-
Title
-
Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1
-
Description
-
ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1, s.235-260
-
Date
-
1989
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:1250
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1353
-
Text
-
R
к
О
N
I
К
А
„Etnografia Polska", t. X X X I I I : 1989, z. 1
P L I S S N 0071-1861
III K O N G R E S M I Ę D Z Y N A R O D O W E G O
ETNOLOGICZNEGO I
W
TOWARZYSTWA
FOLKLORYSTYCZNEGO
ZÜR1CHU
W dniach od 8 do 12 kwietnia 1987 r. odbyl się w Zürichu I I I Kongres Między
narodowego Towarzystwa Etnologicznego i Folklorystycznego (Societě Internationale d'Ethnologie
et de Folklore — S I E F ) oraz zebranie plenarne Zarządu.
Ukonstynuowane w 1964 r. S I E F w swojej działalności nawiązało do M i ę d z y n a r o d o w e j
Komisji do B a d a ń Sztuki i Tradycji Ludowych (Commision Internationale des Arts et
Traditions Populaires — C I A P ) p o w o ł a n e j w 1928 r . ' G ł ó w n y m zadaniem S I E F , tak jak
i C I A P , jest integracja europejskich etnologicznych i folklorystycznych środowisk naukowych
oraz wymiana doświadczeń badawczych i osiągnięć metodologicznych. Współpraca między
badaczami oraz organizacjami naukowymi, koncentrującymi się na studiach nad człowiekiem,
w myśl statutu przyczynić się ma nie tylko do rozwoju nauki, ale s t a n o w i ć ważne ogniwo
w procesie pogłębiania k o n t a k t ó w m i ę d z y n a r o d o w y c h .
Prezydium S I E F przyjęło „Cykl życia" za temat naczelny konferencji. Szeroki zakres
p r o b l e m ó w związanych z tym zagadnieniem, rozumianym z a r ó w n o jako proces indywidualnego
rozwoju człowieka, jak i w kontekście życia zbiorowego, uznano za problem szczególnie
ważny w aspekcie współczesnych, g w a ł t o w n y c h i głębokich przeobrażeń s p o ł e c z n o - e k o n o micznych.
W konferencji wzięli udział przedstawiciele 30 krajów. W skład delegacji polskiej wcho
dziły następujące osoby: prof, dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa (członek Rady S I E F ) , prof,
dr Józef Burszta, prof, dr Bronisława K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , prof, dr Dorota Simonides,
doc. dr Jadwiga Kucharska oraz prof, dr Wanda Paprocka. W bogatym programie Kongresu
znalazło się 6 referatów w y g ł o s z o n y c h na posiedzeniach plenarnych oraz 164 referaty,
które przedstawiono w dziesięciu sekcjach tematycznych.
Kongres otworzył przewodniczący S I E F , prof, dr Nils Avid Bringeus. Witając d e l e g a t ó w
podkreślił znaczenie spotkania jako jednego z ważniejszych forum służących wymianie myśli,
d o ś w i a d c z e ń i rozwijaniu k o n t a k t ó w naukowych p o m i ę d z y etnologami a folklorystami euro
pejskimi. Wybór miejsca spotkania został zaproponowany przez Schweizerische Gesellschaft
für Volkskunde, które z o r g a n i z o w a ł o obecny Kongres przy aktywnej współpracy Volkskundliche Seminar der Universitát Zurich. Szczególne p o d z i ę k o w a n i a za ogromny wysiłek organiza
cyjny złożył N . A . Bringeus prof. dr. Paulowi Huggerowi, prof. dr. Arnoldowi Niedererowi,
dr Ueli G y r z Zürichu, jak r ó w n i e ż sekreatrzowi generalnemu Ulli Bruck ze Sztokholmu.
Wyraził również satysfakcję z faktu wyboru na miejsce Kongresu Szwajcarii, która jest
atrakcyjna nie tylko jako ważny ośrodek naukowy, ale r ó w n i e ż ze względu na jej walory
turystyczne.
W czasie obrad plenarnych pierwszy referat wygłosił prof, dr Artur E . Imhof
reprezentujący Wydział Historii Wolnego Uniwersytetu Berlińskiego ( R F N ) zatytułowany
1
D z i a ł a l n o ś ć obu tych organizacji omawiano szeroko w następujących artykułach:
A. L . G o d l e w s k i , Statui prowizoryczny
CIAP.
Informacje dotyczące
działalności
CIAP,
„Lud", t. 49: 1965, s. 804-810; A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , / Kongres Etnologii
Europejskiej
w Paryżu, „Lud", t. 55: 1971, s. 372; B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , / / Kongres
Europejskiej
Etnografii i Folkloru, „Etnografia Polska", t. 29: 1985, z. 1, s. 231-237.
236
KRONIKA
Planowanie kariery życiowej.
Badanie konsekwencji wzrostu długości życia i stabilizacji
życiowej
na przestrzeni 300 lat. N a podstawie zgromadzonego materiału demograficznego
z lat
1680-1980 autor dokonal analizy możliwości rozwoju indywidualnej drogi życiowej człowieka
i jego aktywności, uzależniając je od długości życia i oddziaływania c z y n n i k ó w zabezpiecza
jących stabilizację jego l o s ó w . A . E . ł m h o f badając cykle życia w okresie 300 lat wysuwał
tezę, że niska średnia życia (wynosząca ok. 30 lat) oraz wysoka śmiertelność w dawnych
wiekach uniemożliwiały indywidualizację drogi życiowej człowieka. Zmuszały go do rozwinięcia
specjalnej strategii w s p ó l n e g o działania, do tworzenia wartości bardziej trwałych bazujących
nie na jednostkowych, ale społecznych działaniach grupy, na zgodności woli i harmonii
ukształtowanej na podstawie tradycyjnych s p o s o b ó w zachowania, zwyczajów i religii, a także
ladu społecznego o d p o w i a d a j ą c e g o z e s p o ł o m typu Gemeinschali. N i e p e w n o ś ć życia ziemskiego
kierowała myśl człowieka i jego działania ku zapewnieniu życia wiecznego. D o k o n u j ą c e
się współcześnie przedłużenie przeciętnego wieku człowieka i zmniejszenie śmiertelności
w poszczególnych okresach życia p o z w o l i ł o ludziom rozwinąć indywidualne formy kariery.
R ó w n o c z e ś n i e pełniejsze korzytanie z życia doczesnego i związane z tym tworzenie się
nowych wartości ograniczyło powszechną wiarę w życie wieczne. Jest jednak pewnym para
doksem, jak stwierdził autor referatu, że właśnie ta swoista sekularyzacja uczyniła życie
w s p ó ł c z e s n e g o człowieka krótszym niż jego przodków.
Wzrost wiary w długie życie p o w o d o w a ł zarzucenie dawnej strategi i zmianę typu
s t o s u n k ó w społecznych z Gemeinschaft na Gesellschaft. Jednostka, uzyskując znaczną nie
zależność i a n o n i m o w o ś ć , wchodzi ś w i a d o m i e w określone związki dla osiągnięcia zindywidu
alizowanych celów. Statystyczna ewidencja tych zmian jest widoczna we wzroście liczby
rodzin małych. D ł u g o w i e c z n o ś ć ma zasadnicze znaczenie dla zachowania r ó w n o w a g i w po
dziale na poszczególne okresy życia człowieka. A. E . Imhof zwrócił uwagę na potrzebę
włączenia do p r o g r a m ó w badań w większym niż dotychczas stopniu tych, jak określa,
„odzyskanych lat". Szczególnie dotyczy to kresu starości, równie ważnej w cyklu życia,
jak dzieciństwo i wiek produkcyjny.
Martin Segalen z Francuskiego Centrum Etnologicznego w swoim referacie Rodzina
i krewni; perspektywy badawcze we Francji zwróciła szczególną u w a g ę na potrzeby badań
interdyscyplinarynych w zakresie s t u d i ó w nad rodziną. Od momentu, kiedy przedmiotem
badań socjologicznych są środowiska miejskie, staje się rzeczą konieczną
jak stwierdziła
referentka
podjęcie tego tematu również przez e t n o l o g ó w . Pozwoli to wykorzystać i spraw
dzić wypracowane przez tę dyscyplinę pojęcia i definicje dotyczące małych społeczności.
Przykładem takich interdyscyplinarnych studiów są, wg Segalen. ostatnie projekty badań
socjologicznych i historycznych nad rodziną obejmujące kilka generacji. Ostatnio zachodzące
zmiany w procesie rozwoju ekonomicznego nadają nowe znaczenie rodzinie szczególnie
w społeczeństwach zachodnich, które przeszły okres intensywnego uprzemysłowienia. W a ż n y m
zagadnieniem badawczym jest również obserwacja zjawiska rozszerzania się zachodnich
koncepcji badawczych, dotyczących rodziny, w krajach p o ł o ż o n y c h na kontynencie azjatyckim
i afrykańskim.
W w y g ł o s z o n y m n a s t ę p n e g o dnia na posiedzeniu plenarnym referacie prof. dr. Ingeborgi
Weber-Kellermann ( R F N ) Zwyczaje w rodzinie. Cykl życia a podziały
społeczne
znajdujemy
nawiązanie do myśli zawartych w wypowiedziach A . E . Imhofa. Autorka analizując współ
czesny kierunek rozwoju społeczeństw zwraca u w a g ę przede wszystkim na proces indywiduali
zacji jednostki, na odrzucanie tych wartości, które łączyły ją z układem s t o s u n k ó w od
powiadających dawnemu Gemeinschaft. Zmiany występujące w tym zakresie dokonują się
w różnym tempie. R ó ż n e są również w poszczególnych warstwach społecznych możliwości
samostanowienia i samorealizacji. Ten nowy układ s t o s u n k ó w społecznych niesie jednak
pewne niebezpieczeństwo wynikające z utraty zabezpieczenia, jakie gwarantowała grupa.
W dążeniu do przeciwdziałania temu niekorzystnemu zjawisku należy, j a k stwierdziła referentka,
znaleźć nowe formy komunikowania się ludzi. W tym zakresie dużą p o m o c ą powinny
być badania e t n o l o g ó w europejskich nad cyklem życia w przeszłości i teraźniejszości,
m. in. próby interpretacji znaczenia o b r z ę d ó w i zwyczajów. Studia te pozwalają nie tylko
237
KRONIKA
zrozumieć i p a n o w a ć nad zmianami, ale także kierować nimi we współczesnym pluralistycz
nym społeczeństwie.
Z przyjętego o g ó l n i e podziału cyklu życia na dzieciństwo, okres aktywności zawodowej
i starość I. Weber-Kellerman wybrała do szczegółowej analizy interesujących ją zjawisk
okres dzieciństwa, dając szereg przykładów różnic zarysowujących się w procesie historycz
n o - s p o ł e c z n e g o rozwoju, m. in. w zakresie ubioru, szczególnie kontrastowo i wyraźnie rysujących
się w świetle przedstawionego przez referentkę materiału ikonograficznego.
Prof. dr John Gillis reprezentujący Wydział Historii Uniwersytetu Rutgers w New
Bsunswick ( U S A ) poświęcił swój referat zatytułowany Historycy
a cykl życia
zagadnieniu
chronologizacji o k r e s ó w życia i czynnikom warunkującym ten podział prezentując wwiiki
anglo-amerykańskich badań prowadzonych w ciągu ostatnich 20 lat.
W przeciwieństwie do przeprowadzanych analiz strukturalno-funkcjonalnych dotyczących
chronologii, które ograniczają się do b a d a ń ilościowych cech o g ó l n y c h , pomijając zróżnicowania
klasowe, etniczne czy pleć. historycy podejmują analizę e l e m e n t ó w konstytuujących indywidualną
drogę życiową człowieka. W zakresie chronologii c y k l ó w życia w poszczególnych okresach
historycznych m o ż n a z a o b s e r w o w a ć , jak stwierdza autor referatu, różnice w wyborze
kryteriów podziału na poszczególne cykle. N a początku c z a s ó w nowożytnych (1500-1850)
podział ten nie był zależny od wieku. P o s z c z e g ó l n e okresy życia były natomiast determino
wane statusem jednostki i okolicznościami zewnętrznymi. Ścisłe rygory określające postępo
wanie człowieka prowadziły do wysokiego stopnia rytualizacji, uniemożliwiając indywidualne
planowanie drogi życiowej.
