-
Title
-
Kultura ludowa Gruzji w relacjach polskich do początków XX w. / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1
-
Description
-
ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.297-320
-
Creator
-
Woźniak, Andrzej
-
Date
-
1983
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:1007
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1096
-
Rights
-
Licencja PIA
-
Text
-
„Etnografia
Polska",
t.
XXVII,
z. 1
I S S N 0071-1861
ANDRZEJ
WOŹNIAK
KULTURA
LUDOWA GRUZJI W RELACJACH
D O P O C Z Ą T K Ó W X X W.
POLSKICH
Początki zainteresowań ludoznawczych w Polsce przypadają na okres
politycznego u p a d k u k r a j u i u t r a t y niepodległości, co znajduje wyraź
ne odzwierciedlenie w i c h u k i e r u n k o w a n i u w początkowym okresie. S y
tuacja polityczna P o l s k i nie t y l k o określa na długi okres k i e r u n e k b a
dań nad rodzimą kulturą ludową, lecz w znacznej mierze u k i e r u n k o w u
je również geograficznie cały n u r t "egzotyczny", pozapolski, przez sam
fakt znalezienia się znacznej części ziem polskich w granicach w i e l o n a
rodowościowego, zajmującego ogromne obszary E u r o p y i A z j i , i m p e r i u m
rosyjskiego. W w i e k u X I X ponad połowa w y b i t n i e j s z y c h znanych nie
t y l k o nauce polskiej, lecz i obcej polskich badaczy k u l t u r egzotycznych,
prowadziła badania na terenie należącej do Rosji części A z j i i obszarach
z nią graniczących.
Wśród Polaków zbierających w X I X w . materiały dotyczące ludów
azjatyckiej części Cesarstwa Rosyjskiego większość s t a n o w i l i zesłańcy
polityczni, choć zarówno w początkach j a k i w 2 połowie X I X w . nie
brak było l u d z i , którzy znaleźli się w miejscach odległych od rodzinne
go k r a j u o tysiące kilometrów z własnej w o l i i p o w o d o w a n i różnymi
pobudkami, n i e k i e d y niewiele mającymi wspólnego z i c h etnograficz
n y m i obserwacjami.
Stosunkowo najlepiej znane są polskie badania etnograficzne na S y
berii, pisano trochę o p o l s k i c h badaczach A z j i Centralnej i Środkowej.
Niewiele natomiast poświęca się miejsca badaniom K a u k a z u , choć pod
względem ilości X I X - w i e c z n e materiały polskie z tego t e r e n u ustępują
chyba t y l k o materiałom z S y b e r i i . Większość materiałów k a u k a s k i c h
drukowały t a k znane i poczytne czasopisma warszawskie, j a k " T y g o d
n i k I l u s t r o w a n y " i "Wędrowiec", stosunkowo często zamieszczała je
" B i b l i o t e k a W a r s z a w s k a " i wieleńskie " A t h e n a e u m " . Można j e także
znaleźć w w i e l u i n n y c h czasopismach i almanachach w y d a w a n y c h w W a r
szawie i W i l n i e : " D z i e n n i k u W a r s z a w s k i m " , "Gazecie Codziennej", " K r o
nice Wiadomości K r a j o w y c h i Z a g r a n i c z n y c h " ,
"Niezapominajkach",
" N o w o r o c z n i k u L i t e w s k i m " , "Przeglądzie N a u k o w y m " , " R o c z n i k u L i -
298
ANDRZEJ
WOŻNIAK
t e r a c k i m " , " R u b o n i e " , w wychodzącej w K i j o w i e "Gwieździe" oraz pe
t e r s b u r s k i m "Przeglądzie L i t e r a c k i m " (dodatek do " K r a j u " ) . Znaczenie
rzadziej ukazywały się w czasopismach zaboru pruskiego i austriackiego
(np. w poznańskim " D z i e n n i k u D o m o w y m " czy l w o w s k i c h " N o w i n a c h " ) ,
n i e k i e d y zresztą jako p r z e d r u k i z czasopism p o l s k i c h wychodzących
w zaborze r o s y j s k i m . Sporo z t y c h k a u k a s k i c h r e l a c j i ukazało się jako
osobne pozycje książkowe d r u k o w a n e przeważnie w Warszawie.
Sądząc po ilości o p u b l i k o w a n y c h w ciągu X I X w . w języku p o l s k i m
pozycji, l i t e r a t u r a o Kaukazie — bardzo zresztą różnorodna (oprócż o p i
sów etnograficznych czy zawierających materiały etnograficzne zary
sów geograficzno-historycznych, r e l a c j i z podróży, wspomnień i pamięt
ników, również proza i poezja o tematyce kaukaskiej) cieszyła się znacz
n y m zainteresowaniem. W sumie jest to kilkadziesiąt pozycji b i b l i o g r a
f i c z n y c h p a r u dziesiątków autorów. N i e ulega wątpliwości, że w stosun
k u do ówczesnych możlwości w y d a w n i c z y c h pisano w t e d y o K a u k a z i e
znacznie częściej niż w bieżącym stuleciu.
