Recenzje i sprawozdania / LUD 1957 t.44

Title

Description

LUD 1957 t.44, s.205-350

Date

1959

Format

application/pdf

Identifier

oai:cyfrowaetnografia.pl:146

Language

pol

Publisher

Polskie Towarzystwo Ludoznawcze

Relation

oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:170

Text

204
Istniejąca i przyjęta sieć badań 'PAE odpowiada w zasadzie
p?~rzebom atlasu; należałoby tylko na pograniczu zasięgów £aktow kulturow~ch, na granicach zróżnicowań kulturowych, a dalej
w .~asach ~społwyst~p?wania
zjawisk antagonistycznych prowadZlC b~~ama uzupe.ł~~aJ~ce, zagęszczając sieć przebadanych miej~COWOSCl,
~elem sClsleJszego sprecyzowania granicy zasięgów
l przebadama uwarunkowań, które na taki, a nie inny zasięg się
składają
44

II

Zobacz ró,,:nież artykuły
"D!e Erforschung

.J. G a J e~,

}.

.,i

dotyczące
der

Polskiego

Ackerbaugeriite

Atlasu

Etnograficznego:

im Zusammenhang
mit
Akademie der Wisse:lBerlin 1957. str. 1-22;

dem polmschen etnographischen
Atlas. Deutsche
schaften zu .serli.n. Band 13. Agrarethnographie,
K. M o s z y n s k l, Na marginesie
dyskusji
o Polskim
Atlasie
Etnograficznym.
Kwartabik
Historii Kultury Materialnej R. IV Warszawa 1956
nr3, str .. 391-412; J. G a je k, W sprawie dyskusji nad Polskim Atlase~
Etnograf!cznym.
Odpowiedź prof. K. Moszyńskiemu. Kwartalnik
Historii
Kult~ry Materialnej
1957 nr 3/4 str. 606-634, J. G a j e k, VAtlas
Ethnograpnlque
Polonais en 1953-1954. Kwartalnik
Historii Kultury Material:lej 1/2 1~58; Ergon str. 307-314; Zobacz też: Polski Atlas Etnograficzny
Zesz.~t probny. P. A. N. Instytut Historii Kultury Materialnej Zakład Etnografn we Wrocławiu, Wrocław 1958.

RECENZJE

I

SPRAWOZDANIA

SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA A. N. ZSRR Moskwa
L. N. CZIZIKOWA, M. N. SZMELEWA: Współczesne
z a b u d o wan i a c h ł o p s k i e (s. 54-72).

1955 z. 1-4'
rosyjskie

Wieś Wiriatino położona w dolinie rzeki Czelnowa (dopływ Cny), należy
to liczby starszych osiedli okręgu Tambowskiego. Wieś jest zabudowana
wg planu osiedli terenów południowowielkoruskich,
lecz zachowała ślady
starszego rozplanowania
zabudowań, właściwego osiedlom położonym na
brzegach rzek i wyciągniętych w jedną linię.
Celem uzyskania pełnego obrazu rozwoju i historii powstawania zabudowań mieszkalnych,
przeprowadzono
szczegółowe badania nad każdą
z ulic i zaułków. W trakcie badań nad budownictwem., brano również
pod uwagę ogólne wypadki historyczne, stan gospodarki i rodzinny byt
chłopów.
W XIX w. dla wsi Wiriatino, jak zresztą i dla całego okręgu Tambowskiego, było charakterystyczne
budownictwo zrębowe. Dawne budynki nie
zachowały się jednakże we wsi i opis ich został odtworzony na podstawie
opowiadań starych mieszkańców i na podstawie resztek starych zabudowań
:majdujących się w okolicy.
Budynek mieszkalny stał wzdłuż ulicy i był pokryty słomianym, czterospadowym dachem, budowany z belek o okrągłych zrębach wieńca; pod
węgły zrębu podkładano dębowe pnie tzw. podwałki. Zrąb izby składał się
z 15 wieńców, belki podłogi były wrąbane w pierwszy wieniec, między po·
dłogą a ziemią pozostawala wolna przestrzeń (ok. 0,5 m wys.). Belki sufitu
były wrąbane w wieniec, tzw. podbałocznyj
wenec.
Sufit był zrobiony
z połowic. tzn. cienkich bierwion przepołowionych.
Budynek mieszkalny
składał się przeważnie z jednej izby, sień była często wyplatana.
Piec
znajdował się w kącie przeciwległym od wejścia, otwór pieca był zwróeony do drzwi (jest to plan izby południowowielkoruskiej,
podtypu wschodniego).
Przeciętne
rozmiary
dawnych
budynków
mieszkalnych
były bardzo
małe (6 X 5, 7 X 7 m), natomiast rodziny zamieszkujące
je liczyły od 25
do 30 osób. Każdy kąt w izbie miał swoje przeznaczenie i nazwę: w perednem ugłu (w reprezentacyjnym
kącie) jadano i przyjmowano gości, \V zadnem
* Wskutek konieczności
lIlieszcza tylko te recenzje