W okresie 1850-1950 uznawano wiek za naturalny czynnik dzielący poszczególne okresy
życia i wyznaczający ich granice. Obecnie (od 1950 r.) brak jednoznacznie określonych
w z o r ó w życia powoduje stan niepewności i uczucia braku stabilizacji c z ł o w i e k a w kolejnych
fazach jego życia, charakterystyczny także dla początku c z a s ó w n o w o ż y t n y c h , jakkolwiek
przyczyny takiej sytuacji są różne w obu okresach. Obserwowana współcześnie r ó ż n o r o d n o ś ć
prowadzi do nowej rytualizacji c y k l ó w życia. W tej szczególnej sytuacji duża jest rola
etnologa badającego procesy rytualizacji w s p o ł e c z n y m i kulturowym kontekście.
W referacie prof, dr Carli Bianko (Włochy) z a t y t u ł o w a n y m Zmiany ról w systemie
pokrewieństwa
w cyklach życia przedstawione zostały wyniki badań prowadzonych w społecz
nościach wiejskich Tuscany.
N . A. Bringeus zaprezentował w swoim referacie Cykl życia
w ohra:ach
materia)
ikonograficzny p o c h o d z ą c y głównie ze Skandynawii z okresu od średniowiecza do współ
czesności, analizując prezentowane obrazy w ich kontekście społecznym i politycznym.
Średniowieczne obrazy c y k l ó w życia wyryte w kamieniu i przedstawione na malowidłach
ściennych k o ś c i o ł ó w wywoływały poczucie marności bytu doczesnego (sic transit gloria mundi).
W wiekach średnich przedstawiano cykl życia jako kolo losu stosując wyobrażenia grzechu
i cnoty dla umoralnienia i odstraszenia od złego. Ukazywanie życia podzielonego na cykle
według wieku h\lo motywem popularnym. Najstarsze przykłady ikonograficzne dzielą życie
na cztei\ okresy. Istniały również podziały na siedem, d w a n a ś c i e lub (najbardziej powszechne)
na dziesięć okresów. Najwcześniejsze obrazy, jak stwierdził Bringeus. w y w o ł y w a ł y reminiscencje
śmierci i życia wiecznego. T o religijne posianie bylo w późniejszym okresie zastąpione
c z ę ś c i o w o przez przekazy o treści moralnej i etycznej. Obrazy przedstawiające poszczególne
okresy w życiu człowieka wyrażały jego p o s ł a n n i c t w o biologiczne i kulturowe. K a ż d y wiek
miał swoje miejsce z odpowiadającymi mu formami aktywności zawodowej i funkcji
społecznej.
Niezależnie od referatów w y g ł o s z o n y c h na sekcjach plenarnych
prowadzone w 10 sekcjach p o ś w i ę c o n y c h następującym tematom.
prace Kongresu
były
1. C y k l życia: różne ujęcia tematu; badania cyklu życia w różnych krajach:
2. S p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n e podstawy strukturalizacji o k r e s ó w życia; badanie cyklu życia
w różnych zawodach; grupy wieku:
3. C y k l życia i podstawowe społeczne instytucje; cykl życia i k o b i e c o ś ć ; cykl życia
i religijne rytuały;
238
KRONIKA
4. Dzieciństwo, wychowanie, m ł o d o ś ć :
5. Narodziny i chrzest; wybór partnera, m a ł ż e ń s t w o ;
ň. Prawne i historyczne aspekty sekularyzacji rytuałów: starość, społeczne oznaki wieku
i rangi:
7. Święta i rytuały; śmierć i pogrzeb;
8. C y k l życia jako proces indywidualny; migracje i mniejszości;
9. Słowne przedstawienie c y k l ó w życia;
10. Okresy życia w literaturze popularnej; cykl życia i popularna ikonografia.
Referaty były wygłaszane w trzech j ę z y k a c h : niemieckim, francuskim i angielskim
(wyjątkowo w jęz. włoskim). Delegacja polska przedstawiła 6 referatów (w pięciu sekcjach).
Byly one p o ś w i ę c o n e następującym tematom: Dziecko w rodzinie wiejskiej. Między
tradycją
a postępem
na przykładzie
polskim
A. Kutrzeba-Pojnarowa (sekcja 4), Życiorysy
w świetle
polskich pamiętników
chłopskich — J . Burszta (sekcja 9), Przemiany w stroju ślubnym robot
ników Lodzi
B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a (sekcja 5), Przekaz wartości
etycznych w zbiorach
polskiej poezji dziecięcej
i młodzieżowej
D . Simonides (sekcja 9), Nocne czuwanie przy
zwłokach
w
wietle ludowych zwyczajów—
J . Kucharska (sekcja 7). Współczesne
zmiany
w tradycyjnym przekazie kulturowym w polskiej rodzinie wiejskiej — W. Paprocka (sekcja 2).
Problematykę polską podjęła również w swoim referacie z a t y t u ł o w a n y m Szeine Ud. Stereotyp
«mądrego
Żyda»
w żydowskiej
i polskiej kulturze ludowej Olga Mulkiewicz-Goldbergowa
(Izrael).
W trzecim dniu obrad odbylo się zebranie Rady Administracyjnej S I E F . Posiedzenie
otworzył A. N. Bringeus. Po podziękowaniu z ł o ż o n y m gospodarzom Kongresu, przedstawi)
sprawozdanie z działalności S I E F za lata 1983-1987. w których pełnił funkcję p r z e w o d n i c z ą c e g o .
Na zakończenie swego wystąpienia A . N. Bringeus złożył rezygnację z zajmowanego stano
wiska. Następnie przedstawił w imieniu Rady propozycję nadania c z ł o n k o s t w a honorowego
S I E F A. Nidererowi oraz (na wniosek k o l e g ó w polskich) prof, dr Marii Znamierowskiej-Prüfferowej. A. Kutrzeba-Pojnarowa przedstawiła krótki życiorys M . Znamierowskiej-Prüfferowej oraz podkreśliła jej czynny udział w pracach i konferencjach C I A P i S I E F . Obie
propozycje przeszły jednogłośnie. Nowym przewodniczącym S I E F został wybrany przedstawiciel
Norwegii Reimund Kvideland.
Następnie przystąpiono do w y b o r ó w c z ł o n k ó w Rady, przy czym zastosowano zasadę
pozostawienia
w miarę możliwości — w Radzie dotychczasowych c z ł o n k ó w . Jedynie w kilku
przypadkach dokonano zmian na wniosek c z ł o n k ó w Rady proponujących nowych przed
stawicieli swoich krajów. Z g ł o s z o n o następujące osoby: p. Meuille (Belgia). Vaclav Frolec
(Czechosłowacja), Martine Segalen (Francja), Dunja Rihtman-Augustin (Jugosławia), Ute
Mohrmann ( N R D ) . Vilmos Voigt (Węgry), Venetia Newall (Wielka Brytania), Giovanni
Bronzini (Włochy).
Ponadto wprowadzono do Rady przedstawicieli krajów dotąd w niej nie reprezento
wanych. Zostali nimi: Julio Caro Barocha (Hiszpania), Patricia Lysagh (Irlandia), Halfredur
Orn Eiriksson (Islandia). Olga Mulkiewicz-Goldberg (Izrael). Joseph Cassar Pullicino (Malta).
A. de Breto (Portugalia), Ueli G y r (Szwajcaria). Przedstawicielem Polski p o z o s t a ł a A . Kutrzeba-Pojnarowa.
Po dyskusji ustalono skład zarządu: przewodniczący R. Kvideland (Norwegia); zastępcy:
Y . Bromley ( Z S R R ) , A. N . Bringeus (Szwecja), J . Cuisenier (Francja); skarbnik B. S. Frykman
(Norwegia). Nowy przewodniczący p o d z i ę k o w a ł zebranym za wybranie go na to stanowisko
i gospodarzom za zorganizowanie Kongresu.
W dalszej dyskusji B. S. Frykman przedstawiła sprawy komisji do badań kultury
robotniczej działającej w Szwecji, która współpracuje z ośrodkami badawczymi w R F N .
Z ich inicjatywy ma zostać zorganizowane sympozjum (prace przygotowawcze j u ż roz
poczęto).
R. Kvideland zwrócił się do zebranych o składanie propozycji tematów następnego
Kongresu. Y . Bromley zgłosił temat dotyczący zagadnień s t o s u n k ó w etnicznych. Wysunięto
239
KRONIKA
również propozycje poświęcenia następnego Kongresu problemom sztuki ludowej. Miejscem
I V Kongresu będzie prawdopodobnie Bergen (Norwegia).
Na
zakończenie należy podkreślić
znakomita organizację
Kongresu.
Obrady
odbywały
się w d w ó c h gmachach Uniwersytetu. Ogromna liczba sekcji, na których w y g ł a s z o n o referaty
w
trzech językach,
wszystkim nie
nie
miała jednak
zawsze spójną
stałych
tematyką
audytoriów,
referatów
co
spowodowane
danej sekcji.
To
również
bylo
przede
miało
wpływ
na zakres dyskusji. Organizatorzy bardzo starannie przygotowali imprezy towarzyszące
gresowi.
W gmachu
Uniwersytetu,
gdzie
odbywały
się
obrady,
zaprezentowano
Kon
wystawę
fotograficzną Alberta Nyfelera p o ś w i ę c o n ą chrztom, ś l u b o m i pogrzebom w kantonie Valais
w latach
1910-1935. Zorganizowano również wystawę
połączoną
związanych z problematyką cyklu życia. N a l e ż y przy tym
Kongresu
bibliografii
Bułgarii, Finlandii,
obejmującej
NRD,
prace
z
lat
1970-1980,
Irlandii, Norwegii, Szwajcarii,
Zorganizowano również pokaz
filmów
ze
sprzedażą
wspomnieć o
które
wydawnictw
wydanej z
ukazały
się
w
okazji
Austrii,
Szwecji, na Węgrzech i w
ZSRR.
etnograficznych oraz występy z e s p o ł ó w regionalnych.
Po z a k o ń c z e n i u obrad Kongresu zorganizowano 5 c a ł o d n i o w y c h wycieczek autokarowych
(do
wyboru). Zorganizowano wyjazdy i zwiedzanie następujących miejsc: Trogen
narodowej wioski
dzieci.
Bazylei.
Lucerny.
Einsideln
najbardziej
znanego
między
w
Szwajcarii
miejsca pielgrzymek oraz wodospadu Renu.
Każdy
z uczestników
wygłaszanych
The Life
na
Cycle.
sesjach
Kongresu otrzymał dwujęzyczne
plenarnych,
jak
i w
sekcjach
streszczenia z a r ó w n o
oraz
międzynarodową
Pełny zestaw materiałów znajduje się w Ośrodku Dokumentacji i
referatów
biliografię
Informacji
Etnograficznej P T L , Ł ó d ź , ul. Jaracza 78.
Wanda
Paprocka
AZJA ŚRODKOWA
TRADYCJA I ZMIANA.
II E U R O P E J S K I E S E M I N A R I U M Ś R O D K O W O A Z J A T Y C K 1 E
W LONDYNIE
Seminarium (Second European Seminar on Central Asian Studies) p r a c o w a ł o w Londynie
w dniach od 7 do 10 kwietnia 1987 roku. Zorganizowane zostało przez dr Shirin Akiner
przy pomocy p r a c o w n i k ó w Centrum i Departamentu S t u d i ó w Blisko- i Ś r o d k o w o w s c h o d n i c h
(The Centre and the Department of Near and Middle Eastern Studies) Szkoły Studiów
Orientalnych i Afrykańskich Uniwersytetu w Londynie. S t a n o w i ł o kontynuację spotkań ś r o d k o w o azjatyckich z a p o c z ą t k o w a n y c h przez I Seminarium z w o ł a n e do Utrechtu przez prof. .1. Waardenburga w grudniu 1985 r o k u .
1
Seminarium
językoznawców,
w
Londynie
historyków
zgromadziło
kultury,
przedstawicieli
antropologów
różnych
(etnologów),
dyscyplin:
socjologów,
historyków,
ekonomistów,
p o l i t o l o g ó w , a r c h e o l o g ó w , d e m o g r a f ó w i m u z y k o l o g ó w zainteresowanych problematyką
Środkowej.