•
Wśród polskich relacji o Kaukazie z X I X w., na j e d n y m z. p i e r w
szych miejsc, zarówno pod względem ilości, j a k i wartości poznawczej,
należałoby umieścić materiały dotyczące G r u z j i . N i e jest to sprawa
p r z y p a d k u . Złożyła się na t o . zarówno d a w n a t r a d y c j a kontaktów p o l sko-gruzińskich, j a k i pewne podobieństwa losów h i s t o r y c z n y c h oraz
niektórych cech o b u narodów.
U d o k u m e n t o w a n a źródłowo t r a d y c j a w z a j e m n y c h kontaktów sięga
końca X V w. i , w w i e k u X V I I zaś Gruzja staje się d l a królów polskich
z d y n a s t i i Wazów, a w większym jeszcze s t o p n i u d l a Jana I I I Sobieskiego,
dosyć ważnym o g n i w e m w planach sojuszu wojskowego z Persją, skie
rowanego przeciwko T u r c j i . P i e r w s z y m , n i e o f i c j a l n y m zresztą, przedsta
w i c i e l e m P o l s k i na dworze szacha Abbasa I był mieszczanin warszaw
ski, sekretarz królewski — Sefer M u r a t o w i c z , O r m i a n i n z pochodzenia.
W r o k u 1601 przez Wołoszczyznę, Morze Czarne, Turcję, Gruzję i Armenię
odbył podróż do Persji, którą opisał w swojej Relacji...
ogłoszonej d r u
k i e m dopiero w połowie następnego stulecia . W y d a w c a Relacji..., J . E.
Minasowicz (również O r m i a n i n ) , pisze j e d n a k w e wstępie, że dysponował
t y l k o " e x t r a k t e m " z rękopisu M u r a t o w i c z a . Stąd też, być może, sam opis
podróży, m . i n . przez Gruzję, jest bardzo lakoniczny i niewiele zawie:
2
1
J. Cincadze,
XV-XVII
Masalebi
saukuneebi.
ków dyplomatycznych
'
la
Relacya
polskiego
szawie...
z polskich
XV-XVII
Sefera
1777 (Relacye...
da sakartwelosa
historyczne
dotyczące
urtiertobis
istoriisatwis
polsko-gruzińskich
stosun
ww., T b i l i s i 1966, s. 12.
Muratowicza
dla sprawowania
podróży
polonetisa
Materiały
obywatela
rzeczy
wydał
warszawskiego
wysłanego
ostatnio
na wschód muzułmański
A.
do Persyi
Walaszek
w pierwszej
od Zygmunta
w roku
w
tomie:
połowie
ków 1980, n a p o d s t a w i e w y d a n i a J . Niesiołowskiego z 1752 r.).
XVII
III
1602.... w
Trzy
wieku,
kró
War
relacje
Kra
299
KULTURA LUDOWA GRUZJI W RELACJACH POLSKICH
ra i n f o r m a c j i o k r a j a c h , przez które M u r a t o w i c z przejeżdżał; większość
tekstu odnosi się do samego jego p o b y t u na dworze szacha.
Zapoczątkowane przez M u r a t o w i c z a podróże polskich dyplomatów
do Persji stały się w późniejszych latach coraz częstsze, a w d r u g i e j
połowie X V I I w . m i e l i już królowie polscy przy dworze szacha stałych
rezydentów . Nawiązane zostały również dosyć ożywione s t o s u n k i d y
plomatyczne z władcami G r u z j i , a w r o k u 1691, n a prośbę jednego
z królów gruzińskich jadą do G r u z j i d w a j polscy misjonarze — j e z u i
ci, O.O.Ignacy Zapolski i J a n G o s t k o w s k i A Gostkowski w G r u z j i pozo
stał i zmarł t a m w czasie epidemii w 1738 r. Cieszył się podobno d u
żym szacunkiem wśród miejscowej ludności, której język i obyczaje
dobrze poznał. Był (podobnie j a k Zapolski) a u t o r e m listów — raportów
zawierających m . i n . wiadomości o położeniu p o l i t y c z n y m G r u z j i , oby
czajach j e j mieszkańców i t p .
