-
Title
-
Ksawery Piwocki (1901-1974); Tadeusz Seweryn (1894-1975) / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1
-
Description
-
ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1, s.11-24
-
Creator
-
Olędzki, Jacek; Łopuszański, Bolesław
-
Date
-
1976
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:797
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:867
-
Text
-
„Etnografia Polska", t. X X : 1976 z. 1
KSAWERY PIWOCKI
(1901-1974)
Istnieją ludzie, o których pisanie wspomnień bardziej niż kiedykolwiek
uzmysławia naszą nieporadność wypowiadania myśli i uczuć. Wielkość
dokonań Profesora dr. Ksawerego Piwockiego i rozmiar Jego cech oso
bistych uzmysławia zarazem, jakiego formatu istnieją wzorce człowie
czeństwa, mądrości i dobra, prawości i odwagi, stałości przekonań i gięt
kości umysłowej, pogody ducha i pełnej romantyzmu aktywności życio
wej, z którą w nieodłącznej parze postępują marzenia. W rozmowie przed
paru laty mówił do mnie: „Nie jestem na pewno człowiekiem typowym
w t y m znaczeniu, że jestem zadowolony z obranego zawodu, sama więc
moja praca mnie satysfakcjonuje. A poza t y m nie nudzę się niemal nigdy,
12
J A C E K OLĘDZKI
posiadam bowiem zdolność marzenia: jego odbiciem bywają moje prace
drukowane. Dlatego prawdopodobnie nie są one tak naprawdę «naukowe
i obiektywne» i one to chyba są dla mnie •< odpustami», które oby zostały
mi odpuszczone".
Profesor dr Ksawery Piwocki, człowiek niezwykłej skromności, jest
autorem ponad 200 prac drukowanych, w t y m kilkunastu książek. Jedne
zdumiewają erudycją, głębią przemyśleń, inne znów, na pozór nie tak zna
komite, jak Historyczna geneza polskiej sztuki ludowej, spowodowały
jedną z najdonioślejszych i twórczych dyskusji naukowych w humanistyce
polskiej w latach powojennych (Wrocław 1953). Wspomniana książka jest
jedyną tego rodzaju na świecie. I też dzięki niej możemy poszczycić się
istnieniem w naszej nauce ugruntowanych, metodologicznie spójnych, po
głębionych rozważań nad genezą naszej narodowej świadomości artystycz
nej, jej wielorakich źródeł, uwarunkowań, nurtów i kierunków. Książka
Profesora Ksawerego Piwockiego o historycznej genezie przyczyniła się
do napisania przez innych badaczy oryginalnych rozpraw, roznieciła żywe
dyskusje, ostatecznie wpłynęła na niezwykle istotne ustalenia terminolo
giczne i faktograficznie, porządkujące w sposób zasadniczy naszą orientację
o miejscu i roli naszych narodowych doświadczeń artystycznych na prze
ogromnej mapie sztuki światowej.
Ten sukces uczonego poprzedzony został niezwykle żmudną pracą
wstępną. W przedwojennych rocznikach „Ludu" i „Wisły" odnajdujemy
skromne jej świadectwa. Są nimi recenzje z prac poświęconych sztuce,
a drukowanych na świecie. W t y m czasie Ksawery Piwocki miał na swoim
koncie tylko jedną książkę, dysertację doktorską. Była to praca poświęco
na drzeworytowi ludowemu. Była to też praca zapowiadająca zarazem Jego
oryginalną, twórczą naukowo postawę badawczą. Książka znakomita.
Wówczas też po raz pierwszy i chyba jedyny z taką pasją zaangażował się
w dysputę polemiczną z poglądami opublikowanymi przez prof. dr. Ta
deusza Dobrowolskiego. Na naszym gruncie naukowym był w tej polemice
Ksawery Piwocki jednym z pierwszych na świecie krytyków wulgarnie
materialistycznych uogólnień dotyczących możliwości sprawczych artysty,
uwarunkowań dzieła sztuki charakterem tworzywa. I chyba właśnie wów
czas narodziło się głębokie zrozumienie takich podstawowych pojęć jak
„wola twórcza", „światopogląd artystyczny", „wzór", „inspiracja" czy
„tradycja". Z czasem każdemu z tych pojęć czy określeń poświęci Profesor
Ksawery Piwocki osobne opracowania.
Przy pozornej pełnej uroku nonszalancji czy wprost swobodzie, po
trafił nadać swym zainteresowaniom godne najwyższego podziwu zdyscy
plinowanie. Do końca życia umiał odnajdować w zainteresowaniach mło
dzieńczych trwałe pole zastanowień naukowych, doniosłych dla teorii
sztuki, przemyśleń badawczych publikowanych w książkach i artykułach
zaledwie przed rokiem, dwoma czy czterema laty.
Żywym i szerokim zainteresowaniom u nas przed wojną sztuką ludo-
13
K S A W E R Y PrWOCKI
wą, z czasem zyskującym i tracącym koniunkturalną popularność, umiał
do końca nadać własną, doniosłą rangę intelektualną, ważną dla nauki.