B y ł o ich
w sumie ponad 400.
W trakcie Seminarium
wygłoszono
około
Azji
130
referatów zaprezentowanych przez przedstawicieli o k o ł o 20 krajów Europy, Azji i Ameryki.
Obecni byli m. in. naukowcy z Chińskiej Republiki
w skład której obok p r a c o w n i k ó w
Zarządu Religijnego M u z u ł m a n ó w
1
Ludowej,
a także delegacja radziecka,
instytucji naukowych wchodzili również
przedstawiciele
Azji Środkowej i Kazachstanu w Taszkiencie. Specjalna
Materiały z Senimarium opublikowane zostały w: Utrecht Papers on Central Asia.
Proceedings of the First European Seminar on Central Asian Studies held at
Utrecht,
16-18 Decemhr 1985, Utrecht, Mark van Damme and Hendrik E . Boeschoten (eds).
Turkological Series. No 2. Utrecht 1987.
240
KRONIKA
sesja Seminarium p o ś w i ę c o n a została zbiorom środkowoazjatyckim
i bibliotekach.
W
przerwach
obrad
prezentowano
azjatyckiej sztuki dekoracyjnej oraz publikacje
slajdy,
w brytyjskim
muzykę
przedstawione
i wytwory
przez
muzeach
środkowo-
bibliotekę
School
of
Oriental and African Studies oraz w y d a w c ó w .
W pracach Seminarium przyjęto szerokie rozumienie terminiu Azja Ś r o d k o w a .
nim radziecką Azję Ś r o d k o w ą i Kazachstan,
Objęto
p o ł u d n i o w ą Syberię, M o n g o l i ę , Sinkiang, Tybet,
Afganistan i p ó ł n o c n y Iran. Skoncentrowanie uwagi na wydzielonym terytorium oraz inter
dyscyplinarny
charakter
Seminarium
pozwalają
traktować
je
jako
przejaw
atrakcyjności
i popularności tzw. „studiów obszaru", rozwijanych w wielu ośrodkach naukowych. W y j ą t k o w o
obecnie duże zainteresowanie Azją Ś r o d k o w ą
wynika z trzech, jak się wydaje,
przyczyn:
1. Bogatej historii i różnorodności kulturowej regionu; 2. G ł ę b o k i c h przeobrażeń
społeczno-
-kulturowych i konfrontacji na tym terenie, często dramatycznej, odrębnych
wzorów
kultu
rowych: kultury islamu, m. in. islamu tradycyjno-ludowego, islamu zmodernizowanego i funda
mentalizmu islamskiego oraz kultury euroamerykańskiej w ich różnych odmianach i konstelacjach;
3. Wieloletnich już badań. m. in. m i ę d z y n a r o d o w y c h , których przykładem był projekt U N E S C O
..Badanie cywilizacji
Azji Centralnej",
realizowany od roku
I966-.
Problematyka antropologiczna (etnologiczna) najszerzej przedstawiona została w ramach
Seminarium
nich
referatów
wymienić warto wystąpienie N . Tapper (King's College. London) Kobieta i władza.
przez a n t r o p o l o g ó w
Perspek
tywa w małżeństwie
wśród
brytyjskich.
Pasztunów
Antony's College, Oxford) Zakres
radzieckich:
i zmiana
R . Tapper
wśród
(School
nomadów
Polytechnic)
różnych
podstaw kulturowych.
czesność
Dobre
w Sinkiangu.
Tzw.
druga
.1. Scarce
w ubiorze muzułmanów
zachowanie
się
w
ekonomia
and
w
afgańskiego,
i zmianą.
African
G.
przez
Życie
Studies,
Mars
Uzbekátanie
T.
Dragadze
domowe
Londyn)
i Y.
AItman
i Gruzji
jako
(St.
Tadżyków
Osiedlenie
(North
się
East
wytwór
dwóch
(Corpus Christi College, Cambridge) Etniczne
(Royal
Scolish
Azji Środkowej
Mongolii.
tradycją
afgańskiego.
C . Hann
wygłoszonych
Turkiestanu
nad
Oriental
Turkiestanu
London
sportowe
Dur ariów
dyskusji
of
Spośród
Museum.
Edynburg)
Kontynuacja
gry
i nowo
oraz C . Humphrey (University of Cambridge)
Zwyczaje
obowiązujące
gospodarza
i gości.
Z
dużym
zainteresowaniem spotkał się referat znanego ze s t u d i ó w etnoreligioznawczych etnografa ra
dzieckiego W. Basilowa (Instytut Etnografii A . N .
ZSRR
Środkowej
w
i Kazachstanie
oraz Polki
South Jutland) Rytualizm
w życiu
pracującej
rodzinnym
w Moskwie) Islam ludowy w
Danii
w radzieckiej
E . Chylińskiej
Azji
Środkowej.
zanie. Z. Jasiewicz (Uniwersytet im. A . Mickiewicza) wygłosił referat pt.
rzemieślników
referatów
Azji Środkowej.
etnologicznych
Interpretacja genetyczna i funkcjonalna.
była
próba
dotarcia do
czynników
Azji
(University
of
Sunnat — obrze
Wierzenia i
rytuały
W s p ó l n ą cechą większości
sprawczych
i
mechanizmów
kontynuacji i przemiany społeczno-kulturowej zawartych w świadomości i działaniach jednostek
i małych, pierwotnych grup społecznych.
strzegalne również
w opracowaniach
Polskie badania
wystąpieniem
środkowoazjatyckie
etnologa, dzięki
Stąd
też tak
przedstawicieli
duże zainteresowanie rodziną,
innych
zaprezentowane
referatom
niż
antropologia
zostały,
poza
orientalistów — j ę z y k o z n a w c ó w
do
dyscyplin.
wspomnianym
już
i literaturoznawcy
oraz historyka. Przedstawili oni następujące opracowania: W. D u l ę b a (Uniwersytet Jagielloński)
wygłosił referat Legendarne
i historyczne
wolska (Uniwersytet Jagielloński) Irańska
sińska
(Uniwersytet Jagielloński,
dynastie w pierwszej części
rewolucja
Szach Name, A.
Krasno-
jej propagandy,
J . Pstu-
islamska i język
staż stypendialny w
Uniwersytecie
w Oxfordzie)
Zmiany
demograficzne w Afganistanie od 1978 roku. natomiast E . Szczepanik (Instytut Krajów
listycznyh P A N w Warszawie) m ó w i ł a o Trudnościach
II
Wojny
w radzieckiej
Azji Środkowej
Socja-
w czasie
Światowej.
Seminaria środkowoazjatyckie. z których następne ma się o d b y ć we
Francji, inicjowane
są i organizowane przez Central Asian Studies Association. Z a r ó w n o spotkania specjalistów.
- Por. B. G . G a f u r o v ,
meždunarodnogo
sotrudničestva
L . I. M i r o š n i k o v , Izučenie civilizaci/
po proektu UNESCO,
Moskva 1976.
Central'noj
Azii.
Opyl
KRONIKA
241
jak i inne formy działalności Stowarzyszenia godne są uwagi polskich e t n o l o g ó w
na
ich z a a n g a ż o w a n i e
w badania na tym
terenie.
Azja
Środkowa
z racji
jest regionem
poza
europejskim, który stał się przedmiotem zainteresowania i terenem badań kilkunastu polskich
etnologów.
Przez wiele
lat studia
terenowe
prowadziła
Ekspedycja
Mongolska
Zakładu
Etnografii I H K M P A N , kierowana przez prof. dr. W. Dynowskiego. W Katedrze Etnogra
fii U A M działał Zespół do B a d a ń nad Kulturą Azji Ś r o d k o w e j , który w roku 1976 zorga
nizował wyprawę do Afganistanu. N a terenie Azji Ś r o d k o w e j nie zabrakło również badaczy
polskich pracujących indywidualnie. W polskich etnologicznych
właśnie
Azja
Ś r o d k o w a jest regionem,
dla którego
badaniach pozaeuropejskich
nagromadzono
najbogatsze .materiały
z b a d a ń prowadzonych w okresie powojennym i opublikowano najwięcej o p r a c o w a ń . Dorobek
polskich b a d a ń etnologicznych w zakresie problematyki środkowoazjatyckiej skłania do kontynu
acji tych prac i włączenia się do m i ę d z y n a r o d o w y c h studiów nad Azją Ś t o d k o w ą .
Zbigniew
V ŚWIATOWY K O N G R E S
Jasiewicz
MONGOLISTÓW,
U Ł A N B A T O R , 14-20 W R Z E Ś N I A
1987
Już po raz piąty stolica Mongolii gościła u c z e s t n i k ó w m i ę d z y n a r o d o w e g o Kongresu
M o n g o l i s t ó w . T y m razem wzięły w nim udział delegacje z 30 krajów (w sumie ponad
250 o s ó b ) , w tym także z Kampuczy, C h R L i Afganistanu, co miało ważką w y m o w ę
p o z a n a u k o w ą . Delegacja polska składała się z trzech o s ó b . Przewodniczył jej prof, dr Bohdan
Jaczewski, historyk, zastępca sekretarza Wydziału I P A N . W skład delegacji wchodzili ponadto:
doc. dr Stefan K o j ł o (Instytut K r a j ó w Socjalistycznych P A N ) i dr Iwona Kabzińska-Stawarz
(Instytut Historii Kultury Materialnej P A N ) . Choroba zatrzymała w Polsce prof. dr.
Stanisława K a ł u ż y ń s k i e g o z Instytutu Orientalistyki U W . D o U ł a n Bator przybył jednak inny
pracownik tego Instytutu, dr Jerzy Tulisow.
Jak podkreślił w przemówieniu powitalnym N . Sodnom (prezes A N M R L ) , „ K o n g r e s
jest miejscem spotkania tych, którzy zapisali najlepsze strony światowej mongolistyki,
i tych, którzy je dopiero zapiszą w przyszłości". Istotnie, obok wielu znakomitych badaczy,
takich jak C h . Bawden, G . K a r a , J . Szima, R . Hamayon, J . Legrand i in., wśród uczest
n i k ó w znajdowała się znaczna grupa m ł o d y c h , prężnych n a u k o w c ó w (np. delegacje j a p o ń s k a ,
mongolska, radziecka). M ó w i ą c o dotychczasowych zdobyczach mongolistyki, N . Sodnom
w s p o m n i a ł tych wybitnych badaczy, którzy zmarli w okresie 5 lat, jakie minęły od ostat
niego Kongresu. P a d ł o tu m. in. tak bliskie polskim etnologom nazwisko prof. dr. Witolda
Dynowskiego. Poza N i m wymienione zostały także nazwiska L . Ligettiego, G . S. Sandżeewa,
C . D a m d i n s ü r e n a i in. P a m i ę ć zmarłych uczczono minutą ciszy.
O zadaniach współczesnej mongolistyki m ó w i ł następnie generalny sekretarz Stałego
Komitetu Ś w i a t o w e g o Kongresu M o n g o l i s t ó w ( I C M ) S. Luwsanwandan, zwracając m. in.
u w a g ę na potrzebę analizy i podsumowania dotychczasowych d o ś w i a d c z e ń naukowo-badawczych
w dziedzinie historii Mongolii, ekonomicznego rozwoju kraju, języka, kultury, sztuki, twór
czości ludowej, archeologii, etnografii, a także na k o n i e c z n o ś ć kompleksowego badania
wszystkich sfer życia M o n g o ł ó w , prac w zakresie historii, problematyki społecznej, kultury
itp. W dniu otwarcia Kongresu w y g ł o s z o n e zostały ponadto referaty: Sz. N a c a g d o r d ż a ,
w którym z w r ó c o n o m. in. u w a g ę na badanie procesu zmian społeczno-historycznych w Mongolii
i przechodzenia od nomadyzmu do osiadłości, B . M . S o ł n c e w a dotyczący kwestii studiów
j ę z y k o z n a w c z y c h i p o r ó w n a w c z y c h w zakresie języka mongolskiego i j ę z y k ó w p o ł u d n i o w o -wschodniej Azji, W . Heissiga na temat r e a l i ó w historycznych w eposie mongolskim
oraz A . P. Derewjanki prezentujący dotychczasowe wyniki prac ekspedycji radziecko-mongolskiej w zakresie badania historii kultury Mongolii. Przykłady działania tej ekspedycji,
zwłaszcza prac prowadzonych przez a r c h e o l o g ó w , zaprezentowane zostały także na wystawie,
16 — Etnografia Polska, t. 33. z. 1
242
KRONIKA
którą otwarto w pierwszym dniu Kongresu. Pokazano tam ponadto wybrane książki
p o ś w i ę c o n e Mongolii
dzieła uczonych z wielu krajów. Niestety, zabrakło prac polskich
etnologów i językoznawców.