Ignacy Zapolski i J a n G o s t k o w s k i nie b y l i w t y m czasie j e d y n y m i
polskimi m i s j o n a r z a m i na terenie Zakaukazia. Stałe polskie placówki
misyjne istniały w 2 połowie X V I I i w początkach X V I I I w. w m i a
stach Gandża, Erywań i Szemacha. Misjonarzy popierał i finansował
przede w s z y s t k i m J a n I I I Sobieski, w którego planach p o l i t y c z n y c h o d
g r y w a l i o n i poważną rolę. Oprócz prowadzenia prac m i s y j n y c h , speł
niali często f u n k c j e dyplomatyczne. Znając miejscowe stosunki, m i e l i
też m. i n . za zadanie informować przejeżdżających posłów królewskich
o panujących w P e r s j i i zależnych o d n i e j k r a j a c h (m. i n . G r u z j i ) , sto
sunkach p o l i t y c z n y c h , obyczajach, najnowszych wydarzeniach. I c h r a
p o r t y były prawdopodobnie j e d n y m z ważniejszych źródeł w i e d z y o P e r
sji i Z a k a u k a z i u d l a Jana I I I .
Najwybitniejszą niewątpliwie postacią wśród polskich misjonarzy
działających na przełomie X V I I i X V I I I w . w P e r s j i i na Z a k a u k a z i u
był jezuita o. Tadeusz Krusiński (1675-1757). Był człowiekiem wszech
stronnie wykształconym, studiował teologię, filozofię scholastyczną, p r a
wo zakonne, posiadał dużą wiedzę medyczną. Przed w y j a z d e m do P e r
sji wykładał przez k i l k a l a t w szkołach jezuickich, m . i n . retorykę, m a
tematykę, logikę i fizykę. Miał duże zdolności lingwistyczne, oprócz
polskiego i łaciny znał języki: t u r e c k i , perski, ormiański i włoski, r o 3
5
6
' S. Z a ł ę s k i, k s . T . J . , Jezuici
w Polsce,
t. 3: Prace
misyjne
nad
ludem
1648-1773, cz. I, 1648-1700, L w ó w 1902, s. 251, 866-867.
4
M.
T a m a r a s z w i 1 i,
s. 220; oraz
(Avril
Istoria
P h ) , Podróż
rzów S. J. w r. 1690 odprawiona
końcem
czona z francuskiego... w W a r s z a w i e
5
J . Poplatek
graficzny
katolikobisa
do różnych
krajów
odkrycia
kartwelta
Europy
nowej
szoris,
i Azji
drogi
T b i l i s i 1902,
przez
Misjona-
do Chin...
tłuma
1791, s. 257.
k s . , B r . Natoński k s , J a n G o s t k o w s k i
[w:]
Polski
słownik
bio
(dalej P S B ) , t. 7, W r o c ł a w 1958-1960, s. 359-360.
«Tamaraszwili,
lisi, p i s a r z o w i
Istoria
katolikobisa...,
i historykowi, przyjacielowi
materiały o J . Z a p o l s k i m i J . G o s t k o w s k i m .
s. 663. T a m a z o w i N a t r o s z w i l i z T b i
Polaków
s e r d e c z n i e dziękuję
za cenne
300
ANDRZEJ
WOŻNIAK
zumiał r o s y j s k i i f r a n c u s k i . Ceniono go za zdolności a d m i n i s t r a c y j n e ,
pracowitość, przedsiębiorczość, odwagę. W latach 1706-1726, z krótką
przerwą między r o k i e m 1712 a 1714, przebywał w P e r s j i i n a Z a k a u
k a z i u (m. i n . w Gandży i E r y w a n i u ) , gdzie p r o w a d z i ożywioną dzia
łalność misyjną i dyplomatyczną 7. Gromadził również materiały, które
wykorzystał w s w o i c h późniejszych pracach. Były to zarówno obser
wacje dotyczące k u l t u r P e r s j i i Zakaukazia, j a k i materiały źródłowe
zaczerpnięte z l i c z n y c h archiwów Isfahanu, do których miał dostęp dzię
k i swej-pozycji n a dworze szacha.
Dzieła Krusińskiego — Prodromus
ad tragicam
vertentis
belli
Per
sici historiam...
w r a z z d o d a t k i e m o dziejach kontaktów d y p l o m a t y c z
n y c h p o l s k o - p e r s k i c h oraz Tragica
vertentis
belli Persici
historia...*,
powstały już po jego wyjeździe z Persji. Z n i c h przede w s z y s t k i m przez
cały w i e k X V I I I i początek X I X czerpała cała E u r o p a wiadomości o sto
sunkach p o l i t y c z n y c h w P e r s j i w początkach tego stulecia, przewrocie
d y n a s t y c z n y m i w o j n i e persko-afgańskiej. Tłumaczono j e na wszystkie
n i e m a l języki europejskie: angielski, f r a n c u s k i , n i e m i e c k i , włoski, ho¬
lenderski, hiszpański, a n a w e t t u r e c k i . Z t a k i m oddźwiękiem w nauce
obcej spotkały się nieliczne t y l k o dzieła autorów polskich. Dodać zresz
tą należy, że w k r a j u prace Krusińskiego, choć miały w I połowie
X V I I I w . parę wydań łacińskich, n i e zostały n i g d y w y d a n e w języku
polskim.
