-
Title
-
Kurpie Zielone - osrodek masowej produkcji elementów wystroju współczesnych wiejskich wnętrz mieszkalnych / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4
-
Description
-
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4, s.191-198
-
Creator
-
Fryś-Pietraszkowa, Ewa; Kural, Bożena
-
Date
-
1981
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:3235
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Sztuki PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3451
-
Rights
-
Licencja PIA
-
Text
-
Ewa Fryś—Pietraszkowa
Bożena Kural
KURPIE Z I E L O N E -
OŚRODEK MASOWEJ
PRODUKCJI
WSPÓŁCZESNYCH WIEJSKICH WNĘTRZ
O d d ł u ż s z e g o czasu obserwujemy na w s i z a n i k a n i e regional
ELEMENTÓW
WYSTROJU
MIESZKALNYCH
nocy p r z y k o p c ą c e j l a m p i e naftowej (...) w ł a ś n i e dzieci s ą w y r y
nego czy lokalnego c h a r a k t e r u w y p o s a ż e n i a p o m i e s z c z e ń miesz
wane n i o t y l k o s z k o ł o , ale i w y r y w a n e z k r ę g u normalnego, na
k a l n y c h w p o s z c z e g ó l n y c h regionach k r a j u . Ł ą c z y s i ę to ściśle
l e ż n e g o d z i o c k u ż y c i a . Zrezygnowano s ą te n i e s z c z ę ś l i w e dzieci
z procesem u n i f i k a c j i
i p r z e ś w i a d c z o n e , żo t a k j u ż b y ć m u s i . . . "
wiejskich
w n ę t r z . P r o b l e m y te
zresztą
3
W y r ó b f i r a n e k jest
Sporą rolę odegrały
n i e z b y t s k o m p l i k o w a n y , p o t r z e b a do tego t y l k o d u ż e j d r e w n i a n e j
w t y m procesio masowo rozprzestrzeniane w o s t a t n i c h d z i e s i ę
r a m y z r ó w n o n a b i t y m i g w o ź d z i k a m i , na k t ó r e n a p i n a s i ę o s n o w ę
n i e j e d n o k r o t n i e podnoszono w l i t e r a t u r z e .
1
cioleciach na obszarze c a ł e g o k r a j u malowane m a k a t k i , f i r a n k i
tworząc t y m
i m a t y s ł o m i a n e . Jeden z n a j w i ę k s z y c h o ś r o d k ó w i c l i
n a s t ę p n i e p r z e w i ą z a ć w ę z e ł k i e m . N i e r o b i l i tego m n i e j
r o z w i n ą ł s i ę na
produkcji
m i e s z k a ń c ó w Puszczy Zielonej d ł u g ą t r a d y c j ę
koniecznością,
ponieważ
i do
warunki
niedawna
fizjograficzne
w o g ó l e , a z w ł a s z c z a n i s k a j a k o ś ć gleb, p r z y w z r a s t a j ą c y m zalud
n i e n i u u n i e m o ż l i w i a ł y u t r z y m a n i e s i ę t y l k o z g o s p o d a r k i rolno-hodowlanej.
uczciwi
w y k o n a w c y , przez co f i r a n k a t a k a po p i e r w s z y m p r a n i u b y ł a
Kurpiach.
Uprawianie różnego rodzaju zajęć pozarolniczych ma w ś r ó d
pozostawało
skośną kratę. Każde skrzyżowanie nitek należy
do
wyrzucenia.
Na
nakrochmalonej
siatce
dużymi
ściegami
w y s z y w a n o proste k w i a t o w e w z o r y . F i r a n k i r o b i o n o p o c z ą t k o w o
z nici lnianych, później bawełnianych. W y t w ó r c a , k t ó r y
miał
d w i e r a m y , m ó g ł w c i ą g u jednogo d n i a z r o b i ć d w i e f i r a n k i (sta
n o w i ą c e k o m p l e t do jednego o k n a ) . M o ż l i w o ś ć n a b y c i a f i r a n e k
w sklepach u s p o ł e c z n i o n y c h s p o w o d o w a ł a spadek p o p y t u , z a c z ę
2
ł o w i ę c z a n i k a ć i c h w y t w a r z a n i e . P o d koniec l a t 70-tych z n ó w
N a gruncie prowadzonej t u od d a w n a p r o d u k c j i p ł ó t n a
na
z a c z ę t o s i ę t y m z a j m o w a ć , ale na bardzo m a ł ą s k a l ę , n p . we w s i
s p r z e d a ż r o z w i n ą ł s i ę w czasie o k u p a c j i w y r ó b w e ł n i a n y c h
sa
Wolkowe r o b i f i r a n k i jedna rodzina.
modziałów
—
ubraniowych
i prawdopodobnio
już
wówczas
f i r a n e k s i a t k o w y c h , a w k r ó t c e po ostatniej w o j n i e — m a l o w a n i e
makatek.