Był Ksawery Piwocki — jak na ogół nie często się to zdarza — do końca
wytrwały i wierny najwcześniejszym swym pasjom młodzieńczym. Inni
z podobnych pasji rezygnują, uznają je z czasem za /nieodpowiednie.
A tymczasem w takim przedmiocie dziś rzewnym czy tracącym myszką,
jakim jest sztuka ludowa, potrafił dostrzec i konsekwentnie dokonywać
rozpoznań o znaczeniu teoretycznym, znaczeniu ogólnym, rozpoznań w i n
nych obszarach zachowań człowieka trudnych lub wprost niemożliwych.
Ale genialnie odkrywczym założeniem było dla Profesora od początku Jego
pracy to, do czego nauka współczesna dochodziła z wielkimi oporami,
a wcześniej z fanatyczną pewnością, przez rozległe dzieje. Otóż chodzi
0 twierdzenie, że sztuka jest jedna i niepodzielna, że nie dzieli się na tak
zwaną wielką i małą, a dokonania twórcze na godne i niegodne fascynacji
estetycznych i dociekań badawczych. I chyba właśnie dzięki temu głów
nie, był Ksawery Piwocki niedościgłym u nas znawcą konkretnego dzieła,
znawcą odróżniającym bezbłędnie to, co wartościowe i najwartościowsze,
cenne i bezcenne. Sprzyjało temu niewątpliwie wychowanie w środowi
sku znakomitych historyków sztuki, prof. dr. Władysława Podlachy, prof,
dr. Szczęsnego Dettloffa, prof. dr. Jana Bołoz-Antoniewicza, prof. dr. Mie
czysława Gębarowicza, znajomość i przyjaźń z Władysławem Skoczylasem,
Leonem Chwistkiem, Wojciechem Jastrzębowskim, Eleonorą Plutyńską
1 Heleną Schrammówną. Temu bezbłędnemu wyczuciu sprzyjała ogromna
praktyka konserwatora zabytków, ale przede wszystkim Jego cechy oso
biste, zdolność instynktownego wprost wyczucia prawdy i fałszu, tak
w ideach jak w formie. Mówił: ,,[...] brak formy jest identyczny z brakiem
kultury. Sądzę, że obecnie zachwianie umiejętności organizowania form
współżycia jest sprawą chwilową, chyba że wierzy ktoś w spenglerowski
Untergang des Abendlandes. Wydaje m i się, że hasło ochrony środowiska
jest pierwszą jaskółką wieszczącą nowe czasy ładu, a więc i nowej k u l
tury [...], myślę na marginesie, że nauka o sztuce jako nauka o organizo
waniu form mówiących jest nauką ważną i w humanistyce bardzo istotną
[...] Jestem z zawodu «czcicielem formy», a więc i formy współżycia ludzi
między sobą. Wynikły [...] bałagan obyczajowy, nieumiejętność «znalezienia się», zachowania, mówienia o sprawach osobistych, zastępowania w y
znań miłosnych piszczydłem z piosenkami — są na pewno nieprzyjemne.
Jako niepoprawny optymista myślę jednak, że to chwilowe: wprowadzanie
ładu w życie swoje i otoczenia jest głównym przywilejem człowieka;
ładu — to' jest formy — także w obyczaju stosunków międzyludzkich.
Dziełem sztuki jest dla mnie tylko forma «mówiaca», nie piękna, nie
użyteczna, funkcjonalna itd., choć może być opatrzona niekiedy i takimi
przymiotnikami [...]".
Franciszek Ksawery Piwocki urodził się 19 listopada 1901 roku we
Lwowie. We Lwowie również studiował, początkowo architekturę (19211
14
J A C E K OLĘDZKI
1923 г.), następnie filozofię, obierając jako zasadniczy kierunek historię
sztuki (1926 г.). W 1931 r. uzyskał doktorat. Rozprawę doktorską o pol
skim drzeworycie ludowym pisał pod kierunkiem prof. dr. Władysława
Podlachy. W 1927 roku został asystentem w Muzeum Lubomirskich we
Lwowie. W latach od 1930 do 1935 był naczelnym konserwatorem zabyt
ków okręgu lubelskiego i od 1936 do 1938 okręgu wileńskiego'.
W 1938 roku mianowany został dyrektorem Muzeum Przemysłu A r t y
stycznego we Lwowie. Kiedy wkroczyli do Lwowa Niemcy, pracował jako
bibliotekarz.
Będąc jeszcze młodzieńcem walczył o niepodległość ojczyzny, w cza
sie zaś I I wojny światowej walczył w A r m i i Krajowej, a w grudniu 1944
roku wstąpił do' I A r m i i Wojska Polskiego. Zakończył wojnę w stopniu
porucznika.