Krusińskiego interesowały przede w s z y s t k i m zachodzące w P e r s j i
w pierwszej ćwierci X V I I I w . wydarzenia polityczne i powstanie A f g a
nów, upadek d y n a s t i i Sefewidów i załamanie się mocarstwowej pozy
cji Persji. Dążąc j e d n a k do przedstawienia w dziele Tragica
vertentis
belli... możliwie pełnego obrazu t y c h wydarzeń, stara się pokazać s y tuację wewnętrzną Persji, wiele miejsca poświęca p o d b i t y m przez Persję k r a j o m k a u k a s k i m : Dagestanowi, A r m e n i i czy Wschodniej G r u z j i ,
pozostającej od X V I I w. w wasalnej od niej zależności. W d w u obszern y c h rozdziałach pisze szczegółowo o O r m i a n a c h i G r u z i n a c h , w trze¬
c i m dość pobieżnie o i n n y c h ludach (np. plemionach Dagestanu).
Podrozdział " O G r u z i n a c h " jest p i e r w s z y m p o l s k i m opisem h i s t o ryczno-etnograficznym G r u z j i O m a w i a w n i m Krusiński położenie
geograficzne k r a j u , najważniejsze wydarzenia historyczne poczynając
o d starożytności, chrystianizację i dzieje kościoła gruzińskiego, następnie zaś niektóre wierzenia, p r a k t y k i wróżbiarskie, obrzędy doroczne
i rodzinne mieszkańców, w y c h o w a n i e dzieci i młodzieży, zwyczaje praw¬
8
i
!
I
i
|
;
!
!
|
|
j
j
i
;
i Br. Natoński,
I
|
] •
Tadeusz
Jan Krusiński,
[w:] P S B , t. 15/1, W r o c ł a w 1970, s. 426-
428.
T. K r u s i ń s k i ,
8
j
riam...,
J •
od annum
9
S . J . , Prodromus
ad tragicam
vertentis
T. K r u s i ń s k i ,
S . J . , Tragica
vertentis
belli
Persici
historia...
1728..., L e o p o l i 1740.
" K r u s i ń s k i , op. cit., sectio I I de G e o r g i a n i s , s. 120-151.
3
belli
Persici
histo-
L e o p o l i 1740.
ab anno 1711
KULTURA
LUDOWA
GRUZJI
W RELACJACH
POLSKICH
301
ne, stosunek do r e l i g i i oraz sytuację polityczną G r u z j i i f o r m y zależności od T u r c j i (Gruzja Zachodnia) i Persji (Gruzja Wschodnia). W i e le wiadomości o wydarzeniach p o l i t y c z n y c h w G r u z j i w początkach
X V I I I w . zawierają również dalsze rozdziały Tragica
vertentis
belli... "
Za panowania Sasów k o n t a k t y dyplomatyczne z Persją, a co za t y m
idzie również z Gruzją, wyraźnie osłabły, co wiązało się zarówno z s y tuacją wewnętrzną Polski, j a k i z n o w y m układem sił n a B l i s k i m Wschodzie. N i e sprzyjał t y m k o n t a k t o m również b r a k stabilizacji wewnętrznej
w Persji. N a przełomie X V I I i X V I I I w . wysłano jeszcze z P o l s k i p a rę poselstw do Persji, ale miały one już t y l k o charakter prestiżowy.
Posłami b y l i J a k u b N u r k i e w i c z , O r m i a n i n p o l s k i (1699), sekretarz królewski P i o t r K c z e w s k i (1700), generał Rybiński, wojewoda chełmiński
j
]
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
(1712)i .
I
2
W początkach X V I I I w . następuje też osłabienie działalności m i s j i
polskich w P e r s j i i na Z a k a u k a z i u , a w końcu l a t 20-tych, zupełna i c h
likwidacja.
T r u d n o określić, w j a k i m stopniu w w i e k u X I X korzystano z t y c h
wcześniejszych r e l a c j i o G r u z j i . Wiadomo jednak, że nie zostały one
zupełnie zapomniane. Relację M u r a t o w i c z a w y d a n o d w u k r o t n i e w w i e k u X V I I I i po raz trzeci n a początku w i e k u X I X , przekład p o l s k i opisu
podróży P h . A v r i l a z obszernymi f r a g m e n t a m i mówiącymi o k o n t a k t a c h
polskich z Persją i Zakaukaziem, w r o k u 1791 . O Krusińskim pisał
w r o k u 1841 w "Bibliotece W a r s z a w s k i e j " F. Zieliński, podając dość obszerną bibliografię jego dzieł i i c h przekładów na języki obce oraz
streszczając niektóre f r a g m e n t y , m . i n . dotyczące G r u z j i . O d y p l o m a
tach polskich i o misjach n a B l i s k i m Wschodzie pisali w d r u g i e j poło
wie X I X w . A. Muchliński i S. Załęski * .