W e wsiach k u r p i o w s k i c h r ó w n o l e g l e z f i r a n k a m i
wyrabiano
m a k a t k i . M a l o w a n o je z reguły^ na s z a r y m , s z t y w n y m p ł ó t n i o
k r a w i e c k i m s z e r o k o ś c i ok. 70 c m . C i ę t o je n a k a w a ł k i d ł u g o ś c i
W y k o n y w a n o sporadycznie jeszcze teraz siatkowe
firanki
160—200 c m . P r z y p o m o c y t e k t u r o w y c h s z a b l o n ó w
zwanych
największy popyt miały w łatach pięćdziesiątych. Wyrobem ich
czasem „ m o d y " ( i l . 4) r y s o w a n o o ł ó w k i e m elementy f i g u r a l n e ,
w t y m czasio t r u d n i ł o s i ę d u ż o o s ó b , nieraz c a ł o r o d z i n y . C z ę s t o
po c z y m n a k ł a d a n o p o s z c z e g ó l n e k o l o r y . K w i a t y , r o ś l i n y , d r z e w a
b y ł y p r z y p a d k i z a t r u d n i a n i a p r z y w y r o b i e firanek m a ł y c h dzieci,
malowano odręcznie farbami ś c i e n n y m i r o z r o b i o n y m i w
co w z b u d z a ł o n i e p o k ó j i z n a l a z ł o nawet o d d ź w i ę k w
stolarskim. D l a nadania t y m farbom intensywnego koloru
,,Przy
mechanicznej,
przewlekania
ogłupiającej
bawełnianej
nitki
od
i
do
kleju
do
pracy
dawano b a r w n i k ó w do t k a n i n , t z w . „ s u k i e n n y c h " , d o ś ć d r o g i c h ,
gwoździka
stosowanych w i ę c t y l k o j a k o domieszka, aby nie p o d n o s i ć kosz
obezwładniającej
gwoździka
prasie:
ślęczą dzieci j u ż od p i ą t e g o r o k u ż y c i a . Ś l ę c z ą od r a n a do p ó ź n e j
I L 1. M a k a t k a Jelenie,
tów własnych produkcji.
Niektóre wykonawczynie uzupełniały
Zahiczno k . Nowego T a r g u
191
I I . 2, 3. Eugenia W e l k p r z y pracy. D ą b r o w a к . M y s z y ń c a
m a l a t u r ę srebrną farbą — tak wykończone makatki uzyskiwały
chem p o ś r o d k u ,
nieco w y ż s z ą c e n ę . Okresowo c a ł y dom w y t w ó r c y m a k a t e k za
sukniach w y s t ę p o w a ł y m a ł e , fruwające
m i e n i a ł się w p r a c o w n i ę . Eugenia Welk np. m a l o w a ł a w kuchni
biodrowych. Na
na d w ó c h d ł u g i c h
p r z y k ł a d y swobodnego zestawiania r ó ż n y c h p o s t a c i , n p . t a n c e r k a
stołach
( i l . 2,3).
Zwykle
przygotowywała
w k t ó r e j zamiast d w ó c h
aniołów w
długich
a n i o ł k i w przepaskach
kurpiowskich makatkach można też
spotkać
c a ł ą s e r i ę jednego w z o r u . Po n a r y s o w a n i u z p o m o c ą szablonu
w y s t ę p u j e w t o w a r z y s t w i e d w ó c h p a w i ( i l . 10), d w a
g ł ó w n y c h p o s t a c i n a k ł a d a ł a kolejno p o s z c z e g ó l n e k o l o r y w c a ł e j
K a p t u r k i " p o d z i w i a j ą p ł y w a j ą c e ł a b ę d z i e ( i l . 12), na i n n e j w i l k
p a r t i i m a k a t e k . N i e d o k o ń c z o n e i gotowe m a k a t k i
p r z y s ł u c h u j e s i ę m e l o d i i w y g r y w a n e j przez g ó r a l a s i e d z ą c e g o p o d
rozkładano
do suszenia n a s t o ł a c h , ł ó ż k a c h i p o d ł o d z e we w s z y s t k i c h izbach.
D o t e m a t ó w n a j c z ę ś c i e j p o w t a r z a n y c h na m a k a t k a c h
na
p a l m ą ( i l . 15). Same k w i a t y bardzo r z a d k o s t a n o w i ł y
malowano
K a p t u r e k z w i l k i e m oraz a n i o ł y ; rzadziej malowano n p . sceny
s t u j ą c w ten s p o s ó b r e s z t k i k t ó r o
z
płótna.
Malaturę
komponowano
na
ogół
symetrycznie,
główny
t e m a t d u ż y c h m a k a t e k , n a t o m i a s t b u k i e t y lub kosze z k w i a t a m i
l e ż a ł y p a w i e , jelenie, ł a b ę d z i e , „ l a l k i " c z y l i baletnice. Czerwony
góralami.