Od 15 do 17 września (w godzinach: 9-13 i 15-17) trwały prace w trzech sekcjach.
W sekcji I d o m i n o w a ł y zagadnienia związane z historią, e k o n o m i ą i filozofią, w I I
z językiem, literaturą i sztuką, hasłem sekcji I I I były natomiast „Związki kultury i cywilizacji
l u d ó w mongolskich z Azją Centralną". W sekcji I i II w y g ł o s z o n o po 80 referatów,
w sekcji I I I — 65. Uczestnikom u d o s t ę p n i o n o także maszynopisy 34 referatów n a u k o w c ó w
mongolskich, które nie zostały zaprezentowane w czasie Kongresu.
Zakres tematyczny przedstawionych referatów był niezwykle różnorodny. Wystąpienia
w sekcji I koncentrowały się głównie na wybranych zagadnieniach dotyczących rozwoju
Mongolii, niektórych p r o c e s ó w i wydarzeń z jej historii, k o n t a k t ó w z innymi ludami Azji
Centralnej, źródeł historycznych i archiwaliów. Część referatów dotyczyła k o c z o w n i k ó w
ich roli w procesie feudalizacji Mongolii w X I I - X I I I w., jak również w procesie zmian
s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n y c h , jakie miały miejsce po rewolucji 1921 г., stosunku n o m a d ó w i ludności
osiadłej we współczesnej Mongolii, zmian w strukturze społecznej, nowych metod hodowli,
przeobrażeń w sposobie życia pasterzy. W części referatów poruszono problemy tradycji
i n o w o c z e s n o ś c i w rolnictwie i rozwoju kompleksu agrarno-przemysłowego. Wiele uwagi
p o ś w i ę c o n o zmianom społecznym we współczesnej Mongolii, formowaniu się inteligencji,
sytuacji klasy robotniczej, kobiety, a także - wspomnianym j u ż
zmianom w społeczności
pasterskiej. Omawiano też zmiany ekonomiczne w różnych okresach historii Mongolii,
zwłaszcza zaś w okresie przejściowym od feudalizmu do socjalizmu. Część przedstawionych
tu referatów dotyczyła współpracy naukowej Mongolii z innymi krajami (np. Polską,
Bułgarią, Z S R R ) . Tematem referatów było ponadto życie duchowe i jego przemiany,
funkcjonowanie klasztorów, składanie ofiar, pochodzenie świątyni Czyngiz C h a n a w Ordosie,
terminy oznaczające sakralność władcy. Pojedyncze wystąpienia poruszały problem ochrony
środowiska naturalnego w M R L i bezpieczeństwa w azjatyckim regionie Oceanu Spokojnego.
Przedstawione zostały ponadto przyczynki do biografii Altan Chana oraz p o d r ó ż n i k a Giovanni
Marinoliego.
W sekcji I I zaprezentowano referaty j ę z y k o z n a w c ó w , folklorystów, m u z y k o l o g ó w i historyków
sztuki. Badacze języka mongolskiego poruszyli m. in. zagadnienia jego struktury, pojmowania
niektórych słów, ich genezy, wzbogacania leksyki, tradycyjnych terminów lingwistycznych,
z w i ą z k ó w języka mongolskiego z innymi językami oraz p r o b l e m ó w , jakich przysparzają
przekłady na języki obce, np. niemiecki; wspomniano ponadto o trudnościach w tłumaczeniu
k a n o n ó w buddyjskich. M ó w i o n o także m. in. o nowych metodach badania i opracowywania
źródeł i języka (np. z zastosowaniem k o m p u t e r ó w ) . Wiele referatów p o ś w i ę c o n o Tajnej
historii Mongołów
niektórym stosowanym w niej terminom, formom słów, gramatyce,
badaniom leksykalno-morfologicznym nad tym źródłem do historii Mongolii, zmianom w nume
racji p o s z c z e g ó l n y c h paragrafów, interpretacji itp. Część wystąpień w tej sekcji dotyczyła
różnych g a t u n k ó w literatury i folkloru, m i t ó w , literatury o b r z ę d o w e j , przysłów, przede wszystkim
zaś eposu
jego historii, ewolucji i w y s t ę p o w a n i a poza granicami Mongolii. Przypomniane
też zostały postacie niektórych twórców, np. D . N a c a g d o r d ż a , D . Mjagmara i in. O m ó w i o n o
ponadto niektóre motywy występujące w twórczości mongolskiej, np. walki wyzwoleńczej,
wspomniano także o związkach twórczości literackiej M o n g o ł ó w z literaturą Azji P o ł u d n i o w e j
i Centralnej. Wystąpienia m u z y k o l o g ó w dotyczyły głównie badania folkloru, analizy spektralnej
śpiewu gardłowego, budowy u t w o r ó w , strojenia instrumentów i jego znaczenia dla odbioru
muzyki.
Sekcja I I I zdominowana była przez a r c h e o l o g ó w i historyków sztuki. Znalazły się tu
jednak r ó w n i e ż referaty na temat różnych a s p e k t ó w badania historii, literatury, antropologii
fizycznej, technologii, folkloru i in. Jak j u ż w s p o m n i a ł a m , motywem w i o d ą c y m było zagadnie
nie k o n t a k t ó w l u d ó w mongolskich z innymi ludami zamieszkujących Azję Centralną w różnych
okresach. Wiele miejsca p o ś w i ę c o n o np. etapom zasiedlania Azji Centralnej, prezentacji
niektórych stanowisk archeologicznych, problematyce datowania i interpretacji znalezisk.
KRONIKA
243
a także określania ich przynależności kulturowej, rozszyfrowaniu r y s u n k ó w naskalnych,
badaniu petroglifów w aspekcie problemu pochodzenia pasterstwa mongolskiego, chronologii
z a b y t k ó w archeologicznych, rekonstrukcji w y t w o r ó w kultury materialnej na podstawie odkryć
a r c h e o l o g ó w i in. W referatach p o ś w i ę c o n y c h architekturze poruszono zagadnienie e l e m e n t ó w
tybetańskich w budownictwie mongolskim, zwłaszcza sakralnym oraz kwestię wpływu r y t m ó w
klimatycznych na budownictwo u k o c z o w n i k ó w . Wiele m ó w i ł o się o etnogenezie (m. in.
w świetle danych genetyki), kilkakrotnie powracano do problemu H u n ó w , zwracając
np. uwagę na heterogeniczność ich składu antropologicznego itp. M ó w i ą c o kontaktach
M o n g o ł ó w z innymi ludami Azji Centralnej wspomniano m. in. o ich związkach z Chorezmem.
Kontakty ludności mongolskiej z innymi mieszkańcami Azji znalazły odbicie np. w języku
poszczególnych l u d ó w . Podczas obrad m ó w i o n o również o związkach języka mongolskiego
z językiem tureckim, kirgiskim, osetyńskim. Wspomniano też o leningradzkim rękopisie
Gandżuru i przekładzie D a n d ż u r u na mongolski, a także o ormiańskich źródłach z X I I I - X I V w.
d o t y c z ą c y c h Mongolii. W referatach poruszano ponadto niektóre aspekty badania kultury
duchowej M o n g o ł ó w . N i e k t ó r e wystąpienia informowały o badaniach mongolistycznych, np.
w Czechosłowacji, Buriacji, o pierwszych mongolistach brytyjskich i badaniu historii Mongolii
w Japonii, a także o dokumentach znajdujących się w archiwach R F N , m o g ą c y c h zainteresować
m o n g o l i s t ó w . W sekcji I I I znalazł się również referat o wykorzystaniu wojłoku przez
k o c z o w n i k ó w , o technologii p r o d u k t ó w mlecznych w Mongolii i innych krajach, jeden
referat zaś dotyczył m i t ó w mongolskich i ich klasyfikacji z uwagi na tematykę, a także
udział w przekazie informacji.
Jak wynika z podanego przeglądu, na Kongresie przeważały zagadnienia dotyczące
historii, ekonomii, języka i literatury, archeologii, organizacji badań mongolistycznych i współ
pracy naukowej. Badania etnograficzne reprezentowane były natomiast przez wąską grupę
specjalistów. Odzwierciedla to aktualne zainteresowania m o n g o l i s t ó w i potwierdza fakt. że
niewielu jest dziś na świecie etnografów specjalizujących się w badaniu kultury mongolskiej
(niezależnie od tego, że nie wszyscy mogli być obecni na Kongresie).
Spośród referatów poruszających zagadnienia bliskie etnografom, moją u w a g ę zwróciło
m. in. wystąpienie K . Chabros (Wielka Brytania) zatytułowane Man in lime and space.
An interpretation of some symbolic aspects of nomadisation in Mongolia. M ó w i ł a ona m. in.
o zwyczajach związanych z sezonowymi przekoczowaniami. Zachowania te w symboliczny
s p o s ó b podkreślają sytuację zmiany i n o w o ś c i . Wiele działań pasterzy przybywających na nowe
pastwiska wiąże się z oswajaniem i kontrolą przestrzeni, jej konsekracją. Przybysze inkorporowani są przez tych, którzy przyszli wcześniej, czemu towarzyszą r ó w n i e ż specjalne formy
z a c h o w a ń . Zmiany koczowisk wplatają pasterzy w rytm natury. Ten ruch jest symbolem
życia, ma on także znaczenie dla życia świata. Referat K . Chabros oparty został w dużej
mierze na wynikach badań c z ł o n k ó w nie istniejącej już, niestety, ekspedycji etnograficznej
P A N do Mongolii, zwłaszcza J . S. Wasilewskiego, L . M r o z a i autorki tego sprawoz
dania.
Interesujące informacje o materiałach archiwalnych zawierających dane na temat historii,
wiedzy, kosmogonii, folkloru, obyczajów, s p o s o b ó w zawierania przyjaźni, historii i in.
u K a ł m u k ó w w X V I I I - X X w. p o d a ł a E . Taube ( N R D ) . Jej wystąpienie nosiło tytuł
Neizvestnye materiały po etnografii i folkloru kalmykov. W przygotowaniu znajduje się obecnie
monograficzne opracowanie archiwalnych d o k u m e n t ó w kałmuckich.
S. Ju. Nekljudow ( Z S R R ) przedstawił klasyfikację m i t ó w mongolskich p r z e p r o w a d z o n ą
ze względu na ich tematykę i udział w przekazie informacji. Wyróżnił on п р . : 1) mity
historyczne, d o t y c z ą c e pochodzenia niektórych postaci, powstania świata, nieba, g w i a z d o z b i o r ó w ;
2) mity o życiu pierwszych ludzi, p r z o d k ó w , w o d z ó w plemiennych, genealogiczne; 3)
mity, których tematem jest walka, stosunki rodowe, wewnątrzplemienne; 4) mity zawierające
wątki religijne, wierzenia szamańskie, buddyjskie i in.; 5) mity i epizody z życia pieśniarzy,
bajarzy, przekazujących tradycje. Referat nosił tytuł; Istoričeskoepredanie
v
centralno-aziatskich
tradicijach.
Historii ewolucji eposu mongolskiego p o ś w i ę c o n e było natomiast wystąpienie P. Chorloo
244
KRONIKA
( M R L ) pt. Mongolyn baatarlag tuulijn tüüchen chuwslyn asuudal. Korzenie tego gatunku
sięgają — według P. Chorloo — okresu H u n ó w ( I I I w. p.n.e.). Kolejnym etapem rozkwitu
ustnej twórczości M o n g o ł ó w był wiek X I I I - X I V i X V - X V I I , kiedy to epos rozwijał się
m. in. dzięki w p ł y w o m literatury klasycznej i p r z e k ł a d o m obcej twórczości. Z czasem uformo
wały się cztery centra eposu: kałmuckie, buriackie, zachodniomongolskie i chałchaskie.
