skie lub Opoczyńskie) występują jeszcze owe pry
mitywne zupełnie malatury (ryc. 2), wskazuje na to,
że kiedyś wzorzysty sposób malowania zrębów mu
siał być w Polsce bardzo rozpowszechniony.
Obok ściśle geometrycznych pojawiają się też
na zrębach motywy roślinne (ryc. 1) najczęściej
w formie jodełki (tabl. I I I , 1, 10), lub kwiatu wy
rastającego z doniczki (Tabl. I I 2, Tabl. I V 2, Tabl.
V 5, 7).
Motywy roślinne występują bądź samodziel
nie, bądź (co zdarza się częściej) w połączeniu z geo
metrycznymi (ryc. 10, Tabl. V 7).
Ryc.
I.
Motyw
Ryc.
2.
Malowane
malowany
zręby
wapnem
budynków
na
drzwiach
chałupy.
gospodarczych.
Opisywane tu malatury, wykonywane wapnem
w kolorze białym lub niebieskim występują prze
ważnie na tle surowego spatynowanego zrębu.
Wyjątkowo tylko bywa on wcześniej pokrywany
inną farbą w kolorze kontrastującym. I tak np. na
środkowej Łemkowszczyźnie w powiecie krośnień
skim (wieś Ropianka i sąsiednie) zapuszczają zrąb
chałupy odpadkami ropy naftowej na kolor czar
ny ), w Krakowskim (w Kleszczowie, Burowie
i kilku innych wsiach leżących koło Zabierzowa),
przed „bieleniem na siwo" szpar między belkami,
malują cały zrąb farbą jasno brązową. Na pogra
niczu łemkowsko-bojkowskim w dorzeczu Osławy
i Solinki zręby chałup pomalowane są od zewnątrz
farbą koloru terakota, powstałą z utartej palonej
glinki, na którym to dopiero tle występują ostro
białe pasy biegnące między belkami zrębu i inne
zdobienia wykonane wapnem ). Drzwi i wrota
boisk malowane tam są glinką naturalną na kolor
jasno żółty, podobnie jak w bielonych chałupach
Dolinian z okolicy Sanoka, Tyrawy Wołoskiej czy
Mrzygłodu. Na Powiślu Dąbrowskim (Pilcza Żeli
chowska, Zalipie) ściany malowanych w kwiaty
budynków gospodarczych (chlewy, stajnie) założo
ne są poprzednio jednolitym tłem w kolorze kre
mowym, jasno-brązowym lub różowym (ryc. 9).
4
5
Zatoka
Solinka
powiat
pow
Lesko.
Bochnia.
Fot
R.
Reinfuss
1937.
Fol, .
fl,
Reinfuss
1939.
Wzory wykonywane wapnem na zrębie ustępują
z czasem malowaniu całych ścian wapnem na ko
lor biały lub „siwy" o ile w danej okolicy jest
zwyczaj (jak w Krakowskim) dodawania do bielidła farby nebieskiej.
Zdarza się, że jednolicie bielą tylko jedną część
budynku np. mieszkalną, podczas gdy sień i część
gospodarcza pomalowana jest po staremu w pa
sy (ryc. 5). Często starszy, wzorzysty sposób malo
wania znika z licowej ściany budynku ale utrzy
muje s'ę na ścianie szczytowej (ryc. 11) lub na
budynkach gospodarczych ).
Niekiedy na biało malowanym zrębie chałupy
pojawiają się z powrotem kolorowe zdobiny. W ro
ku 1937 spotkałem w Wetlinie (pow. Lesko) cha
łupę o ścianach jednolicie wybielonych, która
szpary między belkami wymalowane miała czerwo
ną farbą z palonej gliny. Tym samym kolorem
wykonane też były jodełkowate motywy zdobiące
węgły i ściany budynku (Tabl. I I I , 5). Podobne od
wrócenie kolorów powszechnie w danej okolicy
stosowanych zdarza się jednakowoż zupełnie wy
jątkowo. Zwykle na bielonych ścianach chałup za
czyna rozwijać się zdobnictwo odmienne od pier
wotnego. Spotykamy tu bowiem motywy o prze
wadze elementów roślinnych, wykonanych jedno
6
201
ft^r.