Z a n i m przejdę do X I X - w i e c z n y c h opisów k u l t u r y l u d o w e j G r u z j i ,
wymienię jeszcze parę najważniejszych opracowań współczesnych, za
wierających historię podróży polskich po t y m k r a j u i bibliografię przed
miotu.
13
1
1
I
' l
I
j
\
\
!
*
1 4
5
Najwcześniejszy okres kontaktów polsko-kaukaskich omawia w s w y c h
pracach
11
B. B a r a n o w s k i .
16
O wkładzie p o l s k i m do badań
etnograficz-
P o r . n p . s. 140-151, 241-263.
" S . B r z e z i ń s k i , Misjonarze
i dyplomaci
polscy
w
Persji
w
XVII
i XVIII
w., P o t u l i c e 1935 (nadb. z " A n n a l e s M i s s i o l o g i c a e " , R . 1935), s. 46-51.
P o r . p r z y p . 4.
F . Z i e l i ń s k i , Xiądz Krusiński. Wiadomość historyczna
przez...,
"Bibliote
k a W a r s z a w s k a " , R . 1841, t. 3, s. 375-397.
A . M u c h l i ń s k i , Materiały
do dziejów kościoła polskiego
w językach
wschodnich
pobrane,
"Pamiętnik r e l i g i j n o - m o r a l n y " , t. 7: 1861, s. 531-553; S . Z a
l e s k i , Misje
w Persji
w XVII
i XVIII
wieku pod protektoratem
Polski,
"Misje
k a t o l i c k i e " R . I : 1882; t e n ż e , Jezuici w Polsce.
B . B a r a n o w s k i , Znajomość Wschodu
w dawnej
Polsce do XVIII
wieku,
Łódź 1950; t e n ż e , Kawkaz
i Polsza w XVII
w., [w:] Rossija, Polsza i
Priczernomorje w XV-XVII
ww., r e d . B . R y b a k ó w , M o s k w a 1979, s. 248-262.
18
14
15
14
\
!
302
ANDRZEJ
WOŻNIAK
n y c h . w A z j i Zachodniej pisała przed k i l k u n a s t u l a t y S. K u b i a k , oma
wiając też krótko badania na K a u k a z i e « .
W r o k u 1972 w y d a n a została praca znanego o r i e n t a l i s t y J . R e y c h mana? Podróżnicy polscy na Bliskim
Wschodzie w XIX wieku, z a w i e r a
jąca także obszerną bibliografię opracowań dotyczących Polaków na
K a u k a z i e (w t y m l i c z n y c h wcześniejszych prac autora). Przegląd p o l
skiej l i t e r a t u r y o Kaukazie znaleźć można też w p i e r w s z y c h rozdziałach
książki Wacława Kubackiego Malwy na Kaukazie « . N i e w y m i e n i a m t u
osobno, poza przypisami, opracowań
szczegółowych,
odnotowanych
w b i b l i o g r a f i i do pracy J . Reychmana l u b w książce W. Kubackiego.
Ograniczam również do najbardziej niezbędnych wiadomości biograficz
ne, dotyczące t y c h podróżników polskich, o których szerzej piszą R e y chman i K u b a c k i . Nieco więcej miejsca poświęcam j e d y n i e postaciom
mniej znanym.
Do t a k i c h należy o. Józef S u r y n , misjonarz j e z u i c k i , chronologicznie
biorąc pierwszy z Polaków piszących w X I X w . o G r u z j i (1773-1832).
Wstąpił do zakonu jezuitów w 1793 r. Początkowo uczył w szkołach
j e z u i c k i c h w Połocku i W i t e b s k u . W latach 1808-1820 był s u p e r i o r e m
m i s j i jezuickiej w A s t r a c h a n i u , ucząc jednocześnie w tamtejszych szko
łach m i s y j n y c h 19. W t y m właśnie okresie (przed 1818 r.) odbył podróż
w sprawach m i s y j n y c h w Mozdoku przez Władykaukaz, dolinę T e r e k u ,
Przełęcz Krzyżową do T y f l i s u , którą opisał w liście d r u k o w a n y m
"Miesięczniku P o t o c k i m " .
Jadąc drogą zwaną dzisiaj wojennogruzińską, widział S u r y n wsie
górali gruzińskich i Osetynów. Zwraca uwagę n a n i e d o s t a t k i z i e m i
u p r a w n e j , b r a k d r e w n a opałowego, rasę tutejszego bydła i owiec, które
jego zdaniem n i e mogą się równać z białoruskim. Spostrzega zupełny
b r a k kołowych środków t r a n s p o r t u , używanie zamiast n i c h sań n a w e t
latem. Parę zdań poświęca m i e j s c o w y m p r z e w o d n i k o m — g ó r a l o m .