zmniejszenia objętości "Ludu" - redakcja zac7.asopism, które dotyczą aktualnych badań.

206
(wreprez.entacyjnym
kącie) Jadano i przyjmowano
gości, w zadnem
tylnym) spano, w pecznum ugtu (kąt pieca) znajdował się ruski piec,
w sudnem (kuchennym) prano. Starcy spali na piecu, młodzi na podłodze,
półkach i lawach.
Sypiano
zazwyczaj
na słomie, którą
przykrywano
plachtą tkaną w domu, postitkoj;
płachtą również okrywano się. Kobiety
prały na ławie Irontowej.
Podłogi nigdy nie myto, natomiast przed dorocznymi świętami skrobano ją skrobaczkami.
Domy o dwóch .izbach mieszkalnych
były zjawiskiem
bardzo rzadkim
i należały do najzamożniejszych
chłopów. Niektóre zamożne gospodarstwa
miały po kilka izb w zagrodzie.
Podwórza wsi Wiriatino
były otwarte.
Dawna forma i konstrukcja
podwórza zachowała się do dziś. Kryte pomieszczenia
dla bydła, drzewa
j
narzędzi gospodankich
były zrobione z opłotków i nazywano
je po~L1ieti. Powieti (szopy) stały za domem w odległości od 20-40
m. zaginały
się w stronę domu pod kątem prostym i czasami dochodziły z jednej
&trony domu, z drugiej sięgały do wrót. W dużych rodzinach, które po;iadały wielką ilość bydła, zdarzało się, że za pierwszym szeregiem szop
ustawiano
w pewnej odległości drugi rząd powiet·i.
Szopy były często
przegradzane
na m8.łe izdebki, w których latem sypiały pary małżeńskie
jednej wielkiej rodziny.
Pod szopami sporządzano
piwnice i łażnie zrębowe, w których piec był stawiany wg planu południowowielkoruskiego.
W zagrodach chłopskich znajdowały się szopy i stodoły dla niewymłócoBego zboża i siana. Młócono na klepisku, czasami młóckę organizowano
\V stodole.
Ten typ chłopskich
budynków
byl charakterystyczny
w XIX w. dla
'lvielu okręgów południowowielkoruskich:
w guberniach
orłowskiej, kurskiej, woroneżskiej,
tambowskiej
i przylegających
do nich okręgów tulskiego i riazańskiego.
Niedostateczne
materiały nie pozwalają na ustalenie
czasu powstania tego typu budownictwa.
Od 1880 r. w spoleczno-ekonomicznym
życiu wsi zaszły znaczne zmiany.
Masowy odpływ chłopów na sezonowe roboty sprzyjał stopniowemu wciąganiu chłopstwa w stosunki towarowo-pieniężne,
co z kolei powodowało
zmiany wewnątrz rodzin chłopskich.
Rodziny zaczynają się dzielić, tym
samym zmniejsza się ich liczebność. Wieś zaczyna szybko rozbudowywać
się. Do 1870 r. wieś liczyła 200 domów. Od 1880 r. powstają nowe ulice,
zabudowują stare, powsta je coraz więcej zagród.
Szczegółowe badania pozwoliły na prześledzenie
historii poszczególnycłt
:odzin, które często noszą to samo nazwisko. Poza tym w każdej rodzinie
istnieją jeszcze tzw. podwornyje
kliczki,
(podwórzowe przydomki), które
.:Jodawano do imienia głowy rodziny i które dotąd przetrwały.
Przy rodzinnym podziale, bracia zazwyczaj dzielili między siebie domy
i zabudowania
gospodarskie
lub przesiedlali
się na koniec wsi, gdzie
g'mina wydzielała im kawałek ziemi na zagrodę. ¥,T centrum wsi można
•.;głu