„Czerwone
na
małych,
kwadratowych
makatkach,
p o z o s t a w a ł y po
wykorzy
podzieleniu
w o d b i c i u l u s t r z a n y m umieszczano d w i e postacie g ł ó w n e , a nas
M a k a t k i b y ł y bardzo t a n i e , ż e b y w i ę c na i c h p r o d u k c j i
t ę p n i e elementy u z u p e ł n i a j ą c e . I t a k n p . w c z ę s t o w y s t ę p u j ą c e j
r o b i ć , trzeba b y ł o m a l o w a ć m o ż l i w i e s z y b k o , s t a r a j ą c s i ę jedno
kompozycji z „ l a l k a m i " względnie z „ b a l e t n i c a m i "
(il. 8—II),
s ą t o d w i e schematyczne f i g u r k i kobiece we w d z i ę c z n y c h , w za
m i e r z e n i u a u t o r a , pozach tanecznych, z w y k ł o w k r ó t k i c h
nolinkach, t r z y m a j ą c e parasolki. Szczegóły stroju
kry-
podkreślone
s ą p r o s t y m i ś r o d k a m i , ale w t a k i s p o s ó b , ż e s p r a w i a j ą
wrażenie
za
4
c z e ś n i e aby
Najwięcej
wyglądały
efektownie i p o d o b a ł y
starania p r z y k ł a d a n o
tralnych, wydobywając
do
się
odbiorcom.
opracowania p o s t a c i cen
zarysy t w a r z y , s z c z e g ó ł y s t r o j u , n a t o
m i a s t m o t y w y u z u p e ł n i a j ą c e malowano s z e r o k i m i p o c i ą g n i ę c i a m i
pędzla,
a
wiele malarek
całe
fragmenty,
zwłaszcza
drzewa,
w y s t a w n o ś c i i b o g a c t w a . T ł o dla tancerek s t a n o w i ą b ą d ź same
z a z n a c z a ł o przez o d b i j a n i e p l a m p r a w i e s u c h y m p ę d z l e m . C z ę s t o
k w i a t y , b ą d ź t e ż fantazyjne drzewa p r z y b i e r a j ą c e czasem p o s t a ć
stosowano jasne b l i k i . E l e m o n t y umieszczone w t l e nie
p a l m l u b b r z ó z . T a k samo k o m p o n o w a n o są sceny z p a w i a m i ,
w zasadzie o k r e ś l o n e g o p e j z a ż u , a t y l k o m a j ą na celu w y p e ł n i e n i e
ł a b ę d z i a m i i j e l e n i a m i , p r z y c z y m p t a k i zawsze s ą z w r ó ć me do
i wzbogaconie drzew. N i e m n i e j j e d n a k w y s t ę p u j ą t u f r a g m e n t y
siebie g ł o w a m i , podczas g d y
także
z a g a j n i k ó w l u b l a s ó w , czasem s ł o ń c e , j e z i o r k o l u b p o t o k . N i e
o d w r ó c o n e . N a osi k o m p o z y c j i z a n i o ł a m i umieszczano k i e l i c h
k i e d y p o t r a k t o w a n e b y w a j ą s z c z e g ó l n i e ciekawie, j a k n p . s t r u m y k
l u b serce, elementy z w i ą z a n e z s y m b o l i k ą c h r z e ś c i j a ń s k ą . T y l k o
na
ten
m a k a t c e , znalezionej w B y d g o s k i e m ( i l . 14).
rodzaj
makatek
jelenie czasem w y s t ę p u j ą
tworzą
opatrywano
czasem
napisami-cytatami
z m o d l i t w cło a n i o ł a s t r ó ż a ( i l . 6). W s z t a f a ż u z k w i a t ó w i drzew
w y s t ę p o w a ł a r ó w n i e ż dziewczyna z w i l k i e m
( i l . 5). M i m o ,
niepodpisanej,
zapewne
jednak
na
Kurpiach
wykonanej
Obecnie, k i e d y p r o d u k c j a m a k a t e k j u ż od k i l k u l a t z o s t a ł a
że
zarzucona, n i e s p o s ó b u s t a l i ć k t o i gdzie na K u r p i a c h w y r ó b ten
n a z y w a n o t ę s c e n ę „ C z e r w o n y m K a p t u r k i e m " nie zawsze m o g ł a
zapoczątkował, jak również w j a k i sposób został wprowadzony
ona b y ć z u p e ł n i e jasna dla o d b i o r c y zo w z g l ę d u n a b r a k t y p o
i następnie zunifikowany
wych
Wiele w y s t ę p u j ą c y c h
atrybutów.
Niektóre
malarki
miewały
szerszy
zestaw
wzorów.