W 1945 roku mógł powrócić do przerwanej pracy. Zajął się problema
mi konserwacji pełniąc funkcję zastępcy dyrektora w Dyrekcji Muzeów
i Ochrony Zabytków. Prowadził wówczas energiczną akcję rewindykacji
dzieł wywiezionych przez okupanta, a także kontynuował wypracowaną
już przed wojną koncepcję konserwacji zabytków, łącząc szacunek dla
zastanego stanu dzieła sztuki z odwagą rekonstrukcji i adaptacji. Był
zdecydowanym przeciwnikiem „budowania zabytków od nowa".
W 1946 roku został profesorem i kierownikiem katedry Nauk Histo
rycznych w warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych. W tym samym roku
powołano Go na prorektora tej uczelni; był nim do 1957, a następnie od
1968 do 1971. Równolegle do swych.zajęć na Akademii poświęcał czas
kierowaniu warszawskim muzealnictwem etnograficznym, będąc od 1956
do 1958 roku dyrektorem Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej, a następnie
Państwowego Muzeum Etnograficznego. Było zasługą Ksawerego Piwockiego zdobycie wspaniałego pałacu i jego odbudowa dla Akademii Sztuk
Pięknych, ale także uzyskanie i odbudowa, po wielu latach gnieżdżenia się
zbiorów etnograficznych w ruderach parku młocińskiego, obecnego mu
zeum w gmachu Towarzystwa Kredytowego w Warszawie.
Należał Profesor Ksawery Piwocki do wielu międzynarodowych sto
warzyszeń — ICOM, CIMA, AICA — sprawował funkcje przewodniczą
cego Komitetu Naük o Sztuce PAN i członka Rady Naukowej Instytutu
Sztuki P A N ; prezesował przez wiele lat Stowarzyszeniu Historyków Sztu
k i ; w latach 1953-1961 był profesorem historii sztuki na Uniwersytecie
Poznańskim; wykładał na Uniwersytecie Warszawskim i uczył wiedzy
0 sztuce artystów; uczestniczył niezwykle aktywnie w niezliczonej ilości
zjazdów i konferencji, zawsze wnosząc do nich własny, twórczy program;
Współpracował z kilkoma ważnymi wydawnictwami należąc do kolegiów
1 komitetów redakcyjnych. Był nauczycielem niezliczonej ilości osób za
interesowanych kulturą, a sztuką w szczególności. A jednocześnie wciąż
pisał. Pisał w fachowych wydawnictwach, ale również w tygodnikach' czy
miesięcznikach („Miesięcznik Literacki", „Współczesność", ,,Poezja", „ P r o -
K S A W E R Y PIWOCKI
15
jekt", „Estetyka"). W t y m czasie pracował również nad swymi książkami:
Pierwsza nowoczesna teoria sztuki (Wrocław 1970) i Sztuka żywa (Wroc
ław 1970). Przygotował i złożył do> druku podręcznik Historia sztuki po
wszechnej.
Był przyjacielem niezastąpionym. Pisano o N i m w „Kulturze": „Nigdy
nie spieszył się. Otoczony przyjaciółmi zawsze miał czas na prowadzenie
długich rozmów, którym jego poczucie humoru, ciętość sformułowań, cie
pło i życzliwość wobec świata nadawały specjalną atmosferę niezapomnia
nych spotkań [...]. W pełni sil twórczych odszedł człowiek, dla którego
sztuka była trwałym śladem ekspresji ludzkiej, dlatego więc chciał zacho
wać wszystkie jej przejawy chroniąc ją jako konserwator, teoretyk kon
serwacji i muzeolog. Dlatego też wszystkim dziełom sztuki, i t y m wiel
kim, i t y m najprostszym, poświęcał w równym stopniu swą uwagę. Tak
jak poświęcał ją wszystkim sprawom ludzkim służąc zawsze radą i po
mocą tym, którzy jej potrzebowali".
Człowiek, który swoich wychowanków rozumiał, zachęcał i zawsze ce
nił, nawet wówczas, kiedy ich myśli, wybory i decyzje życiowe były
naiwne czy wprost śmieszne.
Umarł Profesor dr Ksawery Piwocki 14 grudnia 1974 roku w War
szawie.
Jacek Olędzki
„Etnografia Polska", t. X X : 1976 z. 1
j TADEUSZ SEWERYN
(1894-1975)
Dnia 17 I 1975 r. zmarł w Krakowie prof, dr Tadeusz Seweryn, senior
etnografii polskiej, wieloletni dyrektor Muzeum Etnograficznego w Kra
kowie, jeden z inicjatorów etnograficznych badań terenowych, autor wie
l u prac naukowych z różnych dziedzin etnografii i muzeologii. Pełna
bibliografia prac prof. Seweryna obejmująca ogółem 464 tytuły reprezen
tuje wyjątkowo szeroką tematykę i charakteryzuje jej autora jako czło
wieka o bardzo różnorodnych zainteresowaniach i dużej łatwości pisania,
2 — Etnografia Polska, Х Х Д
18
BOLESŁAW ŁOPUSZAŃSKI
nie pozbawionego literackiego zacięcia Obok bowiem poważnych mono
grafii naukowych, rozpraw czy artykułów, był Tadeusz Seweryn autorem
niemniej pokaźnej ilości prac popularnych, cieszących się dużą poczytnością. Etnograficzne prace Seweryna charakteryzują się przede wszystkim
wnikliwością, rzucającą często zupełnie nowe światło na różne poruszane
przezeń zagadnienia. W swych naukowych badaniach poświęcił się on
głównie dziedzinie zupełnie dotąd zaniedbanej i przez czołowych dotych
czasowych etnografów polskich wyraźnie nie docenianej, a mianowicie
sztuce ludowej, zwłaszcza plastyce i rzemiosłu artystycznemu. Mają więc
prace Seweryna w tej dziedzinie charakter niejednokrotnie pionierski.