Iw

. !

i

'li

207
było osiedlić się tylko w tym wypadku, gdy ktokolwiek przenosił się na
inne miejsce i sprzedawał
swoją ziemię·
WlataciI
1880 zrębowe budynki
zaczynają być wypierane przez domy
!. cegły.
Chłopi wykupili od ziemian boga tą w glinę ziemię i bez większych
trudności mogli wyrabiać cegłę. Chlopi z dwóch lub trzech gospodarstw
wspólnie zakładali
cegielnię, sta"viali szopę do suszenia cegieł i sami
ją wypalali. W ten sposób w stosunko"vo niedługim czasie (1890 i pierwsze
dziesięciolecie XX w.) wieś była w znacznej mierze przebudowana.
Mimo
pewnych braków domów zbudowanych
w tym okresie (wilgoć, zużycie
WIększego zapasu opału niż w domach drewnianych)
budownictwo z cegieł
;'OZWiJ310 się coraz bardziej.
Pierwsze domy z cegiel stawiane były wg tradycyjnych
planów domów
drewnianych.
W miarę jednak wzrastających
kontaktów z miastem i rozwojem oBrodków przemysłowych,
ludność wiejska zaczęła stawiać większe
wymagania swemu domostwu. W pierwszym rzędzie objawia się to w dążeniu do wydzielenia w domu tzw. czystej połowy. Przy budowie z cegieł,
często ściana fundamentalna
dzieliła budynek na dwie części: kuchnię
i pokój. Do kuchni (jeżeli dom stal wzdłuż ulicy) prowadziły dwa wejścia:
jedno od ulicy, drugie od podwórza; piec był stawiany w kącie przeciwnym od ulicy·, otwór pieca był zwrócony ku wejściu,
prowadzącemu
z' ulicy. Ustawienie pieca świadczy o zachowaniu starych tradycji, chociaż
wejście znajduje się nie w bocznej ścianie, jak ongiś, lecz od ulicy. Budynek
mieszkalny z cegieł. oprócz pieca ruskiego, ogrzewany był piecem kaflowym, który od 1900 r. stawiany był w pokoju na środku "ślepej ściany",
wydzielając w ten sposób miejsce do spania.
W okresie poprzednim, przy podziale rodziny, odchodzącym cała rodzina
wspólnie budowała oddzielny dom. Z braku ziemi często nową izbę przyGudowywano do domu rodzicielskiego lub stawiano ją w tej samej zagrodzie, dzieląc zagrodę między dwie rodziny.
W okresie budownictwa
ceglanego przy podziale, pożądanym było również stawianie osobnego domu, jednakże taniej wypadało stawianie większego domu z myślą podzielenia go- w przyszłości na dwie łub trzy części.
Często, gdy rodzina nie posiadała
środków na wybudowanie
większeg6
domu. początkowo budowano go na jedną rodzinę, przy podziale zaś dobudowywano potrzebne izby. Zrozumiałe, że takie rozwiązanie pomieszczeń
dla rozrastającej
się wci

Cyfrowa Etnografia

Item

New Tags