Np.
zestaw
tematyczny
tych
makatek.
t u t a j t e m a t ó w z n a n y c h jest z ma.katek
produkowanych w innych ośrodkach, należą
do
nich
jelenie,
Dąbrowie
p a w i e , sceny z a n i o ł a m i . B y ć m o ż e na t a m t y c h wzorach o p i e r a ł y
k. Myszyńca — oprócz wszystkich wymienionych wyżej t e m a t ó w
s i ę k u r p i o w s k i e m a l a r k i , j e d n a k z n a l a z ł y ono w ł a s n e r o z w i ą z a n i e
jodna z najbardziej c e n i o n y c h — Eugenia. W e l k
w
m a l o w a ł a jeszcze „ r o d z i n k ę " — e z y l i s t a d k o jeleni z d z i e w c z y n ą
t e m a t ó w . P i e r w o w z ó r dla tancerek s t a n o w i ć m o g ł y np. gipsowe
t r z y m a j ą c ą jednego z n i c h za s z y j ę , „ g ó r a l i " c z y l i górale, z w i l
f i g u r k i sprzedawane n a odpustach, z i n n y c h b o w i e m
k i e m i jeleniem a t a k ż e „ m a ł e a n i o ł k i " t j . k o m p o z y c j ę z k i e l i
m a k a t e k tego t e m a t u n i e z n a m y .
192
terenów
M i m o tego, że w okresie p r o s p e r i t y n a K u r p i a c h m a k a t k i
w y k o n y w a ł y d z i e s i ą t k i k o b i e t o r ó ż n y c h z d o l n o ś c i a c h , m a j ą one
w s p ó l n e cechy, p o z w a l a j ą c e
na ich rozróżnienie. Składają się
na t o z a r ó w n o elementy t e c h n i k i i k o l o r y s t y k i , j a k i cechy s t y l o
we. N a w s p ó l n y s t y l k u r p i o w s k i c h m a k a t e k m i a ł o w p ł y w sku
pienie d u ż e j ilości w y t w ó r c z y ń na stosunkowo n i e w i e l k i m obsza
rze. C i ą g ł o k o n t a k t y m u s i a ł y
powodować
bezwiedne
czenia, a m i a ł y miejsce i ś w i a d o m e , c h o ć b y poprzez
zapoży
wzajemne
przekazywanie sobie s z a b l o n ó w do p r z e r y s o w a n i a .
Z niojasnych w s k a z a ń , k t ó r y c h nie u d a ł o się z w e r y f i k o w a ć ,
w y n i k a , ż e na K u r p i a c h p r a w d o p o d o b n i e n a j w c z e ś n i e j r o z p o c z ę t o
w y r ó b makatek w okolicach Ł o m ż y . Natomiast we wsi D ą b r o w y
k . M y s z y ń c a , gdzie r o z w i n ą ł s i ę jeden z p r ę ż n i e j s z y c h o ś r o d k ó w
p r o d u k c j i m a k a t e k , przypuszczalnie j a k o j e d n a z p i e r w s z y c h
z a c z ę ł a je m a l o w a ć n i e j a k a M u r a c h o w a , nieco p ó ź n i e j z a ś Ste
fania
Białkowa.
Wyrób
makatek
szybko się
rozpowszechnił
i w e d ł u g o p i n i i samych m a l a r e k w y k o n y w a n o je „ w k a ż d y m
d o m u " , c h o c i a ż pierwsze m a l a r k i p i l n i e s t r z e g ł y t a j e m n i c t e c h n i
ki. Wśród
wytwórczyń
w tej w s i szczególnie w y r ó ż n i a ł y się
siostry J ę d r z e j c z y k , a wśród nich wspomniana j u ż Eugenia Welk
u r . w 1939 r. W y r o b y i c h u w a ż a n o za ł a d n i e j s z e i staranniej
wykonane od innych. D r u g i m ośrodkiem produkcji makatek b y ł
Stary Myszyniec, w k t ó r y m czołową rolę o d g r y w a ł a W ł a d y s ł a w a
B r o d z i k . M a k a t k i w y t w a r z a n o t a k ż e , c h o ć w mniojszej i l o ś c i ,
T
we w s i W olkowe. Znane s ą m a k a t k i Genowefy Z a t r y b i W i e s ł a w y
W y r ą b e k zamieszkałych w Ostrołęce.
Obok n a j p o p u l a r n i e j s z y c h m a l o w a n y c h na s z t y w n y m p ł ó t
nie,
malowano r ó w n i e ż
m a k a t k i na podszewkowym czarnym
a t ł a s i e . P r z e w a ż a ł a w n i c h t e m a t y k a r e l i g i j n a . Jeden z w y k o
n a w c ó w , Franciszek P ł o c h a r c z y k ze Starego M y s z y ń c a m a l o w a ł
o k . 1965 r . d w a t e m a t y : C h r y s t u s a z A p o s t o ł a m i w ł o d z i i ś w .