Eposowi mongolskiemu p o ś w i ę c o n e było sygnalizowane j u ż wystąpienie W. Heissiga
( R F N ) , Historical Realities in the Mongol Epics. W. Heissig wspomniał o wynikach badania
folkloru europejskiego, zgodnie z którymi przyjmuje się, że w eposach zawarte są informacje
o realiach dawnych czasów, np. o rodzaju używanej broni lub sposobu zaspokajania pewnych
potrzeb. W eposie mongolskim m o ż n a również odnaleźć ślady wydarzeń z przeszłości,
np. epoki kamienia lub metalu, panowania społeczeństw myśliwskich, pasterskich i in.
Wspomnieniem o epoce kamienia jest np. informacja o nożu kamiennym, który okazuje
się bardziej użyteczny od metalowego, gdy trzeba np. odciąć p ę p o w i n ę bohatera. Służy
on też za oręż przeciwko wrogowi, k t ó r e g o ciało nie poddaje się metalowemu mieczowi.
D o kategorii dawnych wierzeń obecnych w eposach, a potwierdzonych np. przez badania
etnograficzne przeprowadzone wśród l u d ó w myśliwskich, należą m. in. przekonania o sile
kamienia i skały oraz różne pojęcia duszy, czy też np. wiara, iż tylko cały szkielet
daje m o ż l i w o ś ć ożywienia zmarłego. W eposach spotyka się często informacje o zamykaniu
g r o b ó w lub o zatykaniu ran kamieniem, by zapobiec powrotowi duszy lub jej ucieczce.
Epos wskazuje też np. na ewolucję narzędzi i broni oraz. technik posługiwania się
nimi.
Zagadnienie o b r z ę d ó w przejścia u l u d ó w mongolskich o m ó w i ł a G . R . G a ł d a n o w a ( Z S R R ) .
W referacie pt. Vozrastnye perechodnye ohrjady u mongolov i burjat ukazała ona obrzędy
towarzyszące zmianie przynależności do poszczególnych grup wieku. Referat oparty byl na
materiałach archiwalnych oraz wynikach badań terenowych przeprowadzonych przez G . Gałda
nowa.
Pora w s p o m n i e ć o wystąpieniach c z ł o n k ó w delegacji polskiej. W swoim referacie zatytuło
wanym Igry mongolskich
skotovodov — novaja stadija issledovanij zaprezentowałam pewne
propozycje analizy i metody badania gier mongolskich, a także próby interpretacji niektórych
z a c h o w a ń ludycznych. Zwróciłam przede wszystkim uwagę na sezonowy p o d z i a ł gier oraz
ich związki z cyklem kalendarzowym i rocznym, szukając wytłumaczenia tego typu p o w i ą z a ń
m. in. w symbolice gier i ich udziale w procesie komunikowania. Przedstawiłam ponadto
hipotezy dotyczące m. in. genezy gier typowych dla początku lata, znakowego charakteru
gier, symboliki ich e l e m e n t ó w , a także sposobu interpretowania gier, polemizując przede
wszystkim z przyjętym przez badaczy dotychczasowym sposobem widzenia tego rodzaju
z a c h o w a ń ludycznych i traktowania ich jak odbicia rzeczywistych wydarzeń — wojny, polowania,
wyścigów, sporu k o c z o w n i k ó w , napadu drapieżnika na stada i in. W s p o m n i a ł a m ponadto
0 związkach gier z magią i przypisywanej im przez pasterzy roli daru dla Natury.
S. K o j ł o w referacie Nekotorye voprosy teorii i praktiki
v period perechoda
Mongolii
к socializmu poruszył m. in. zagadnienie nacjonalizacji i jej udział w rozwiązaniu problemu
agrarnego w kraju pasterskim. Postawił również pytanie, czy treści rozwoju niekapitalistycznego są realizowane w Mongolii w całym okresie przejściowym, czy tylko w jego pierwszym
etapie i czy okres przejściowy został j u ż w Mongolii z a k o ń c z o n y .
B. Jaczewski m ó w i ł natomiast o organizacji współpracy naukowej między P o l s k ą
1 M o n g o l i ą , o jej tradycjach i obrazie współczesnym (Organizacija
pol'sko-mongol'skogo
naučnogo
vzaimootnošenija),
W tym miejscu m o ż n a wyrazić żal, że współpraca ta nie
obejmuje j u ż etnologii.
Kongres zorganizowany został z rozmachem, ogromnym nakładem wysiłków i k o s z t ó w .
N i e m a ł ą pomoc wyświadczyło tu U N E S C O , którego przedstawiciel, G . Malempre, obecny
byl przez cały czas spotkania. N a s u w a j ą się jednak dwie uwagi krytyczne. P o k a ź n a liczba
referatów s p o w o d o w a ł a , że często b r a k o w a ł o czasu na dyskusję (nawet przy ograniczeniu
wystąpień do 10 minut). Dyskusje toczyły się więc najczęściej poza salą obrad, w przerwach
i chwilach wolnych od zajęć wynikających z programu. Ograniczenie czasu referatu, aczkolwiek
245
KRONIKA
zrozumiałe i konieczne,
w y w o ł y w a ł o jednak nerwowy pośpiech, a przestrzeganie tej zasady
z żelazną konsekwencją przez p r z e w o d n i c z ą c e g o obrad p o w o d o w a ł o niejednokrotnie przerwanie
wystąpienia
zasad
w
najciekawszym
momencie,
zakwalifikowania p o s z c z e g ó l n y c h
np.
przed konkuluzją.
wystąpień
do
Kolejna
określonych
uwaga
dotyczy
sekcji. Zasady
te
były
dla wielu u c z e s t n i k ó w niezrozumiałe. Jak widać z przedstawionej tu problematyki referatów,
zdarzały
się
wyraźne
rozbieżności
między
hasłem
referaty j ę z y k o z n a w c z e znalazły się nieoczekiwanie
historyczno-polityczne
je
usłyszeć i którzy
samej
dziedziny
sekcji
a
treścią
wystąpień.
Tak
np.
w sekcji I lub I I I , etnograficzne — w I ,
w I I i I I I . Nie zawsze więc wygłaszano je do tych, którzy chcieliby
mogliby
(lub o
się nimi zainteresować
zbliżonej
tematyce)
bliżej.
Rozproszenie
referatów
w trzech sekcjach uniemożliwiło
niektórych z nich. D z i a ł o się to zwłaszcza w sytuacji, gdy wystąpienia tego typu
w tym samym czasie. Nie zawsze decyzje o r g a n i z a t o r ó w m o ż n a wytłumaczyć
z tej
wysłuchanie
wypadły
nieznajomością
tematów. Tytuły wystąpień podane były bowiem na d ł u g o przed Kongresem.
Trudno tu znaleźć wyjście, które usatysfakcjonowałoby wszystkich uczestników i organiza
torów.
Nie jest
nim zapewne
ani zmniejszenie
liczby
wystąpień,
ani
przedłużenie
czasu
spotkania, ani też np. wcześniejszy druk referatów i dyskusja nad nimi w grupach o ściśle
określonej tematyce.
Wprawdzie wystąpienia delegacji radzieckiej i mongolskiej zostały opublikowane w specjal
nych wydawnictwach kongresowych,
referatów
mongolskich
delegaci
nie dla wszystkich były
one jednak dostępne
na Kongres otrzymali dopiero
a wystąpienia m o n g o l i s t ó w radzieckich opublikowano
(skróty
w dniu zamknięcia
w niewielkim nakładzie i
obrad,
ofiarowano
je tylko nielicznym. W tym miejscu chciałabym wyrazić o g r o m n ą wdzięczność Pani G . I . Slesarczuk.
Dzięki jej uprzejmości delegacja polska otrzymała trzy komplety wydawnictwa kongresowego,
przygotowanego przez A k a d e m i ę Nauk Z S R R , Instytut Vostokovedenija i W s z e c h z w i ą z k o w ą
Asocjację
Mongolistów.
Jeden
z
kompletów
przekazałam
bibliotece
Zakladu
Etnografii
I H K M P A N w Warszawie.
Wspomniane wydawnictwo składa się z 5 części, 3 z nich zawierają referaty
członków
delegacji radzieckiej; w komplecie znajduje się ponadto opracowanie pt. Sovetskoe
vedenie ¡917-1987
oraz bibliografia
zawierająca
wykaz najważniejszych
pozycji
mongoloz zakresu
mongolistyki, jakie ukazały się> w Z S R R w latach 1980-1986. Obydwa opracowania ukazują
zarazem podstawowe kierunki i problemy, jakimi zajmują się mongoliści radzieccy.
Historycznym wydarzeniem bylo p o w o ł a n i e M i ę d z y n a r o d o w e g o Towarzystwa Mongolistycznego
(IMS) z
siedzibą
O. Lattimore ( U S A ) .
w
Ułan
Bator
i
wybór
jego
władz.
którego weszło 48 o s ó b . Polskę reprezentuje prof. S. Kałużyński.
S.
Kojło)
weszło
do
Prezydentem
ISM
został
Wybrano także 7 wiceprezydentów i Komitet Wykonawczy, w skład
Sekretariatu Towarzystwa.
Celem
nowo
12 o s ó b
(w tym również
powstałej
organizacji jest
m. in. wzrost udziału uczonych, stowarzyszeń i innych organizacji badawczych w dalszych
pracach oraz wzbogacanie metod i form współpracy m o n g o l i s t ó w na świecie. I M S zamierza
w y d a w a ć rocznik. „ M o n g o ł Studies" oraz biuletyn informacyjny „ W o r k s of Mongol Studies".
Jeśli mowa o wydawnictwach, to należy o d n o t o w a ć ,
Zawodowych,
przede
nabyć
w którym
wszystkim
zarówno
odbywały
mongolskich,
najnowsze
się obrady, otwarto
czasopisma,
iż w Pałacu
stoisko
wydawnictwa
prace, jak też dzieła
sprzed
Kultury
Związków
oferujące prace uczonych,
itp.
Można
kilkunastu lat.
zbiorowe
Stoisko
tu
było
cieszyło
się ogromnym powodzeniem, stwarzając uczestnikom Kongresu m o ż l i w o ś ć uzupełnienia księgo
z b i o r ó w o interesujące, a często niezbędne do pracy pozycje.
N a zakończenie chciałabym w s p o m n i e ć o imprezach towarzyszących Kongresowi, m. in.
o koncercie muzyki mongolskiej,
pokazie
Szczególną atrakcją byla samolotowa
Char
Chorinu
(Karakorum)
walk zapaśniczych,
zwiedzaniu
Muzeum Sztuki.
wycieczka do dawnej stolicy imperium mongolskiego
i znajdującego
się w jej pobliżu
kompleksu,
a raczej jego
fragmentu, z a b u d o w a ń klasztornych Erdene dzuu. Zabytki te mieszczą się obecnie na terenie
somonu-spółdzielni
Chudzin
w ajmaku owórchangajskim.
Znajduje
się tu również
znane
sanatorium z ciepłymi źródłami w ó d leczniczych. Władze spółdzielni — j a k nakazuje tradycja —
przyjęły gości z różnych stron świata bardzo serdecznie, częstując kumysem, herbatą z mlekiem,
246
KRONIKA
wyrobami mlecznymi. Zorganizowany
też został
wyścig
koni
zwierząt na arkan. Wyścigi, podobnie jak zaprezentowany
oraz pokaz chwytania
tych
nam w U ł a n Bator pokaz walk
zapaśniczych, przebiegały zgodnie z u ś w i ę c o n y m tradycją porządkiem, z zachowaniem odpo
wiednich
gestów,
formuł
słownych
itp.
Czas
oczekiwania
na
uatrakcyjnił występ kilkuosobowego zespołu wokalno-muzycznego
przybycie
Iwona
KULTURA
na
metę
Kabzińska-Stawarz
WIEJSKA I MIEJSKA X X WIEKU
W KRAJACH
III S E M I N A R I U M
koni
z centrum ajmaku.