I to właściwie wszystko, jeśli nie liczyć dość pobieżnego opisu c e r k w i
w Kazbegi, którą zwiedzał w towarzystwie gruzińskiego duchownego.
Nie był więc S u r y n zbyt w n i k l i w y m obserwatorem, szczególnie
w zestawieniu z niektórymi s w o i m i k o n f r a t r a m i z a k o n n y m i działający
m i przed stuleciem na terenie Zakaukazia. Chociaż żył na przełomie
X V I I I i X I X w., duchem należał do epoki znacznie wcześniejszej, a j e
go pogląd na góry kształtowały średniowieczne wyobrażenia, wedle któ
r y c h były one siedliskiem złych mocy, miejscem s t r a s z n y m i p o n u r y m ,
20
"
S. K u b i a k ,
dentale,
L'apport
polonais
aux études ethnographiques
sur l'Asie
Occi
zależnych
zebrał
" F o l i a O r i e n t a l i a " , t. 5: 1963, z. 1-2, s. 193-226.
1 8
W a r s z a w a 1969.
1 9
Materiały
do dziejów
Akademii
połockiej
i szkół od niej
J . G . ( M a r e k J a n Giżycki), K r a k ó w 1905, s. 33, 218.
*° L i s t
kaskie
X . Józefa
ku miastu
Tifflis,
Suryna
T.J.
opisujący
podróż
z Mozdoku
"Miesięcznik P o t o c k i " , 1818, t. 2, s. 154-163.
przez
góry
kau
KULTURA LUDOWA
303
GRUZJI W RELACJACH POLSKICH
zgoła n i e nadającym się do zamieszkania. " N i e mogłem pojąć — pisał
S u r y n mijając w i o s k i góralskie w okolicach K a z b e k u — co b y t y c h
mieszkańców sprowadziło w te strony, kędy opał i wyżywienie jest n a
der t r u d n e " « .
Swojego rodzaju mistyfikacją l u b , co bardziej prawdopodobne, p r z e
j a w e m b r a k u o r i e n t a c j i w geografii K a u k a z u jest tytuł w y d a n e j w r o
k u 1933 w Poznaniu książeczki Stanisława Nowackiego Podróże do Geo
rgii w czasie mojej niewoli w Rossyi odbyte w roku 1813, 1814 i 1815.
N o w a c k i — podoficer p o l s k i z czasów Księstwa Warszawskiego, pod
czas k a m p a n i i rosyjskiej Napoleona dostał się do n i e w o l i . Zesłany, prze
bywał parę l a t m . i n . w okolicach t w i e r d z y A l e k s a n d r o w s k i e j i Mozdok u , w G r u z j i natomiast n i g d y n i e był, znał — j a k się w y d a j e — t y l k o
przedgórza Północnego K a u k a z u .
Duża ilość Polaków znalazła się na Kaukazie w latach 30-40-tych
X I X w . Władze carskie zsyłały w t e d y na K a u k a z , n a z y w a n y n i e k i e d y
"ciepłą Syberią", uczestników powstania listopadowego i ruchów s p i
s k o w y c h z l a t 30-40-tych ( m . i n . "konarszczyków", członków Związku N a
r o d u Polskiego, spisku ks. Ściegiennego). Obciążone po u p a d k u p o w s t a
nia obowiązkiem dostarczania r e k r u t a Królestwo Polskie zasiliło K o r
pus K a u k a s k i dziesiątkami tysięcy żołnierzy.
W t e n sposób znalazła się na Kaukazie większość autorów piszących
o G r u z j i w d r u g i m i t r z e c i m ćwierćwieczu X I X w., do których należeli:
Michał B u t o w d - A n d r z e j k o w i c z , "konarszczyk", ze Żmudzi, w c i e l o n y
w latach 4 0 - t y c h do w o j s k na Kaukazie. Przez d w a lata stacjonował
w Tyflisie. Zbierał pracowicie wszelkie materiały o Kaukazie, które
wykorzystał później w w y d a n y c h w 1859 r. Szkicach
Kaukazu .
W i n c e n t y D a w i d (1816-1897), pochodził ze Szczebrzeszyna, był n a u
czycielem g i m n a z j u m lubelskiego. Zesłany na Kaukaz, służył od 1844 r.
w j e d n y m z tamtejszych pułków, m . i n . w e Wschodniej G r u z j i . Miał
aspiracje literackie, interesował się geologią. Do P o l s k i powrócił w 1853 r.
Był a u t o r e m wspomnień z K a u k a z u i utworów l i t e r a c k i c h o tematyce
kaukaskiej *».
H e n r y k a Dzierżka w y m i e n i a w p r a w d z i e J . Reychman wśród zesła
n y c h i przymusowo w c i e l o n y c h do w o j s k k a u k a s k i c h , ale w i e l e wydaje
się na to wskazywać, że sytuacja jego była zupełnie inna niż pozo
stałych zesłańców. Przybył na K a u k a z wiosną 1840 r. przez Morze Czar
ne i Zachodnią Gruzję, z p l a n a m i zrobienia w w o j s k u szybkiej k a r i e r y .