R o d z i n ę z Józefem cieślą, inspirując się obrazami, k t ó r e m i a ł
u siebie w d o m u .
We
wnętrzach
„bardziej
eleganckich" z n a j d o w a ł y
zasto
sowanie „ d y w a n y " m a l o w a n e n a f l a n e l i , d u ż e , na c a ł ą ś c i a n ę .
Umieszczano je z r e g u ł y n a d t a p c z a n a m i , w e r s a l k a m i , a w c z e ś n i e j
nad zsuniętymi
m a ł ż e ń s k i m i ł ó ż k a m i ( i l . 16). R ó w n i e ż
d y w a n y r o b i o n o w e wsiach k u r p i o w s k i c h . W y k o n u j ą c a
1962 r . A b r a m o w i c z o w a z M y s z y ń c a c h c ą c u z y s k a ć
i
te
jo od
szablony
z a k u p i ł a jeden t a k i d y w a n n a t a r g u , p o c z y m na jego podstawie
w y c i ę ł a sobie pierwszy k o m p l e t s z a b l o n ó w s k ł a d a j ą c y s i ę z sied
m i u c z ę ś c i , po jednej n a k a ż d y p o t r z e b n y k o l o r . W e d ł u g j e j
informacji
wcześniej
dywany
takie
wyrabiano
w okolicach
Ł o m ż y , m . i n . we w s i Ł y s e .
M a l o w a n e m a k a t k i j a k o element u p i ę k s z a j ą c y w n ę t r z e zna
lazły
powszechną
aprobatę
wśród
mieszkańców
w s i , ale
t y l k o . ' Z j a w i s k o n i e ogranicza s i ę z r e s z t ą do naszego
nie
kraju,
m a k a t k i w y s t ę p o w a ł y bowiem wcześniej w Z w i ą z k u Radzieckim,
6
stąd znajdowały się np. w dobytku repatriantów „zza Buga"
osiedlanych na Z i e m i a c h O d z y s k a n y c h ,
Węgrzech.
8
7
n o t o w a n o j e t e ż na
W Polsce, w l a t a c h 60-ych n i e b y ł o c h y b a z a k ą t k a
k r a j u , gdzie n i e z n a l a z ł o b y s i ę tego w y t w o r u .
M i m o , że n a K u r p i a c h , p o d o b n i e j a k w c a ł e j Polsce m a k a t k i
c i e s z y ł y s i ę u z n a n i e m , n i e zawsze m o ż n a j e b y ł o z n a l e ź ć w do
m a c h w y k o n a w c z y ń . M a l a r k i p y t a n e o s w ó j stosunek do m a k a t e k
w o g ó l e , czy do p o s z c z e g ó l n y c h w z o r ó w n i e k r y ł y swego h a n d l o
wego n a s t a w i e n i a . Stwierdzenie „ d l a m n i e o b o j ę t n o , b y l e l u d z i e
c h c i e l i b r a ć " n i e b y ł o odosobnione i w y r a ź n i e o k r e ś l a ł o charakter
tej
t w ó r c z o ś c i , czy raczej, w t y m ś w i e t l e , j u ż w y t w ó r c z o ś c i .
Z p o c z ą t k i e m l a t 7 0 - t y c h z a ł a m a ł a s i ę masowa p r o d u k c j a
makatok. W y twórczynie podają różne przyczyny, wśród których
n a j c z ę ś c i e j w y m i e n i a j ą podniesienie ceny sztywnego p ł ó t n a , nic
j e d n a k n i e m ó w i ą o s p a d k u zainteresowania, m i j a n i u m o d y i t p .
Z o f i a L i s ze w s i D ą b r o w y p o w i e d z i a ł a n a w e t : „ M o d a n a m a k a t k i
m o g ł a b y b y ć i d z i ś , ale j a k s z t y w n i k p o d r o ż a ł przestano m a l o
w a ć " . Cena sztywnego p ł ó t n a r z e c z y w i ś c i e w z r o s ł a w t y m czasie
kilkakrotnie, przekraczając w końcu cenę ustaloną dla gotowych
T
m a k a t e k , w i ę o i c h p r o d u k c j a i s t o t n i e p r z e s t a ł a s i ę o p ł a c a ć . W y-
II.
4.