F I N O U G R Y J S K I C H I SĄSIEDNICH
FIŃSKO-RADZIECKIE W L A P P E N R A N C I E
( F I N L A N D I A ) , 2-6 C Z E R W C A
1986 R .
W ramach prac Komitetu Współpracy Naukowo-Technicznej między Finlandią i Z S R R
w dziedzinie etnologii i antropologii naukowcy obu krajów współdziałają od 1970 r.
Podczas spotkań wymieniają poglądy na temat badań nad kulturą własnych krajów oraz
d o ś w i a d c z e ń metodologicznych i teoretycznych rozwiązań. W 1974 r. w Helsinkach omawiano
kartograficzne metody w etnografii , a w 1984 r. w Moskwie dyskutowano na temat
zmian urbanizacyjnych po I wojnie ś w i a t o w e j . Plon obu spotkań został przedstawiony
w publikacjach.
1
2
W 1986 r. naukowcy z różnych instytucji w Finlandii i Z S R R spotkali się na seminarium
w Lappenrancie - niewielkim miasteczku fińskim niedaleko granicy z Z S R R . Podczas spotkania
poruszane były różne problemy nurtujące e t n o l o g i ę obu krajów. Szukano odpowiedzi na
następujące pytania: jakie są funkcje miast, w jaki s p o s ó b funkcjonują tradycje we współ
czesnym mieście, jak powstaje tradycja w nowych miasteczkach? Najciekawsze były informacje
ukazujące specyfikę miast fińskich i radzieckich wynikającą z historii tych krajów oraz
rozwoju gospodarczego. C h o c i a ż tematem spotkania była kultura wsi i miasta więcej uwagi
p o ś w i ę c o n o miastom.
Wsie i miasta od niedawna są przedmiotem badań fińskiej etnologii. O d lat sześćdziesiątych
prowadzi się badania wsi (grupa n a u k o w c ó w z Uniwersytetu w Turku). P o ś w i ę c o n o je
przeważnie warunkom życia ludności wiejskiej oraz ich tradycjom. Najnowsze badania w małej
społeczności skupiają się na tradycji ustnej oraz życiu r o b o t n i k ó w
ich pracy i warunkach
mieszkaniowych.
W Z S R R badaniami miast zajęli się w latach pięćdziesiątych przedstawiciele różnych
dyscyplin naukowych: etnografowie, socjologowie i geografowie. Zajmowano się m. in. funkcjami
miast od średniowiecza do współczesności, a także przemianami związanymi z wielonarodowością Z S R R , przemianami w rodzinie miejskiej, kontynuacją tradycyjnych e l e m e n t ó w
etnicznych. G ł ó w n ą uwagę zwracano na stosunki społeczne, potem dopiero zajęto się kulturą
materialną. Odmiennie wyglądało to w Finlandii, gdzie najpierw zajęto się warunkami byto
wymi ludności oraz stosunkami etnicznymi między Szwedami a Finami (93.2% ludności
posługuje się językiem fińskim, 6,6% szwedzkim).
3
W swoim wystąpieniu prof. Matti R e s a n e n z Uniwersytetu w Jyvaskylá przedstawił
główne kierunki badań nad miastami Finlandii, Z S R R , Czechosłowacji, N R D , Jugosławii
1
Ostseefinnische
Untersuchungen
Keskinen Jyváskylassa
2
Der
Wandel, der Dorfer
dem er sten Weltkrieg,
Ergebniss
eines Finnisch-Sowietisch
Symposion,
Heiki
1982.
und Stddte
II fmnisch -
und gegenseitige
sowjetisch ethnographisches
Beeinflussung
Symposjum
in der
Zeil
in Moskau,
nach
18-22
April 1983, Helsinki 1985. L ó n n g v o s t , Matti R á s á n e n [орг.].
3
M. Rásánen,
Der
weisen der ethnologischen
Volk in der Stadt.
Stadtforschung.
Über
die theoretisch-methodischen
Annáherungs-
247
KRONIKA
oraz Polski. Zwrócił on uwagę, że kraje socjalistyczne koncentrują się na badaniach proletariatu,
jego kultury i sposobu życia. W Europie badania nad miastami prowadzone są w ramach
projektu siedmiu krajów i koordynowane przez Centrum w Wiedniu. Ich przedmiotem
jest głównie problem rodziny wiejskiej i miejskiej. W Europie Zachodniej badania e t n o l o g ó w
idą w dwu kierunkach: kultura klasy robotniczej i kultura d u ż e g o miasta.
4
Prof. S. I . B r u k z Instytutu Etnografii A N Z S R R stwierdził, że przy badaniu miast
należy u w z g l ę d n i ć strukturę ludności, rolę industralizacji oraz agrarnych p r o b l e m ó w w gospo
darce. Zwrócił też uwagę, że l u d n o ś ć miejska różni się od wiejskiej parametrami demograficz
nymi: wielkością reprodukcji, strukturą wieku, aktywnością migracyjną. Poruszył ponadto
zagadnienie różnic w nomenklaturze miasta, osiedla czy wsi w zależności od liczby mieszkańców,
liczby m i e s z k a ń c ó w na k m , poziomu gospodarki komunalnej: elektryczności, w o d o c i ą g ó w
oraz struktury społeczno-kulturowej. Jednym z kryteriów pozwalających odróżnić miasto od
wsi jest struktura zawodowa. W badaniach radzieckich miasta ujmowane są z a r ó w n o
historycznie, j a k i statystycznie. W mniejszych miastach widoczne jest przenikanie kultury
miejskiej i wiejskiej. Najczęściej też na ich przykładzie pokazywane są poszczególne elementy
kultury. Szuka się m. in. odpowiedzi na pytania, jakie jest miejsce osiedla miejskiego we
współczesnym świecie i jak d ł u g o będą utrzymywały się granice między miastem a wsią
oraz miejskim i wiejskim sposobem życia? Prof. Bruk uważa, że na podstawie określenia
s t o s u n k ó w między miastem a wsią m o ż n a ukazać charakterystykę s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n ą
i geograficzną kraju lub regionu.
2
Kontakty kulturalne między miastem a wsią jako czynnik etnokulturowego rozwoju
Rosjan przedstawiła O . R . B u d í n a z Instytutu Etnografii A N Z S R R . W latach osiemdzie
siątych prowadzono badania etnograficzne w centralnym regionie Z S R R , najbardziej zurbanizo
wanym. Miasta i centra wiejskie tego regionu są zamieszkane prawie wyłącznie przez
Rosjan. W czasie badań starano się m. in. uzyskać o d p o w i e d ź na pytania, j a k liczba
k o n t a k t ó w między wiejską i miejską populacją wyraża się w kulturze. Wzajemne oddziaływanie
najbardziej widoczne jest w kulturze materialnej (np. w budownictwie obserwuje się wpływy
tradycyjnej kultury ludowej). Odmiennie wygląda sprawa stroju, gdzie nowa moda przenikała
z miasta na wieś. Obecny ubiór chrakteryzuje się postępującą standaryzacją. Istnieją jednak
pewne elementy tradycyjnego stroju rosyjskiego: filcowe buty, rękawice z jednym palcem,
chustki, fartuchy itp.
5
Mieszkańcy miast i wsi uczestniczą w festiwalach, tzn. obchodach jubileuszy miast,
uroczystościach dla uczczenia wykonywanego zawodu czy rolniczych zwyczajach związanych
z kalendarzem, np. w m a ł y m miasteczku Soligalich (region Kostroma) odbywa się festiwal
hodowli bydła, który od przeszło 20 lat o b c h o d z ą wspólnie mieszkańcy miasta i hodowcy.
R o z w ó j obrzędu weselnego wskazuje tendencję włączenia do uroczystości elementów, które
są popularnymi rosyjskimi tradycjami, np. witanie państwa m ł o d y c h chlebem i solą.
Elementy zabawowe drugiego dnia wesela wzajemnie się przenikają, np. wiejskie tłuczenie
garnków, zamiatanie p o d ł o g i przez p a n n ę m ł o d ą z miejskim odczytywaniem telegramów,
pokazywaniem g o ś c i o m prezentów.
W ZSRR
życia, zwraca
styl tworzony
ten przebiega
problem adaptacji m i g r a n t ó w w mieście, ich włączenie się w miejski sposób
uwagę historyków, etnografów, s o c j o l o g ó w . W e d ł u g O . Szkaratana miejski
jest przede wszystkim w dużych miastach, w mniejszych i na wsi proces
znacznie wolniej. Kierunki i tendencje z a c h o w a ń m i g r a n t ó w są determinowane
6
4
S. I. B r u k , Stádte
s
O. R . B u d i n a , Cultural
of ethnological
in der gegenwartigen
Well.
and everyday life interaction of town und country as a factor
development of the Russians
(based on the materials of expeditions organized
in the 1980-s).
6
O . I. S h k a r a t a n , Migrants
behavior (wyniki badań z lat
maszynowego).
in Leningrad:
the
character
1976-1977 przeprowadzonych
of
culture
and
wśród p r a c o w n i k ó w
everyday
przemysłu
248
KRONIKA
przez zbliżenie kultur i s p o s o b ó w życia w miastach różnych t y p ó w i we wsiach.
Współ
czesne środki masowej komunikacji ułatwiają wzrost interregionalnych p o w i ą z a ń , przyczyniają
się do formowania s t e r e o t y p ó w z a c h o w a ń na bazie kultury wielkich miast. Masowa komunikacja
ma jednak destrukcyjny wpływ na dawne formy kultury (folklor, sztukę ludową,
osobowe). Wielkie miasta nawet z dominującą n a r o d o w o ś c i ą rodzimą są zawsze
W
Leningradzie np. mieszkają
ich
przedstawicieli
Wszystkie
grupy
zachowuje
mają
ich życia m o ż n a
reprezentacje
swój
język,
prawie j e d n a k o w ą
wiązać
więcej
niż 100
tradycje
podstawę
z "odrębnościami
narodowości.
kulturowe
do
i
kontakty
polietniczne.
Wielu
przyjacielskie
działalności.
Różnice
kultury, a nie np. z różnicami
spośród
kontakty.
w
w
sposobie
standardzie
ż y c i o w y m . Podczas przeprowadzonych badań zwracano u w a g ę na liczbę książek w bibliotece
prywatnej,
uczęszczanie
do
teatru,
organizowanie
czasu
wolnego,
sposób
rekreacji
oraz
ś r o d o w i s k o materialne: urządzenie gospodarstwa domowego, meble, środki transportu i sprzęt
sportowy,
rodzaje
aktywności
kulturalnej.
W
tej
ostatniej
dziedzinie
występują
znaczne
różnice między leningradczykami a migrantami.
Jedną z metod badania miasta w Finlandii na przykładzie analizy źródeł
ludnościowych
i danych demograficznych dotyczących miasta Lappenranta w latach 1918-1967 (miasto liczące
ponad
50
tys.
mieszkańców)
7
przedstawił
J . Antikainen .
Wykorzystał
on
archiwa
oraz
materiał statystyczny klasyfikujący i określający m i e s z k a ń c ó w pod względem struktury wieku,
płci.
Autor stwierdził,
że spisy
ludności
mają
ogromną
wartość
przede
wszystkim
przy
badaniu d u ż y c h miast. N a podstawie materiałów statystycznych, a r c h i w ó w cywilnych i rejestrów
o k r ę g o w y c h m o ż n a bowiem
ustalić strukturę z a w o d o w ą i rodzaj pracy, określić
działające
organizacje, scharakteryzować rodziny mieszkające w mieście itp.
8
R ó w n i e ż na podstawie materiału statystycznego Pekka T o i v a n e n ukazał etapy industralizacji
miasta Pietrasaari p o ł o ż o n e g o nad Z a t o k ą Botnicką. Pierwszy jej etap miał miejsce w latach
sześćdziesiątych X I X w., dzięki
cykorii,
rozwojowi
przemysłu
cukrownia). Kolejny etap na przełomie
spożywczego
wieków
to
(browar,
mechanizacja
przetwórstwo
fabryki
oraz innych zakładów. Nastąpił w ó w c z a s znaczny wzrost liczby mieszkańców,
struktura ludności:
największą
grupą
stali się robotnicy,
liczba
kupców
i
tytoniu
zmieniła się
rzemieślników
p o z o s t a ł a natomiast na tym samym poziomie, co p ó ł wieku wcześniej. N a początku X X w.
nasiliła się emigracja ze w z g l ę d ó w ekonomicznych
i politycznych.