3.
Chałupa
imitowana
wapnem
w
linie
faliste.
lub wielobarwnie, które skupiają się dookoła okien
i drzwi, rzadziej zaś pokrywają całe ściany burynku.
Malatury takie bardzo prymitywne, wykonane
jednobarwnie kolorem
niebieskim
(„lakmuso
wym"), zanotowano w Radomskim (Tabl. I) ), na
zachodniej Łemkowszczyźnie ) i koło Opoczna.
Wielobarwne ozdoby roślinne malowano jeszcze
przed I wojną światową w Bronowicach kolo K r a
kowa (ryc. 22)"), dziś spotyka się je na Powiślu
Dąbrowskim (ryc. 9).
7
s
202
Rgc.
4.
Chałupa
malowana
wapnem
w
kratę.
O "ono w ice
pow.
Opoczno
lot.
II.
Hzinfuss
/949.
Ostatnio, w związku z badaniami terenowymi
prowadzonymi przez Sekcję Zdobnictwa i Budow
nictwa P.I.B.Sz.L., odkryty został w okolicy Me
dyki i Poździacza (na północ od Przemyśla) intere
sujący ośrodek ludowego malarstwa, w którym, na
tle wybielonych ścian chałup, rozwinęła się poli
chromia o przewadze motywów geometrycznych,
częściowo zaś roślinnych, ujmowanych stosunkowo
dosyć naturalistycznie.
Problem kompozycji w malarskim zdobnictwie
zrębów
przedstawia
obraz
skomplikowany.
Rusinów
pow.
Opoczno
Fot.
R.
Reinfuss
1949.
Д у г . 5. Chałupa
bielona
w części
mieszkalnej
jednolicie,
Kigdy prawie nie zdarza się, ażeby budynek trak
towany był jako blok jednolity, w którym wszyst
kie cztery ściany zewnętrzne są jednakowo rozwią
zane pod względem zdobniczym. Zwykle ozdobnie
malowana jest tylko ściana licowa i jedna ze
szczytowych ścian budynku.
Na wschodniej Łemkowszczyźnie a czasem też
i w Opoczyńskim (np. chałupa z Ogonowic ryc. 3)
ściana szczytowa i frontowa bywają malowane jed
nakowo. Na Powiślu Dąbrowskim w domach miesz
kalnych dawne wzorzyste malowanie zrębów spo
w cz. gospodarczej
iv deseń.
Badzice. Duże pow.
Opoczno.
fot. R. Reinfuss.
1949.
tyka się raczej na ścianach szczytowych, podczas
gdy ściany licowe bywają gładko bielone.
W zagrodach jednobudynkowych, gdzie część
mieszkalna i gospodarcza znajdują się pod wspól
nym dachem, zewnętrzne ściany izby bywają bie
lone, podczas gdy ściany stajen, czy stodoły posia
dają tylko malowane szpary lub inne ozdoby jak
np. szeregi kropek, zygzaki itp.
Na pograniczu łemkowsko-bojkowskim w dorze
czu Solinki część mieszkalna budynku z frontu
i u szczytu pomalowana jest paloną cegłą na ko-
Rye.
7.
Chałupa
Hyc.
8.
Chałupa
malowana
malowana
wapnem
wapnem
w
w
poziome
pionowe
pasy.
szeregi
Pielgrzymka
kropek.
Leluchów
pow.
pow.
Jasło,
fot.
A'. Suez. jol.
R.
Reinfuss
1933.
R. Reinfuss
1936.