Szablony uzyskane od G. L i s z D ą b r ó w k . M y s z y ń c a
— l a l k a , Czerwony K a p t u r e k , w i l k
193
Na K u r p i a c h w y r ó b mat słomianych rozwinął się szczególnie
we w s i a c h : Jazgarka, W y k r o t , K r y s i a k i . M a t y te charakteryzuje
b o g a t y w y p a l a n y o r n a m e n t . U z y s k u j e s i ę go w t e n s p o s ó b , ż e na
elektryczne ż e l a z k o do prasowania n a k ł a d a s i ę s p e c j a l n ą
l o w ą s t o p k ę , n a k t ó r e j w y r y t y jest o r n a m e n t .
meta
W y p a l a n i e jest
o p e r a c j ą t r u d n ą i w y m a g a pewnej z r ę c z n o ś c i , p o n i e w a ż
należy
u w a ż a ć , aby n i e p r z e p a l i ć s ł o m y i n i c i . W w y r o b i e m e t a l o w y c h
stopek w y s p e c j a l i z o w a ł o s i ę k i l k u m ę ż c z y z n n p . J ó z e f M r ó w k a
z Krysiaków,
Zawrotny z
Wykrotu.
Ten ostatni początkowo ż m u d n i e w y k u w a ł ornament
Chrostek
z Lipek,
Jan
dłutkiem
w p ł y t c e aluminiowej później zaś n a u c z y ł się t e c h n i k i odlewania
w piasku formierskim,
za co z a p ł a c i ł d o ś ć z n a c z n ą s u m ę p i e
n i ę d z y . O d t ą d w y t w a r z a n i e p ł y t e k s t a ł o s i ę jego d o d a t k o w y m
zajęciem; zasypał n i m i — jak twierdzi — okolicę w promieniu
k i l k u n a s t u k i l o m e t r ó w . W y r a b i a on d w a rodzaje p ł y t e k , w ą s k i e
do w y p a l a n i a l i s t e w e k oraz szerokie do w y p a l a n i a s ł o m y . W z ó r
na
listewkach, czyli „ l a z g a c h "
w y p a l a s i ę przed
zrobieniem
m a t y , z a ś na s ł o m i e j u ż po jej u t k a n i u . Mocno rozgrzano p ł y t k i
p r z y k ł a d a s i ę do lazg n a d ł u ż e j , dlatego z u ż y w a j ą s i ę po
2—3
latach, n a t o m i a s t p ł y t k i szerokie s ą z d a n i e m i n f o r m a t o r a „ w i e c z
n e " . N a w i ę k s z y c h p ł y t k a c h umieszczany b y w a na o g ó ł m o t y w
roślinny, przeważnie gałązka z kwiatkiem
dziej zdarza s i ę t u t a j o r n a m e n t
lub ptaszkiem.
geometryczny
Rza
komponowany
p o t e m w szlaku r a m u j ą c y m m a k a t k ę , z w a n y m „ k o r o n a " ( i l . 23).
N a w ą s k i c h p ł y t k a c h w y s t ę p u j ą zgeometryzowane w z o r y r o ś l i n
ne ł u b czysto geometryczne ( i l . 20). U s t a l e n i e a u t o r s t w a poszcze
g ó l n y c h m o t y w ó w m o ż l i w e jest t y l k o w n i e l i c z n y c h p r z y p a d
kach, wykonawcy p ł y t e k
kopiują
bowiem wzory będące
już
w obiegu, albo t e ż o p i e r a j ą s i ę n a n i c h . W s p o m n i a n y J a n Za
w r o t n y albo samodzielnie szkicuje a n a s t ę p n i e r z e ź b i w drzewie
m o d e l do o d l e w a n i a , albo t e ż j a k o m o d e l t r a k t u j e p ł y t k ę , w y
k o n a n ą przez k o g o ś innego, d o s t a r c z o n ą n a w z ó r przez k l i e n t a .
II.
5. M a k a t k i
na
Bazarze R ó ż y c k i e g o ,
Warszawa
1964
r.
H a n d e l o m a w i a n y m i t o w a r a m i s t a n o w i na r ó w n i z r ę k o
d z i e l n i c t w e m ź r ó d ł o d o d a t k o w y c h z y s k ó w . Czasami s a m i w y
t w ó r c y z a j m o w a l i s i ę j e d n o c z e ś n i e z b y t e m s w o i c h ł u b swoich
i c u d z y c h w y r o b ó w , na ogół j e d n a k w h a n d l u s p e c j a l i z u j ą s i ę
l u d z i e spoza tego grona. D o m i n u j ą c ą f o r m ą s p r z e d a ż y jest h a n d e l
traktować
d o m o k r ą ż n y , p r z y c z y m z w y k l e h a n d l a r k i t r z y m a ł y s i ę ustalo
j a k o jedynego p o w o d u z a n i k u m a k a t e k . G d y b y b o w i e m n a d a l
n y c h tras, gdzie k o r z y s t a ł y z t y c h samych p u n k t ó w n o c l e g o w y c h
c i e s z y ł y s i ę one szerokim uznaniem o d b i o r c ó w , n a w o t znaczne
i o d b i e r a ł y w y s ł a n e w c z e ś n i e j na poste restante p a c z k i z t o w a r e m .