Do
Ameryki
wędrowali
przede wszystkim Szwedzi, w związku z czym Finowie stali się g ł ó w n ą grupą n a r o d o w o ś c i o w ą
w mieście.
Sytuacja l u d n o ś c i o w a
uległa
zmianie,
przed
i po
I
wojnie
światowej,
kiedy
Szwedzi wracali do Pietarsaari, a Finowie emigrowali.
9
Kolejny s p o s ó b badania miast Finlandii ukazał T . V i r t a n e n omawiając małą s p o ł e c z n o ś ć
osiedla
Pihlava k o ł o
w różnych
Pori.
okresach. W
Przedstawił
1920
on
zajęcia
r. w Halssi został
ludności
założony
oraz
charakter
tartak. D o
społeczności
osiedla
napłynęła
ludność wiejska. Zaczęła się tworzyć nowa s p o ł e c z n o ś ć charakteryzująca się cechami agrarnymi.
W latach czterdziestych nastąpiła integracja. W p o ł o w i e X X w. dokonywano napraw tartaku.
Mimo
modernizacji
wyprowadzali
miał
miejsce
odpływ
pracowników,
się. W latach siedemdziesiątych
a
próbowano
mieszkańcy
rozebrać
osiedla
tartak.
Na
stopniowo
początku
lat osiemdziesiątych osiedlem zajęło się Towarzystwo budowlane w Pori, wykonując renowację
d o m ó w . Napłynęli nowi mieszkańcy i zaczął się nowy okres dla osiedla.
Inny rodzaj materiału wykorzystano do ukazania struktury życia codziennego 30 rodzin
zamieszkujących w Helsinkach na początku naszego stulecia. N a podstawie p y t a ń kwestionariusza
starano się u z y s k a ć dane na temat mieszkania, domu, ś r o d k ó w utrzymania, scharakteryzować
rodzinę, jej życie codzienne,
7
J . A n t i k a i n e n , Die Bedeutung
fur die Stadtforschung.
8
9
prace domowe oraz kontakty z sąsiadami. Wyniki tych
der Bevólkerungsquellen
Am Beispie! der Stadt Lappenranta
P. T o i v a n e n , The industrialisation of Pietrasaari
T.
Virtanen, A
Pihlava sawmill.
small
community?
As
an
und der
badań
Bevólkerunsforschung
1918-1967.
(Jacobstad)
example
Halssi
1860-1910.
a
residental
ares
of
A
249
KRONIKA
1 0
przedstawiła A . M . Astrom . Przy doborze rodzin zwracano uwagę na z a w ó d głowy rodziny.
Jak wykazały badania w latach 1910-1920 większość z przebadanych rodzin miała przeważnie
jeden p o k ó j (były to mieszkania w domach drewnianych, dwupiętrowych). Wszystkie czynności
ż y c i o w e : jedzenie, odpoczynek, sen odbywały się więc na ograniczonej przestrzeni. W rodzinie
robotniczej było od 1 do 6 dzieci. W rodzinach mieszczańskich od 2 do 5. W rodzinach
tych była przeważnie zatrudniana służba. W mieszkaniach znajdowała się sypialnia rodziców,
p o k ó j dziecinny, jadalnia, salon, p o k ó j głowy rodziny, kuchnia, służbówka, łazienka, ubikacja
oraz kredens. Przedstawiciele tej grupy to: urzędnicy, lekarze, wojskowi, kupcy.
R ó ż n i e wyglądał dzień powszedni w p o s z c z e g ó l n y c h grupach. W rodzinach robotniczych
ojciec pracował od 6 rano do 17, nieraz dłużej. Matka z a j m o w a ł a się domem, często
pracowała jako sprzątaczka lub praczka. Dzieci zbierały drewno, o p i e k o w a ł y się m ł o d s z y m
r o d z e ń s t w e m . W rodzinach mieszczańskich była rytualizacja życia codziennego: ustalone godziny
p o s i ł k ó w oraz o b o w i ą z k i . Matka zajmowała się domem korzystając z pomocy kucharki
i p o k o j ó w e k . R o d z i n ę utrzymywał ojciec. Wszelkie stosunki były bardziej czytelne w rodzinie
mieszczańskiej niż w robotniczej. Rodzina robotnicza to grupa koherentna: z jednej strony
matka i dzieci, z drugiej ojciec. W rodzinie mieszczańskiej widoczne były trzy „pola":
matki, dzieci, ojca — podzielone przez matkę. Czas wolny rodziny mieszczańskiej organizowała
matka. B y ł o to najczęściej w s p ó l n e czytanie, muzykowanie, słuchanie gramofonu, wizyta
s ą s i a d ó w lub u sąsiadów, zajęcia i zabawy dla dzieci: rysowanie, malowanie, modelowanie,
teatrzyk. Życie rodzinne i sąsiedzkie r o b o t n i k ó w wyglądało zupełnie inaczej. Wieczorem matka
reperowała ubrania, dzieci bawiły się, odrabiały lekcje, czytały książki z wypożyczalni,
ojciec czytał gazetę lub wykonywał drobne naprawy w domu. Chodzono do kina lub na
festyny. Miejscem zabaw było przeważnie p o d w ó r k o albo ulica.
W środowisku wiejskim Finlandii w latach dwudziestych dzieci bawiły się w dużych
grupach. Nie miały specjalnych zabawek, zastępując j e różnymi przedmiotami. W tych
zabawach odgrywały one określone role. Miejsce do zabaw było pod stołem w izbie
lub w warsztacie ojca. Bawiono się w lesie, na polu bez oznaczonych granic. Znaczny
w p ł y w na a k t y w n o ś ć w grach i zabawach miały pory roku. W lecie grano w piłkę,
urządzano biegi, bawiono się w chowanego, imitowano także prace ludzi dorosłych lub
czynności wykonywane w czasie świąt czy o b r z ę d ó w . W zimie w związku z koniecznością
pozostawania w domu było mniej miejsca do zabaw. W mieście dzieci bawiły się w piwnicach,
na dachach, placach budowy, drogach do szkoły, ulicach, w sklepach. Dzieci wiejskie
miały wiele o b o w i ą z k ó w . D z i e c i ń s t w o u p ł y w a ł o im przeważnie na pracy w gospodarstwie.
Zabawkami ich były głównie wyobrażenia zwierząt, piłki, wyroby gliniane. W latach trzy
dziestych zaczęto k u p o w a ć dzieciom zabawki jako prezenty urodzinowe i b o ż o n a r o d z e n i o w e .
Dzieci miejskie otrzymywały natomiast po raz pierwszy zabawki mechaniczne, głównie
zwierzęta. U w a ż a n o , że dzieci nie powinny za d u ż o się bawić. P r ó b o w a n o od razu p r z y g o t o w a ć
je do d o r o s ł e g o życia. W rodzajach zabaw widoczne są sfery zainteresowań dziecięcych,
w zabawach zaś pozycja dziecka w społeczeństwie, stwierdził autor kolejnego wystąpienia —
B. L ó n n g v i s t .
11
Jedną z nowych form spędzania czasu wolnego we współczesnej Finlandii są spotkania
w „pubach". Próbę analizy kultury „ p u b u " podjął P. A l a s u u t a r i . Kulturowe formy życia
zostały ukształtowane przez warunki rolniczej produkcji. Zwrócił on u w a g ę na rodziny
mieszkające w o k ó ł miast, a zwłaszcza na podział prac kobiecych i męskich. Dyskusyjne
jest jego stwierdzenie o p o d o b i e ń s t w i e funkcji p e ł n i o n y c h przez dom, ż o n ę i m ę ż a oraz
„pub", portiera (ojciec, kierownik) i kelnerkę (obiekt flirtów, p o s t a ć matki).
12
1 0
dieses
A . M . A s t r o m , Die Struktiermg
Jahrhunderts.
des Altagsleben in 30 Familien in Helsinki
1 1
Bo L ó n n g v i s t , Die Spielverháltnisse
1 2
P. A l a s u u t a r i , The study of the suburban pubpresentation
der Kinder
im Land-und
Stadtmilieu.
of the method.
am Anfang
250
KRONIKA
Radzieckie badania nad rodziną
w ZSRR,
stwierdził
1
I. A .
Griszajew '.
wspólne kierunki rozwoju rodzin wśród różnych n a r o d o w o ś c i Z S R R .
odnotowują
Liczne dane pokazują,
że urbanizacja i towarzyszące temu procesy prowadzą do zwiększenia więzi między
i żoną, do kształtowania
stylu małżeńskich
ilustracją
jest
tych
procesów
stan
stosunków
małżeńskich
i sposobu
i rodzinnych
mężem
życia rodzinnego.
norm
w
Żywą
Estońskiej S R R ,
gdzie miasta i osiedla charakteryzują się dużym stopniem urbanizacji. Materialne p o ł o ż e n i e
rodziny aktualnie w dużym stopniu zależy od z a r o b k ó w kobiet, w wielu rodzinach bowiem
żony zarabiają więcej niż m ę ż o w i e . W ocenach cech przypisywanych kobietom i m ę ż c z y z n o m
odnajdujemy natomiast
ślady
tradycyjnych p o g l ą d ó w .
Niemal p o ł o w a
mieszkańców
miast
uważa, że głównymi zaletami kobiet są dobre zarządzanie gospodarstwem domowym i oszczęd
ność.
Mniej ważna jest
atrakcyjność
i urok
osobisty.
Najniżej
oceniano
zaangażowanie
zawodowe żony oraz jej a k t y w n o ś ć społeczną.
U
mężczyzn
cenione
jest
dobre
następnie poświęcenie się zawodowi
zarządzanie
gospodarstwem
domowym
oraz
pilność,
i działalności społecznej. N a k o ń c u znajduje się urok
osobisty m ę ż c z y z n y i jego wygląd. Opinia
m i e s z k a ń c ó w wsi na ogół pokrywa się z opinią
m i e s z k a ń c ó w miast. Kobiety estońskie twierdzą, że przeważnie rozwiązują większość ważnych
p r o b l e m ó w rodzinnych. Liczba rodzin, w których m ą ż i ż o n a wspólnie rozwiązują problemy,
wzrasta wśród młodszych grup wiekowych oraz o s ó b z wyższym wykształceniem i poziomem
kultury. Wykształcenie kobiet odgrywa dużą rolę w zmianie s t o s u n k ó w rodzinnych. Coraz
mniejsze są różnice między rodzinami miejskimi i wiejskimi. Griszajew podkreślił, że opisane
procesy nie są charakterystyczne tylko dla E s t o ń c z y k ó w . Występują one także wśród innych
grup etnicznych w Z S R R .
Kolejny referat p o ś w i ę c o n y był weselu w Estonii. Jak stwierdzili N . Szligina i W. K a t i t s
zaczęło się ono zmieniać w końcu X I X w., obrzęd uległ skróceniu.
w wiejskiej obrzędowości
odgrywał
śłub kościelny.
Ważną rolę
Wesele bez tego elementu
znane
tylko wśród r o b o t n i k ó w i inteligencji miejskiej. Dopiero w latach pięćdziesiątych
w
Tartu
komisję
do
spraw
obrzędowości.
W
1958
r. opracowano
rytuał
14
zwłaszcza
było
utworzono
ślubu
cywil
nego.
W latach 1985-1986 przeprowadzono badania statystyczno-etnograficzne ludności lapońskiej
w rejonie M u r m a ń s k a . Jak podaje T . W. Lukjaczenko'-\
zajmowano się zajęciami ludności,
awansem s p o ł e c z n o - z a w o d o w y m , kulturą materialną, językiem, zwyczajami, kontaktami międzyetnicznymi, rodziną itd. Zestawienie e l e m e n t ó w tradycyjnych i współczesnych stworzyło obraz
społeczności zamieszkującej te tereny. Badaniami objęto 450 o s ó b od 16 lat wzwyż.
W ZSRR
Lapończycy
mieszkają
na wyspie
Lovosersk i w okręgu
Kola
w
rejonie
murmańskim. Oprócz L a p o ń c z y k ó w mieszkają tam także K o m i , N e ń c y , Rosjanie. Ze wstępnych
opracowań
wynika, że kontakty
międzygrupowe
są w a ż n y m
czynnikiem p r o c e s ó w
etnicz
nych.