Początkowo zamierzał jechać do T y f l i s u , ale korzystając ze znajomości
w sztabie a r m i i , o czym pisze w e Wspomnieniach,
zdecydował się na
22
21
List
2 2
Warszawa
X. Józefa Suryna...,
2 8
W.
Dawid,
Warszawska",
s. 160.
1859, t. 1, 2.
Wspomnienia
z podróży
i wycieczek
po Kaukazie,
t. 53-60: 1854-1855; w s p o m n i e n i a te były d r u k o w a n e
n y c h c z a s o p i s m a c h i g a z e t a c h Królestwa i G a l i c j i .
"Biblioteka
również w i n
304
ANDRZEJ
WOŻNIAK
Abchazję. Później j a k o ochotnik zgłosił się do oddziałów walczących
w Dagestanie *«.
Mateusz G r a l e w s k i (Grala, Gralak, pseudonim l i t e r a c k i :
Mateusz
z Mazewa, 1826-1891). S y n chłopa Wojciecha G r a l i z Mazewa w Łęczyck i e m . Ukończył miejscową szkołę elementarną z t a k d o b r y m i w y n i k a
m i , że prof. W. A. Maciejowski, dzierżawca w s i , ułatwił m u naukę
w g i m n a z j u m w Łęczycy ( w t e d y zmienił nazwisko na G r a l e w s k i ) .
W Łęczycy związał się G r a l e w s k i z tajną organizacją demokratyczno-niepodległościową (komórka Związku N a r o d u Polskiego, a w g i n n y c h
źródeł Stowarzyszenie L u d u Polskiego). Po w y k r y c i u organizacji i dłu
g i m śledztwie, w 1844 r. G r a l e w s k i skazany został na karną służbę
wojskową n a Kaukazie. Przebywał t a m (w t y m dłuższy czas we Wschod
niej G r u z j i ) , 12 l a t , dosługując się w końcu stopnia oficerskiego. Boga
te materiały historyczne i etnograficzne zebrane w czasie p o b y t u G r a lewskiego na Kaukazie uległy częściowemu zniszczeniu jeszcze przed
jego p o w r o t e m do k r a j u w r o k u 1856. Po powrocie kontynuował swoje
zainteresowania historyczne i etnograficzne, pracując jednocześnie na
polu oświaty l u d o w e j i działając nadal w r u c h u s p i s k o w y m . W czasie
powstania styczniowego brał udział w pracach władz powstańczych, a po
jego u p a d k u wydawał na emigracji pismo patriotyczne d l a l u d u . O d l a t
70-tych mieszkał w G a l i c j i , gdzie prowadził poszukiwania etnograficzne,
publikując i c h w y n i k i w "Zbiorze Wiadomości do A n t r o p o l o g i i K r a j o w e j " .
Umarł w 1891 r. w e L w o w i e . Zachowane materiały kaukaskie, m . i n .
0 G r u z j i , opublikował w w y d a n y c h w r o k u 1877 w s p o m n i e n i a c h .
Leon Janiszewski (1810-1861), konarszczyk, nauczyciel m u z y k i i l i t e
rat, zesłany na K a u k a z , odbył podróż drogą wojenno-gruzińską do T y f lisu. O swoich wrażeniach z G r u z j i pisał w " B i b l i o t e c e W a r s z a w s k i e j "
1 "Rubonie" .
H i p o l i t J a w o r s k i (1812-1877), pisał także pod pseudonimem Mieczy
sława T e r l i c y . Służył na Kaukazie, głównie w Dagestanie ( T e m i r Chan
Szura). Choć w G r u z j i niewątpliwie był, znał ją chyba lepiej z l i t e r a t u
r y niż z własnych podróży l Po powrocie do k r a j u brał udział w p o w
staniu s t y c z n i o w y m . Zmarł na emigracji.
K a z i m i e r z Łapczyński (1828-1892). Studiował w Warszawie, p r a w d o
podobnie w I n s t y t u c i e A g r o n o m i c z n y m . Za udział w r u c h u s p i s k o w y m
skazany i w 1846 r. zesłany na Kaukaz, gdzie później pełnił funkcję
25
26
2
M
H. D z i e r ż e k ,
25 M .
nie kraju.
8 6
wida
Ludność.
Kaukaz.
Zwyczaje
Kaukazu,
z podróży
i obyczaje,
do Tyflisu
t. 6; 1848, s. 77-215.
z dwunastoletniej
niewoli.