podniesienie ceny n i e p o w i n n o b y ł o o d b i ć s i ę na popycie. U w a ż a
Listonosz ze Starego M y s z y ń c a (sam m a l o w a ł n i e g d y ś m a k a t k i )
daje s i ę j e d n a k , ż e w z r o s t u cen surowca n i e m o ż n a
m y , ż e w t y m czasie z a c z ę ł a j u ż p r z e m i j a ć m o d a na m a k a t k i ,
w s p o m i n a , że w d n i targowe poczta w M y s z y ń c u
a jednym z ich s u b s t y t u t ó w stały się słomiane maty.
po 400 t a k i c h paczek. K u r p i o w s c y handlarze s w ą d z i a ł a l n o ś c i ą
Wylansowała
je Cepelia w l a t a c h
50-tych jako
element
w y s t r o j u w n ę t r z a i z r o b i ł y one z a w r o t n ą k a r i e r ę w mieszkaniach
m i e j s k i c h , gdzie w p e w n y m okresie s t a n o w i ł y nawet
wykładnik
n o w o c z e s n o ś c i i dobrego s m a k u w ł a ś c i c i e l i . Stosuje s i ę je z r e s z t ą
d o ś ć powszechnie do teraz. M n i e j w i ę c e j w 20 l a t s ł o m i a n e m a t y
zaczęły p r z y j m o w a ć się w nowocześniejszych wnętrzach wiejskich,
ale w f o r m i e wzbogaconej
listewkami, wypalaniem, a
często
i b a r w ą . Dekoracja z m i e n i ł a charakter m a t y , k t ó r a w s w y m za
łożeniu m i a ł a działać głównie swą p r o s t o t ą . Wydaje się jednak,
że w ł a ś n i e na skutek tego wzbogacania s t a l ą s i ę b l i ż s z a g u s t o m
wiejskich
odbiorców. Maty
s ą obecnie na w s i modne,
ludzie,
k t ó r z y p r a g n ą m i e ć „ n o w o c z e ś n i e " u r z ą d z o n e mieszkanie
wie
przyjmowała
o b e j m o w a l i c a ł y k r a j , p r z y t y m , j a k m ó w i o n o , specjalizowali s i ę
w trasach. T a k n p . jedna z naszych r o z m ó w c z y ń c h ę t n i e w r a c a ł a
w swoje s t r o n y rodzinne „ z a W a r s z a w ę " ( c z y l i w okolice R y k ,
D ę b l i n a , P u ł a w , K u r o w a ) inne j e ź d z i ł y „ n a z a c h ó d " ( w okolice
Nowej S o l i , K o ż u c h o w a , Ż a r ó w , Ż a g a n i a , za G ł o g ó w i Leszno).
W y j e ż d ż a ł y z d o m u na k i l k a l u b k i l k a n a ś c i e d n i , a ż do wyczer
p a n i a zapasu t o w a r u . D o j e ż d ż a ł y k o l e j ą , potem s z ł y pieszo po
wsiach, n i e o m i j a j ą c t a r g ó w . H a n d l o w a n o b ą d ź j e d n y m
rodzajem
wyrobów
asortyment
(np. same m a k a t k i ) , b ą d ź
o tłoczone
obrazki, słomiane
tylko
t e ż poszerzano
maty,
c h o d n i k i zc
szmat i t p .
N i e wszystkie t e m a t y
m i a ł y jednakowe
powodzenie.
Za
s z a j ą je n a d w e r s a l k a m i , s t o s u j ą j e r ó w n i e ż m ł o d z i p r z y u r z ą
l e ż a ł o to od w i e k u , p ł c i , u p o d o b a ń n a b y w c ó w , a t a k ż e od w a l o r ó w
d z a n i u s w y c h p o k o i i k ą c i k ó w ( i l . 17, 18).
estetycznych m a k a t k i . „ S t a r s z e k o b i e t y a n i o ł y b r a ł y , a m ł o d e
M a k a t k i : i l . 6. Anioły, w y k . G . Z a t r y b , O s t r o ł ę k a ; i l . 7, 8 w y k . D . Ś n i a d a ł a , O s t r o ł ę k a ; i l . 9, 10. W y k . E u g e n i a W e l k , D ą b r o w y ; i l . 1 1 .
Lalki z K o m a ń c z y k . Sanoka; i l . 12. M a k a t k a prawdopodobnie k u r p i o w s k a ; i l . 13. M a k a t k a z D ą b r o w y k . S i e m i a t y c z ; i l . 14. M a k a t k a
z M i e r u c i n a k . S ę p ó l n a K r a j . ; i l . 15. M a k a t k a z Ż e l i s ł a w i c z e k k . W ł o s z c z o w e j
194
195
196
I
. 19. S p r z e d a ż m a t i c h o d n i k ó w w M y s z y ń c u ; i l . 20. Stoisko z m a t a m i i m a k a t k a m i
k u r p i o w s k i m i , t a r g w W y s z k o w i e , 1974 r .
k a p t u r k i , g ó r a l e , baletnice t e ż c h ę t n i e . . . jelenie m a ł o , bo d u ż e
brzuchy m i a ł y "
tencjalnych
( i l . 1).
klientów
i
Rutyna
pozwalała
zaoferowanie
na
ocenianie po
właściwego
tematu.