W badaniach swych nad twórczością artystyczną ludu nie ograniczał się
l i tylko do opisu, ale starał się również o przedstawienie genezy i prze
obrażeń różnych przejawów tej twórczości; interesował się tak samo tech
niką wykonania. W pracach Seweryna spotkać można często interesujące
rozważania natury metodologicznej i teoretycznej oraz nowatorskie w swo
im rodzaju sformułowania na temat samej istoty sztuki ludowej.
Niezależnie od sztuki, występuje w dorobku naukowym Seweryna
także i inna tematyka. W dziedzinie ludowej kultury materialnej intere
sował się głównie łowiectwem, w dziedzinie zaś kultury duchowej, ludo
w ą obrzędowością doroczną. Ze wszystkich prac naukowych Seweryna
przebija wreszcie jedna cecha wspólna, będąca wynikiem dwukierunkowości jego studiów, etnograficznych i plastycznych. Wszelkie bowiem sfor
mułowania, zwłaszcza w pracach poświęconych sztuce ludowej, wyraźnie
określają ich autora jako humanistę i artystę w jednej osobie.
Tadeusz Seweryn urodził się 21 V I I I 1894 r. w Żabnie (pod Dąbrową
Tarnowską) w rodzinie nauczyciela szkoły ludowej zrośniętej z Powiślem
Dąbrowskim od wielu pokoleń. Po ukończeniu szkoły ludowej w Jeleśni
(pod Żywcem), gimnazjum w Nowym Sączu oraz I V Gimnazjum w K r a
kowie rozpoczął w 1913 r. równocześnie studia na wydziale filozoficznym
UJ oraz na Akademii Sztuk Pięknych, gdzie należał do' uczniów J. Pan
kiewicza, J. Mehoffera, W. Weissa i S. Dębickiego. Swój talent plastyczny
ujawnił Seweryn już w czasie studiów, zdobywając aż 10 odznaczeń na
różnych konkursach, a w 1918 r. zadebiutował dwoma drzeworytami na
wystawie Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie.
Nie dane było jednak Sewerynowi spokojne kontynuowanie studiów
wyższych. J u ż w 1914 r. zgłosił akces do Legionów, ale w okresie formo
wania tzw. Polnische Wehrmacht odmówił służby w tej formacji i zde
cydował się na ryzykowną dezercję. Schwytany przez żandarmerię austria
cką i osadzony w obozie jenieckim w Witkowicach, został następnie skie
rowany na front włoski. Zdecydował się wówczas na powtórną, t y m razem
udaną, dezercję. Przedostał się na teren Kongresówki i rozpoczął od
września 1918 r. pracę pedagogiczną w gimnazjum w Janowie Lubelskim.
1
Pełna bibliografia prac prof. Seweryna ukaże s i ę w t. 6 „Rocznika Muzeum
Etnograficznego w Krakowie".
TADEUSZ SEWERYN
19
Tam właśnie ujawniły się po raz pierwszy zainteresowania Seweryna
w dziedzinie etnografii i muzealnictwa. W niepewnej bowiem jeszcze sy
tuacji politycznej zajął się organizacją muzeum regionalnego w Janowie,
którego otwarcie nastąpiło w 1919 r. Działalność Seweryna z tym zwią
zana przyczyniła się z jednej strony do' zebrania interesujących ekspona
tów ilustrujących kulturę ludową tej części Lubelszczyzny, z drugiej zaś
do zgromadzenia niemniej cennego materiału rękopiśmiennego opartego
na wywiadach terenowych, będącego obecnie częścią składową zbiorów
archiwalnych Muzeum Etnograficznego w Krakowie.