Opisa
L w ó w 1877.
do mogiły
"Biblioteka Warszawa",
w 1841 r. odbytej,
H . J a w o r s k i , Wspomnienia
"Athenaeum",
Wspomnienia
L . J a n i s z e w s k i , Pielgrzymka
w TyfUsie
"
Wspomnienia
Gralewski,
A. Gribojedowa
na górę Sw.
t. 3: 1843, s. 1-6; t e n ż e , Obrazy
Da
i myśli
" R u b o n " , t. 9-10: 1849, s. 102-117.
Kaukazu,
Poznań
1877, cz. 1-3, o r a z a r t y k u
ły o K a u k a z i e w c z a s o p i s m a c h i g a z e t a c h .
i
KULTURA
LUDOWA
305
GRUZJI W RELACJACH POLSKICH
oficera w o j s k inżynieryjnych. Wiele l a t spędził w G r u z j i (głównie
Wschodniej), choć podróżował też po i n n y c h k r a j a c h Zakaukazia i K a u
kazu Północnego. Interesował się historią G r u z j i , zebrał w i e l e cennych
materiałów etnograficznych. Po powrocie do k r a j u w 1875 r. p r o w a
dził nadal badania ludoznawcze w T a t r a c h i Pieninach. Zebrane w P o l
sce i podczas p o b y t u na Kaukazie materiały publikował w czasopismach
warszawskich. Jego zasługą jest też pierwszy przekład poematu Szoty
Rustaweli Rycerz w tygrysiej
skórze . Był też a u t o r e m k i l k u pochleb
nie wówczas ocenionych prac z dziedziny b o t a n i k i .
28
K s a w e r y Pietraszkiewicz (ok. 1820-1842), student u n i w e r s y t e t u k i
jowskiego. Za udział w spisku w r o k u 1839 w c i e l o n y do K o r p u s u K a u
kaskiego. Znał Gruzję, przemierzył też trasę z T y f l i s u do Władykaukazu, a później do Piatrogorska. Był a u t o r e m sonetów o tematyce k a u
kaskiej, które w r a z z f r a g m e n t a m i listów zawierającymi trochę m a t e r i a
łów etnograficznych z G r u z j i d r u k o w a n e były w poznańskim " D z i e n n i
k u D o m o w y m " . Zaginęły natomiast jego n i g d y w całości nie p u b l i k o w a
ne wspomnienia z K a u k a z u .
29
A l b e r t Wojciech P o t o c k i (1801-1847), po p o w s t a n i u l i s t o p a d o w y m ze
słany na K a u k a z . Początkowo przebywał w G r u z j i — w M e g r e l i i i A b
chazji, później znalazł się na Północnym Kaukazie. Po r o k u 1840 w r ó
cił do k r a j u , gdzie opublikował k i l k a opowieści o tematyce k a u k a s k i e j
oraz zawierający wrażenia z podróży po M e g r e l i i szkic Troił nad Ingurem so.
Jan Załęski (1807 - 1877), w c i e l o n y do w o j s k rosyjskich na Kaukazie,
przebywał przez dłuższy czas w r a z z pułkiem w K a r a Agacz w d o l i
nie Alazani (Kachetia, Wschodnia Gruzja), a później, w 1847 r., n a pół
nocnym Kaukazie. Po 1 0 - l e t n i m pobycie na Kaukazie wrócił około r o k u
1856 do Polski. Jego artykuły zawierające w i e l e wiadomości historycz
nych i ciekawych obserwacji etnograficznych dotyczących zachodniej
i wschodniej G r u z j i publikowały w latach 50-tych czasopisma w a r
szawskie 31.
Niewiele w i e m y o autorce Wspomnień
Gruzji
d r u k o w a n y c h w 1839 r.
K . Ł a p c z y ń s k i , Z TyfUsu
pod Ararat, " T y g o d n i k I l u s t r o w a n y " , t. 14-15:
1866-1867; t e n ż e , Przejazd
przez szczyty Kaukazu
" T y g o d n i k I l u s t r o w a n y " t 15:
1868.
1 8
" K . P i e t r a s z k i e w i c z ] , Wyjątki z niedrukowanych
dotąd pamiętników
Ksawerego Pi..., byłego akademika
wileńskiego, teraz żołnierza w artylerii
korpusu
kau
kaskiego,
" D z i e n n i k D o m o w y " , 1841 n r 23-24 tamże, w n r 26 s o n e t y k a u k a s k i e
objaśnione f r a g m e n t a m i l i s t u a u t o r a z T y f l i s u .
W. P o t o c k i ,
s. 586-593.
8 0
Wyjątki
J- Załęski,
81
Troił
nad
Ingurem,
z pamiętników
"Biblioteka
Warszawska",
t.
J. Z. (udzielił J . B . D. J . , K o r e s p o n
d e n c j a z K a r a g a c z u i T y f l i s u ) , " D z i e n n i k W a r s z a w s k i " , 1853, 1854; t e n ż e ,
1856*°
2 0
~
E t
2
P
°
d
r
Ó
ź
y
p
o