W
z w i ą z k u z p o p y t e m na p o s z c z e g ó l n e sceny handlarze o d p o w i e d n i o
k s z t a ł t o w a l i swoje z a m ó w i o n i a u wytwórców^.
W l a t a c h o s t a t n i c h w n i e k t ó r y c h k u r p i o w s k i c h wsiach w i d a ć
w y r a ź n y upadek z a r ó w n o w y t w ó r c z o ś c i j a k i h a n d l u . W p ł y w na
to m a j ą , prócz przedstawionych
wanie i wprowadzanie
już przyczyn, takżo
propago
n o w y c h f o r m gospodarowania,
głównie
k o n t r a k t o w a n e u p r a w y l n u i t y t o n i u oraz specjalistyczna h o d o w l a
b y d ł a , p r z y n o s z ą c e s p o r y zysk i z a j m u j ą c e wielo czasu. Coraz
toż m n i e j jest m ł o d y c h l u d z i , k t ó r z y b y s i ę z a j ę l i
rękodziełom
czy h a n d l e m . W o l ą s z u k a ć p r a c y poza w s i ą
P R Z Y P I S Y
M a t e r i a ł y nie p o w o ł a n e w przypisach p o c h o d z ą z a r c h i w u m
P r a c o w n i D o k u m e n t a c j i Polskiej S z t u k i L u d o w e j I S P A N
i zebrane z o s t a ł y w czasie b a d a ń penetraeyjnych w r . 1969
i 1981.
Por. J a d w i g a H i l c z e r - P i ł i c h , Współczesne
upodobania
estetyczne ludności
na podstawie
domów Kadzidła,
„ P o l . Szt.
L u d . " , R . 23, 1969 nr 3/4, s. 149—178
A n n a M i l e w s k a - M l y n i k , Świadomość
grupy społecznej a upo
dobania estetyczne (na przykładzie
analizy
wnętrz domów
wsi
Rościszewo),
„ P o l . Szt. L u d . " , R . 28, 1974 nr 1, s. 47—56
B o ż e n a K u r a l , Współczesne
tendencje
rozwojowe
wnętrza
domu chłopskiego
na Polskim Spiszu,
„ P o l . Szt. L u d . " , R . 30,
1976 n r 1, s. 19—29
Jacek O l ę d z k i , Kxdtura artystyczna ludności
kurpiowskiej,
W r o c ł a w 1971, s. 35—37
W ł o d z i m i e r z Olszewski, Dzieci za firankami,
„Chłopska
Droga", 24.XI.1957
W 1969 r. za m a k a t k ę d ł u g o ś c i 170 c m w y k o n a w c z y n i
o t r z y m a ł a 30 zł.
Współczesne
malarstwo ludowe, L u b l i n 1969, s. 15
Aleksander J a c k o w s k i : „ B a r d z o w i e l e prac i d e n t y c z n y c h
n i e m a l z t y m i (w'ystawa m a k a t e k — p . E F P , B K ) , k t ó r e t u
w i d z i m y s p o t y k a s i ę we w n ę t r z a c h m i e j s k i c h i w m a ł y c h mias
teczkach".
1
O r n a m e n t y na stopkach do w y p a l a n i a s ł o m y , w y k . przez W . Za
wrotnego z W y k r o t u k . M y s z y ń c a ; ił. 2 1 . Słoneczniki;
i l . 22.
Różyczka;
i l . 23. Korona,
ornament na stopce do w y p a l a n i a
s ł o m y , w y k . J . Chrostek z K r y s i a k ó w
2
T
3
4
5
6
Franciszek K o t u l a , ,,Dywany"
— współczesne
malarstwo
ludowe wsi rzeszowskich,
„ P o l . Szt. L u d . " , R . 17, 1963 n r 3/4,
s. 136, p r z y p . 6
J ó z e f B u r s z t a , Z b i g n i e w Jasiewicz, Zderzenie kultur na
ziemiach zachodnich
i północnych
w świetłe materiałów
ze wsi
koszalińskich,
„ P o l . Szt. L u d . " ' , R . 16, 1962 n r 4, s. 216, i l . 28
Współczesne
malarstwo ludowe, L u b l i n 1969, s. 18
7
8
Fot. St. Deptuszewaki, il. 2, 9, 10; J . Świderski, П. 1, 3—8, 11—23
198