W 1920 r. przeniósł się Seweryn do Państwowego' Seminarium Nau
czycielskiego w Chełmie, gdzie główną jego zasługą była organizacja ob
jazdowego teatru ludowego, wkrótce zaś objął posadę nauczyciela w P a ń
stwowym Seminarium Nauczycielskim w Tomaszowie Mazowieckim. Tam
też rozpoczął na szeroką skalę działalność na polu etnografii i krajoznaw
stwa, rozpoczął działalność pisarską i zainicjował akcję etnograficznych
badań terenowych, do których wciągnął sporo swoich uczniów zrzeszo
nych w założonym przez niego Kole Krajoznawczym. Pod jego kierun
kiem członkowie Koła opracowali zasugerowany im przez Seweryna temat
zamków drewnianych przy drzwiach. O jego poziomie naukowym świad
czy fakt, iż praca została zakwalifikowana do druku przez Komisję Etno
graficzną PAU (ukazała się jako pozycja książkowa pt. Zamki drewniane
przy drzwiach, Kraków 1927). Przy czynnym udziale seminarzystów,
członków Koła Krajoznawczego, zorganizował Seweryn w Tomaszowie
Muzeum Regionalne Polskiego' Towarzystwa Krajoznawczego, do którego
eksponaty gromadził drogą zbiorowych penetracji terenu, i które do dziś
należy do przodujących w tematyce etnograficznej placówek regionalnych
w kraju. W 1926 r. założył w Tomaszowie tygodnik regionalny „Echo Ma
zowieckie", który w znacznym stopniu zasilał własnymi artykułami o róż
norodnej tematyce, głównie z zakresu miejscowej sztuki ludowej, zwycza
jów i obrzędów, gadek i opowiadań oraz historii Tomaszowa i regionu.
W okresie pobytu Seweryna w Tomaszowie Mazowieckim ukazały się
pierwsze jego prace naukowe na łamach takich periodyków, jak „Prze
mysł—Rzemiosło—Sztuka" i „Rzeczy Piękne". Zadebiutował w pisarskiej
działalności naukowej rozprawą Malarskie techniki monumentalne. Fresk
(„Przemysł—Rzemiosło—Sztuka", 1922, nr 2). Ponadto' w powyższym
okresie ukazało się jego autorstwa szereg rozpraw poświęconych twórczo
ści artystycznej Hucułów, jak: Fartuszki kosowskie, „Przemysł—Rzemio
sło—Sztuka", 1924, nr 1; Huculska wykladanka w drzewie, tamże, 1924,
nr 1; Kożusznictwo i torebkarstwo w Kosowie, tamże, 1924, nr 2; O sław
nym garncarzu polskim Aleksym Bachmińskim
recie Bachmatiuku, „Rze
czy Piękne", 1925, nr 4, twórczości artystycznej Kaszubów, jak: Kaszub
ski przemysł domowy, „Rzeczy Piękne", 1925, nr 6-8; Muzeum w checzy
nad jeziorem, tamże, 1925, nr 1; Muzeum wiejskie na Kaszubach, tamże,
1925, nr 6-8; Kaszubskie złotogłowie i nowe hafty wdzydzkie, „Lud",
20
BOLESŁAW ŁOPUSZANSKI
1929, czy wreszcie etnografii tego regionu, który był wówczas przedmio
tem jego własnych badań, jak: Pasiaki łowickie,
„Przemysł—Rzemio
sło—-Sztuka", 1924, nr 4; Tkactwo i krawiectwo w Brzezinach,
tamże,
1924, nr 3; Hafty opoczyńskie, „Lud", 1925. W 1926 r. ukazała się pierw
sza pozycja książkowa Seweryna, O Chrystusie
Frasobliwym.
Figu
ry—legendy—świątkarze,
Kraków 1926, w której ukazał się wysokiej kla
sy znawcą ludowej plastyki, dokonując interesującej analizy tej tak typo
wej i wyjątkowo' rozpowszechnionej w ludowej twórczości, zwłaszcza
rzeźbie, postaci. W dwa lata później ukazały się dwie następne jego książ
ki, a to: Krakowskie skrzynie malowane, Kraków 1928, wydane nakładem
Muzeum Etnograficznego w Krakowie, z którym Seweryn nawiązał bliską
współpracę, dostarczając mu wielu eksponatów z centralnej Polski słabo
dotąd w zbiorach reprezentowanej, oraz Z żywym kurkiem po dyngusie,
Kraków 1928, wartościowe studium poświęcone ludowym obrzędom wiel
kanocnym, wydane nakładem PAU.
W latach 1924-1925 odbył Seweryn stypendialne studia zagraniczne
we Włoszech i Francji, w 1926 r. został mianowany członkiem-współpracownikiem Komisji Etnograficznej PAU, zaś w 1929 r. przeniósł się na
stałe do Krakowa, gdzie objął posadę nauczyciela w I Gimnazjum. 1 X I
1930 r. został powołany na stanowisko kustosza w Muzeum Etnograficz
nym, z którego założycielem i dyrektorem Sewerynem Udzielą pozostawał
od dawna w bliskich kontaktach. Odtąd zainteresowania Seweryna skon
centrowały się przede wszystkim na etnografii ziemi krakowskiej. Rozpo
czął intensywne badania terenowe na swym rodzinnym Powiślu Dąbrow
skim i na góralszczyźnie, czego wynikiem były jego kolejne pozycje książ
kowe, jak: Parzenice góralskie, Kraków 1930; Podłażniki, Kraków 1932;
Krakowskie
klejnoty ludowe, Kraków 1935; Polskie malarstwo ludowe,
Kraków 1937. Od tego też okresu datuje się zainteresowanie Seweryna
ludowym łowiectwem, a debiutem jego w tej dziedzinie była obszerna
rozprawa Łowiectwo ludowe w Polsce, „Lud Słowiański", Dział B, 19291930, 1931, 1937, następnie zaś rozprawa Łowiectwo ludowe na Wołyniu,
„Lud", 1932. Z innych jeszcze prac z tego okresu zasługują na wymienie
nie: Technika malowania ludowych obrazków na szkle, „Lud", 1931; Indy
widualność plastyczna Wyspiańskiego,
Kraków 1932; Drzeworyt
współ
czesny, „Sztuki Piękne", 1933 nr 12; Twórczość chłopa
pańszczyźnianego
(Jan Rak z Husowa 1820-1909), „Przegląd Socjologiczny", 1938.