аз
lor terakota, podczas gdy w części gospodarczej
pozostawiony jest zrąb w stanie surowym. W do
rzeczu Osławy część gospodarcza bywa pokryta,
w odróżnieniu od mieszkalnej, nie paloną, lecz
żółtą g l i n k ą ) .
10
Ozdoby malowane na ścianie mogą bądź jedno
licie wypełniać całą powierzchnię, bądź skupiać
się tylko w pewnych jej partiach. Do pierwszej
grupy należy przede wszystkim szeroko w Polsce
południowej i środkowej rozpowszechnione malo
wanie zrębów wzdłuż szpar między belkami, a tak
że malowanie w pionowe, czy poziome szeregi
kropek (występujące dość często, zwłaszcza u Wengrinów z Leluchowa i Dubnego koło Muszyny,
ryc. 8), krat prostych, czy skośnych, równolegle po
ziomo biegnących linii falistych, czy nawet jak np.
w Łowickim (ryc. 6) i na Powiślu Dąbrowskim
(ryc. 9) motywów roślinnych.
W przypadku, gdy ściana bielona jest w szpa
rach między belkami (ryc. 7), lub też gdy motywy
pasowe biegną wzdłuż belek zrębu (ryc. 17), zacho
dzi pełna zgodność między ornamentem a struk
turą architektoniczną podłoża. Zgodność ta bynaj
mniej nie stanowi jednak ogólnie obowiązującej
zasady, świadczą o tym zręby, w których zdobiny
jak np. szeregi kropek (ryc. 8. 11), lub kwiatony
(ryc. 6, Tabl. V 5, 7) malowane są pionowo w po
przek belek. W budynkach gospodarczych na Po
wiślu Dąbrowskim zdarzają się przypadki, że po
wierzchnia ściany zostaje całkowicie zamalowana
rozrzuconymi nieregularnie motywami roślinnymi
(ryc. 15).
Tam gdzie malowane zdobiny nie wypełniają
jednolicie całej płaszczyzny, lecz skupiają się
T
A
B
Ozdoby zrębów
1. Ozdoba
L
I
w Radomskim
drzwi
2, 5, 6 malowidła
sem
modrym"
'i. Ozdoby
drzwi
4. O z d o b a okna
C
A
według
w Rogowej
okien
we
wsi
w
w Jastrzębi
I.
M.
Wawrzenieckiegr:
nad
wy konane
Mąkow
Jastrzębi.
Radomhq.
sy
„lakmu
Stare.
nadRadomhą.
w poszczególnych jej częściach, widoczna jest
w kompozycji chęć podkreślenia bryły budynku
przez rozmieszczenie zdobin na jego narożnikach
(ryc. 13), lub wzdłuż linii poziomych zamykaj ącycli
ścianę u góry i dołu (okolice Medyki i Poździacza
koło Przemyśla, a czasem także i w Sądeczyźnie) ).
Często, występujące przed zrąb końce belek prze
kreśla się dwoma przekątniami w formie litery
,.X" (Bystra koło Jordanowa), lub maluje na nich
jodełkowate motywy roślinne (dorzecze Osławy,
Solinki ryc. 21).
Ozdobione malaturą zakończenia belek uwypuk
lają znakomicie rytmikę
architektonicznego po
działu wnętrza budynku.
W Opoczyńskim, w domach nakrytych dachem
dwuspadowym o ścianach szczytowych szalowa
nych deskami, podstawa trójkąta szczytowego za
znaczona bywa przez szereg dużych białych kro
pek, nad którymi w pośrodku wznosi się również
wapnem nakreślony krzyż (tabl. V, 4). Podobny
motyw zanotował S. Udziela na ściance ganku
w spichlerzu ze Ctarego Sącza (tabl. V, 6) ).
11
i2
W wielu przypadkach zdobnictwo zewnętrznych
ścian budynku skupia się dookoła okien i drzwi.
W formie najprymitywniejszej ozdoba ta redukuje
A'