25 V I 1930 uzyskał Seweryn stopień doktora filozofii na UJ za roz
prawę pt. Pokucka majolika ludowa, napisaną pod kierownictwem nauko
w y m prof. Jana Stanisława Bystronia. W tymże roku wyjechał ponownie
za granicę, do Jugosławii, Czechosłowacji i na Węgry, w celu prowadze
nia tam badań etnograficznych, zaś w 1931 r. objął stanowisko sekretarza
Komisji Etnograficznej PAU.
Zasługuje również na wspomnienie popularyzatorska działalność Se
weryna w zakresie wiedzy etnograficznej, ponieważ do popularyzacji przy-
TADEUSZ SEWERYN
21
wiązywał on. zawsze dużą wagę, odcinając się konsekwentnie od pozycji
gabinetowego naukowca. Był więc Seweryn autorem mnóstwa drobnych
artykułów pisanych często z publicystyczną zaciętością, zamieszczanych na
łamach „Kuriera Literacko-Naukowego", „Orlego Lotu", „Światowida"
czy „Nowin Krajoznawczych", opracował cykl pogadanek radiowych na
temat ludowej obrzędowości, prowadził wykłady ze sztuki ludowej na
wakacyjnych kursach dla cudzoziemców i Polaków z zagranicy oraz w y
stępował jako prelegent w różnych towarzystwach kulturalnych i oświa
towych. Nie zaniedbywał przy tym i działalności plastycznej. Jako członek
Cechu Artystów Plastyków „Jednoróg", a następnie „Grupy Dziesięciu"
wystawiał swe prace na licznych wystawach krajowych i zagranicznych,
a w latach 1929-1933 zamieszczał stałe recenzje z wystaw krakowskich na
łamach „Naprzodu".
W 1937 r. po śmierci Seweryna Udzieli objął Tadeusz Seweryn stano
wisko dyrektora Muzeum Etnograficznego w Krakowie, ponieważ od dłuż
szego już czasu zastępował faktycznie sędziwego' założyciela Muzeum
i walnie przyczynił się do przekształcenia Muzeum Etnograficznego z pla
cówki wyłącznie zbierackiej w placówkę naukowo-badawczą. W roku aka
demickim 1938/1939 zorganizował praktyki . muzealne dla studentów,
w czerwcu zaś 1939 r. otworzył filię muzealną pod nazwą Muzeum Ziemi
Krakowskiej, przez co, nie kwestionując ogólnego charakteru Muzeum
Etnograficznego, starał się eksponować etnografię tego tak bogatego i i n
teresującego' pod każdym względem regionu.
Ostatnim osiągnięciem naukowym Tadeusza Seweryna przed wojną
było przeprowadzenie habilitacji. W czerwcu 1939 r. uzyskał stopień nau
kowy docenta na Uniwersytecie Poznańskim pod naukowym kierowni
ctwem prof. dr. Eugeniusza Frankowskiego.
Okres wojny i okupacji to nowy etap w życiu Seweryna, jak najbar
dziej odległy od tego, czym zajmował się do tej pory. Był on bowiem
członkiem władz Polski Podziemnej, czynnie zaangażowany w Ruchu Opo
r u na terenie okręgu krakowskiego. Jako kierownik Oporu Społecznego
Okręgowej Delegatury Rządu (ps. Socha), był współorganizatorem walki
podziemnej na terenie krakowskiego, dając dowód, iż ziemię tę umiał nie
tylko badać pod względem etnograficznym, ale również jej bronić.
Rok 1945 był dla prof. Seweryna powrotem do przerwanej na pięć lat
pracy naukowej. Powróciwszy na dawne stanowisko dyrektora Muzeum
Etnograficznego, prowadził przez najbliższe trzy lata energiczne starania
o zdobycie dla Muzeum nowego pomieszczenia odpowiadającego randze
tej największej w t y m czasie w Polsce muzealnej placówki etnograficz
nej. Starania te uwieńczone zostały powodzeniem w 1948 г., kiedy to de
cyzją Zarządu Miejskiego stało się Muzeum pełnym użytkownikiem za
bytkowego Ratusza na Kazimierzu, dla Seweryna zaś nastał okres w y
jątkowo intensywnej pracy. Obok bowiem nadzoru nad pracami adapta
cyjnymi prowadzonymi w budynku, zajął się opracowywaniem scenariu-
22
BOLESŁAW ŁOPUSZAŃSKI
szy przyszłych wystaw muzealnych, które nie miały być powtórzeniem
przestarzałego już modelu przedwojennego, ale miały, w myśl jego kon
cepcji, zawierać nową ideę opartą na założeniach materializmu historycz
nego. Starał się bowiem Seweryn pokazać na ekspozycji muzealnej rolę
i miejsce kultury materialnej i duchowej oraz sztuki ludowej w histo
rycznym rozwoju społeczeństwa. Koncepcja ta była wówczas zupełnie
nowatorska w muzealnictwie etnograficznym. Rozwinął ją później obszer
nie w wartościowej rozprawie Metody ekspozycji i struktura ideologiczna
Muzeum Etnograficznego,
„Lud", 1959.
Okres powojenny to również dalszy etap pracy naukowej Seweryna,
a najpoważniejsze niewątpliwie pozycje w jego dorobku pochodzą wła
śnie z ostatniego trzydziestolecia. Zainteresowania jego skoncentrowały
się nadal na najbliższej mu od dawna tematyce sztuki ludowej, z tym, iż
wówczas zajął się głównie grafiką, ogłaszając szereg wartościowych prac
z tęgo zakresu, jak: Ikonografia etnograficzna, „Lud", 1947, 1948, 1949,
1952, 1954; Arcydzieła
żelazorytu
ludowego, „Polska Sztuka Ludowa",
1955, nr 6; Ludowa grafika staropolska, tamże, 1953, nr 5;
Staropolska
grafika ludowa, Warszawa 1956; Rola drzeworytu ludowego w polskiej
kulturze ludowej, Kraków-1970. Z innych prac z zakresu sztuki ludowej
zasługują na wymienienie dwie pozycje O' charakterze teoretycznym: Roz
droża sztuki ludowej, Warszawa 1948; Zarys przedmiotowy sztuki ludowej,
„Polska Sztuka Ludowa", 1954, nr 5. Z innych zaś wymienić należy: Pol
skie zabawki ludowe, „Polska Sztuka Ludowa", 1949, nr 6; Ludowa świe
cka rzeźba monumentalna, tamże, 1955, nr 2; Polskie wycinanki papierowe
XVII i XVIII
wieku, tamże, 1956, nr 2; Kapliczki i krzyże
przydrożne
w Polsce, Warszawa 1958, oraz ponownie, w książkowym wydaniu Polskie
zabawki ludowe, Warszawa 1960.
Powrócił Seweryn również do interesującego go już od dawna tematu
ludowego łowiectwa, ogłaszając z tego zakresu szereg, cennych rozpraw,
jak: Mechaniczna i chemiczna ludowa broń łowiecka, „Prace i Materiały
Etnograficzne", 1954, z. 1; Łowieckie sposoby wabienia, „Lud", 1960; Na
tropach łowów prymitywnych, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Kra
kowie", t. 1, 1966; Stępica, tamże, t. 2, 1967; Stróżykowe narzędzia
łowcze,
Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi,
Seria Etnograficzna, 1969.
Oprócz tych dwóch wymienionych powyżej zagadnień będących przed
miotem jego głównego zainteresowania, ogłosił Seweryn również jeszcze
szereg prac, rozpraw i artykułów z innych dziedzin. W ramach „Atlasu
Polskich Strojów Ludowych" opracował Strój dolnośląski, Lublin 1950,
i Strój krakowiaków
wschodnich, Wrocław 1960, oraz ponadto z zakresu
kostiumologii ludowej: Ubiór chłopski w Polsce (1450-1650), „Rocznik M u
zeum Etnograficznego w Krakowie", t. 1, 1966; Czarodziejstwo igły, tam
że, t. 4, 1972; Historyczne rodowody niektórych
polskich strojów
ludo
wych, tamże, t. 5, 1974. Ogłosił kilka interesujących pozycji z zakresu
1
TADEUSZ S E W E R Y N
23
konserwatorstwa, jak: Konserwacja okazów etnograficznych, Kraków 1948;
Restauracja okazów etnograficznych, Kraków 1949; Ludowe sposoby kon
serwowania zabytków, „Ochrona Zabytków'", 1951, nr 3-4. Jego autorstwa
jest obszerna monografia jednego z najwybitniejszych polskich rzeźbiarzy
ludowych, Jędrzeja Wawry, pt. Świątkarz—powsinoga,
Warszawa 1963.
Z innych zagadnień, uwzględniając tylko najważniejsze, wymienić jeszcze
należy takie pozycje, jak: Zabawki ludowe jako odbicie zwyczajów,
ob
rzędów, magii i legend, „Polska Sztuka Ludowa", 1957, nr 1; Technicy
i wynalazcy ludowi, Warszawa 1961; Tradycje i zwyczaje
krakowskie,
Kraków 1961; Etnografia pisana przez chłopów, „Rocznik Muzeum Etno
graficznego w Krakowie", t. 2, 1967; Metoda ikonograficzna w etnografii
polskiej, Łódzkie Studia Etnograficzne, 1967. Jako redaktor działu etno
graficznego w Słowniku
starożytności
słowiańskich
opracował osobiście
lub jako współautor 29 haseł. Przy t y m wszystkim zaś nie zaniedbywał
nigdy popularyzacji wiedzy etnograficznej, mając i w ostatnim trzydzie
stoleciu na swoim koncie sporo różnorodnych drobnych artykułów. Zupeł
nie wreszcie odrębną dziedziną w pisarskiej twórczości Seweryna jest,
wykraczająca już poza krąg zainteresowań etnografii, historia Ruchu Opo
r u w okresie okupacji hitlerowskiej. Liczne pozycje z tej tematyki mają
w jego ujęciu charakter wyraźnie wspomnieniowy.
Oprócz pracy naukowej oraz sprawowania funkcji kierowniczych
w Muzeum Etnograficznym, wymienić można wiele jeszcze przejawów
działalności Tadeusza Seweryna na różnych odcinkach. Należał do głów
nych inicjatorów organizowania etnograficznych wystaw czasowych i ob
jazdowych, i już w 1948 r. zorganizował w Krakowie wielką wystawę pt.
Sztuka ludowa w Polsce, będącą pierwszym na większą skalę pokazem
ludowej twórczości. W 1954 r. należał do organizatorów Ogólnopolskiej
Wystawy Sztuki Ludowej w Warszawie, a ponadto zorganizował szereg
mniejszych wystaw objazdowych, jak: Historia wsi polskiej,
Przeobraże
nia współczesne
w sztuce ludowej, Sztuka ludu krakowskiego
i in.
W 1961 r. przygotował specjalną wystawę etnograficzną przeznaczoną dla
zagranicy, poświęconą polskim strojom ludowym. Wystawa ta ekspono
wana w Los Angeles spotkała się z ogromnym zainteresowaniem polonii
amerykańskiej.
W pierwszych latach powojennych należał Seweryn do czołowych
działaczy Związku Muzeów w Polsce, z ramienia którego założył w 1948 r.
„Kwartalnik Muzealny", obejmując funkcję jego naczelnego redaktora
i zasilając go też własnymi artykułami. Pod patronatem Związku zorga
nizował w dniach 3-12 I V 1948 w Krakowie ogólnopolski kurs muzeolo
giczny mający na celu przygotowanie fachowych kadr w związku z no
w y m i zadaniami stojącymi przed muzealnictwem polskim.
Należał Seweryn do najstarszych pod względem stażu członków Pol
skiego Towarzystwa Ludoznawczego, z którym aktywnie współpracował
jeszcze w okresie międzywojennym i odegrał istotną rolę w jegO' reakty-
24
BOLESŁAW ŁOPUSZAŃSKI
wowaniu po wojnie. W latach 1946-1961 wchodził w skład Zarządu Głów
nego, na X X X I zaś Walnym Zgromadzeniu w Zakopanem w 1956 r. objął
stanowisko prezesa, które piastował przez dwie kadencje do 1961 r.
W r. 1972 otrzymał członkostwo honorowe PTL jako senior etnografii
polskiej. Czynnie współpracował z wydawnictwami PTL, wchodząc w la
tach 1946-1961 w skład Komitetu Redakcyjnego „Ludu", 1949-1961 —
„Atlasu Polskich Strojów Ludowych", 1957-1966 — „Literatury Ludo
wej". Ponadto w latach 1957-1967 zasiadał w Komitecie Redakcyjnym
„Polskiej Sztuki Ludowej" i od 1966 r. do ostatniej chwili w Komitecie
Redakcyjnym „Rocznika Muzeum Etnograficznego w Krakowie".
Do przedstawienia pełnej sylwetki Tadeusza Seweryna wspomnieć
trzeba również o jego działalności społecznej, w której zasługuje na w y
mienienie przewodnictwo Komisji Historycznej przy W K ZSL w Krako
wie, członkostwo Rady Okręgowej Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachod
nich, członkostwo Komisji Kultury i Sztuki przy Urzędzie Wojewódzkim
w Krakowie i członkostwo Zarządu Okręgu ZBOWiD.
Dnia 1 V I 1965 r. przeszedł Profesor po długoletniej pracy w Muzeum
Etnograficznym w stan spoczynku, otrzymując rentę specjalną dla osób
zasłużonych dla kultury narodowej. Nie przerwał jednak kontaktu ze swą
macierzystą placówką, służąc jej stale swym bogatym doświadczeniem.
Ostatnim jego publicznym wystąpieniem był udział w zorganizowanym
przez Muzeum Etnograficzne w r. 1970 ogólnopolskim sympozjum poświę
conym grafice ludowej, na którym wystąpił z interesującym referatem
o grafice staropolskiej. Nie przerwał również pracy naukowej, a „Rocznik
Muzeum Etnograficznego w Krakowie" zasilał do ostatniego tomu swoimi
wartościowymi rozprawami.
Śmierć prof. dr. Tadeusza Seweryna jest dotkliwą stratą zarówno dla
etnografii polskiej, jak i dla całego muzealnictwa etnograficznego.
Bolesław
Łopuszański