Język lapoński u ż y w a n y na Płw. K o l a dzieli się na trzy dialekty: notoserisz,
okangisz.
Mają one
10 narzeczy, stąd trudności
w porozumieniu się. 80%
kildisz,
Lapończyków
zna lapoński, ale tylko 1/3 rozumie swoich r o d a k ó w z różnych miejscowości. Informatorzy
podawali, że rozumieją tylko swoich sąsiadów.
Utrudnia to rozwój języka pisanego oraz
naukę
kildisz).
w
szkole
(elementarz
wydany
jest
w
W
1985
lapońsko-rosyjski. Obejmuje on 8000 s ł ó w i różnych dialektów.
r.
ukazał
się
W codziennych
słownik
kontaktach
u ż y w a się dielektów lapońskich, języka komi i rosyjskiego. P o ł o w a L a p o ń c z y k ó w w rodzinach
jednonarodowych
mówi
w domu
po
lapońsku,
30%
po
" I. A . G r i s h a e v , Chandes in the family attitudes of the
1 4
1 ?
lapońsku
i rosyjsku. Wzrasta
Estonians.
N . V . S c h l i g i n a , W. K a l i t s , Das modeme Hochzeitzeremoniell
in Estland.
Т. V. L u k j a t s c h e n k o , R . A . G r i g o r e v a , Etnosprachliche Situation
Saamen (nach dem vorlaufigen Angaben der statistisch — ethnographischen
1985-86).
bei den Kola Expedition
von
251
KRONIKA
znaczenie jeżyka rosyjskiego z uwagi na potrzebę jego znajomości w pracy, w rozmowach
z kolegami, przy czytaniu gazet i książek oraz słuchaniu radia. Wszyscy Lapończycy
zamieszkujący na terenie obszaru m u r m a ń s k i e g o znają rosyjski. Przywiązują jednak dużą
wagę do posługiwania się własnym językiem jako symbolem przynależności etnicznej.
1 6
R. Rásánen z Uniwersytetu w Y y v á s k y l á
oraz N . Poliszczuk z Instytutu Etnografii
AN ZSRR
zajęły się świętami p a ń s t w o w y m i swoich krajów. R . Rasanen uważa, że
„praktyka świąteczna jest lustrem społeczeństwa". Święta odgrywają dużą rolę w życiu
całego społeczeństwa, grup społecznych, rodziny. We współczesnym społeczeństwie zwyczaje
związane ze świętami charakteryzują się dużą dynamiką. Zmiany te są odzwierciedleniem
przemian p r o c e s ó w społecznych. Przy omawianiu różnych zwyczajów należy uwzględnić obok
potrzeb ludzkich także czynniki ideologiczne. Trzeba też zwrócić uwagę na mechanizmy
sterowania świętami, czynniki p o w o d u j ą c e manifestacje. Ł a t w o poznać, jak pewne święta
panującego systemu s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n e g o umacniają się, podczas gdy inne tworzą „przeciwświęta" odpowiadające odmiennej ideologii. R . Rasanen swój referat zilustrowała wynikami
badań przeprowadzonymi w Lappenrancie na podstawie analizy prasy od lat osiemdziesiątych
X I X w. do sześćdziesiątych X X w.
1 7
W charakterze świąt widoczna jest polityczna historia i społeczny rozwój Finlandii.
Znaczny wpływ na strukturę świąt wywarły zwyczaje z c z a s ó w carskich, kiedy to Finlandia
była pod panowaniem Rosji. Władza ma zawsze swoich przeciwników, a kultura panujących
swoją kontrkulturę. W X I X w. mieszczańsko-liberalna ideologia narodowa i opozycja spo
łeczna w Finlandii utworzyły swoje święta, symbole, wzory. W świętach miejskich w dalszym
ciągu znaczną rolę odgrywały formy zaczerpnięte z uroczystości wojskowych: marsze, parady,
muzyka, inspekcje, festyny. W latach dwudziestych i trzydziestych zamiast symboli panujących
w okresie caratu wprowadzono tzw. dni flagowe (nastąpiła zmiana barw flagowych z czerwono-żółtych na biało-niebieskie). Pod koniec X I X w. przeciwwagą dla o b c h o d ó w świąt związanych
z kultem cara były obchody dni wielkich F i n ó w : Snellmana, Runeberga, Lónrota. O d
1928 r. obchodzony jest dzień Kalevali
jako dzień narodowy oraz łączności z narodami
ugryjskimi: Estami i Węgrami. D z i e ń niepodległości świętuje się 6 grudnia. Przed wojną
obchodzono także 1 maja. Po I I wojnie światowej dawne święta kościelne (np. dzień zmarłych
1, 2 listopada) zmieniły swoje znaczenie. P o z o s t a ł o ś ć kultu b o h a t e r ó w widoczna jest zwłaszcza
w świętach obchodzonych przez przesiedleńców z Karelii (czczenie dusz pozostałych na
opuszczonych terenach zmarłych). Obchodzone są wieczory p o ś w i ę c o n e z m a r ł y m : na cmentarzu
składa się wiązanki. Duchowni odprawiają msze. Władze miasta Lappenranta organizują
także Sylwestra, dni flagowe, obchody ku czci „wielkich ludzi". D z i e ń Kalevali (28 lutego),
św. Jana (24 czerwca) oraz dzień urodzin gen. Mannerheima (4 czerwca).
N . Poliszczuk zwróciła uwagę na historię świąt państwowych w Z S R R , od nowych,
tworzonych po Rewolucji do obchodzonych współcześnie. P o c z ą t k o w o charakterystyczne były
mityngi i demonstracje, podczas których starano się osiągnąć cele ideologiczne poprzez
mowy i obrazy historyczne. N a placach miast o d b y w a ł y się masowe koncerty. W latach
dwudziestych popularne były „czerwone śluby" i chrzciny, tzw. „oktiabriny". Aktywizacja
procesu tworzenia nowych o b r z ę d ó w miała miejsce w latach sześćdziesiątych. U k a z a ł y się
w ó w c z a s wydanictwa zawierające scenariusze o b r z ę d ó w socjalistycznych. Lata siedemdziesiąte
i osiemdziesiąte charakteryzują się zwrotem ku tradycji etnicznej. Są obchodzone dni
miast, wsi, ulic, rejonów i dzielnic. Kultywuje się święta i zwyczaje związane z pracą:
dni zawodowe, wieczory ku czci pracy, hołd starym rodzinom robotniczym, święto m ł o d y c h
r o b o t n i k ó w . Obchodzone są święta regionalne i narodowe, uroczystości ku czci bohaterów
oraz 7 listopada, 1 maja. dzień konstytucji Z S R R , 8 marca.
1 0
R . R a s a n e n , Die
ort lichen Festtradition.
1 7
Spiegelung
vor herrschender
Ideologie
und Gegenideologie
N . S. P o l i s c h t s c h u k , Rolle der gegenwdrtigen Stadt in der Erhaltung und
der Jestuchen Tradition (am Beispiel der
Geselschaftfeste).
in der
Entwicklung
252
KRONIKA
Przysłuchując się wszystkim referatom stwierdziłam, że konieczne jest uściślenie roz
wiązań badawczych i metodologicznych. Zebrani postanowili, że najlepszym rozwiązaniem
byłoby przeprowadzenie wspólnych b a d a ń w dwu miastach (jednym w Finlandii, drugim
w Z S R R ) oraz prześledzenie historii i współczesnych przemian w e d ł u g wspólnie opracowanego
kwestionariusza.
Małgorzata
Orlewicz
DZIEŃ K A R A I M S K I W PIENIĘŻNIE
25
kwietnia
Werbistów
w
1987
r.
Pieniężnie
zorganizowano
„Dzień
w
Misyjnym
karaimski".
Seminarium
B y ł o .to
już
trzecie
Duchownym
Księży
kolei — po
islamie
z
i judaizmie — „ P i e n i ę ż n i e ń s k i e spotkanie z religiami". Obecna sesja p o ś w i ę c o n a została religii
karaimskiej,
która za p o d s t a w ę wiary ma Pięcioksiąg,
a Chrystus i Muhammad są przez
nią uznawani za p r o r o k ó w . Karaimi to nie tylko religia, ale także naród.
„ D z i e ń karaimski" rozpoczął się uroczystą mszą, po której dokonano otwarcia
wystawy
pamiątek K a r a i m ó w polskich, przygotowanej w Muzeum Misyjno-Etnograficznym Seminarium.
Po wystawie o p r o w a d z a ł dr Aleksander D u b i ń s k i , sekretarz zarządu Karaimskiego Związku
Religijnego w Polsce.
Przed
rozpoczęciem
sesji
słowo
wstępne
wygłosił
ks.
dr
Eugeniusz
Śliwka,
główny
organizator„Pieniężnieńskich s p o t k a ń z religiami" i dyrektor Muzeum podkreślając, że chciałby,
aby Pieniężno stało się miejscem prezentacji zwłaszcza tych religii, które mają
wyznawców
w naszym kraju. Ich o b e c n o ś ć jest dobrą nauczycielką życia w okresie wzajemnego porozu
mienia i dialogu.
Oficjalnego otwarcia sympozjum d o k o n a ł ks. mgr Stanisław Piotrowski — rektor Semi
narium. N a temat Karaimów
w Polsce
i na Litwie
do
1945 r. m ó w i ł a Anna
Sulimowicz
z Warszawy. U k a z a ł a ona genezę i rozprzestrzenianie się K a r a i m ó w w Europie i p ó ł n o c n e j
Afryce
oraz historię
ich
dotarcia
na
Karaimów
w latach
1918-1939 o m ó w i ł
pt. Z życia
Karaimów
trockich
Karaimi
w Polsce
Szymona Pileckiego,
miejsce osiedlenia,
po
tereny
w okresie
1945
r.
to
dawnej
szczegółowo
Polski
i
Litwy.
Aleksander
Sytuację
Dubiński
w
społeczną
wystąpieniu
międzywojennym.
tytuł
referatu przedstawionego przez doc.
prezesa Karaimskiego Związku
Religijnego
dr hab.
w P R L . Prelegent
życie społeczne i status prawny K a r a i m ó w w Polsce
ukazał
od c z a s ó w
wojny
do dnia dzisiejszego. Mgr Grzegorz Pełczyński z Uniwersytetu A d a m a Mickiewicza w Poznaniu
m ó w i ł o ś w i a d o m o ś c i etnicznej
Karaimów
polskich.
Skupiska
karaimskie
poza
Polską
to
temat wystąpienia mgr Ireny Jaroszyńskiej z Warszawy. Obecnie żyje na świecie ok. 20 tys.
Karaimów,
a największe
ich skupiska istnieją
w ZSRR.
Polsce,
Izraelu,
Turcji
i USA.
Trzy podstawy nauki K a r a i m ó w : Biblię, analogię i trwałą tradycję przedstawiła Mariola
Abkowicz z Wrocławia w referacie pt. Główne
zasady doktrynalne
i etyczne religii
karaim
skiej.
O
obrzędowości
i obyczajach
Karaimów
mówiła
mgr
Kamila
Traczyk,
zapoznając
zebranych ze świętami i postami karaimskimi, a także najważniejszymi wydarzeniami w życiu
rodziny karaimskiej,
tj. narodzinami dziecka, śłubami i pogrzebami.
Sesję p o d s u m o w a ł ks. dr K o n r a d Keler, prowincjał Zgromadzenia S ł o w a B o ż e g o (Księży
Werbistów). N a zakończenie „ D n i a karaimskiego" zaprezentowano film pt. „Ostatni Hazzan".
reż. E w y Straburzyńskiej
z O ś r o d k a T V we Wrocławiu,
przedstawiający
życie
Karaimów
polskich.
„Pieniężnieńskie spotkania z religiami" są na pewno wzajemnym ubogaceniem i utrwalają
we wszystkich uczestnikach szacunek oraz tolerancję dla ludzi inaczej wierzących i myślących.
D z i ś najbardziej potrzeba ludziom
nadziei,
a religia najmocniej
tę nadzieję
w
człowieku
wyraża.
Sławomir
Więcek
SVD
253
KRONIKA
KULTURA I SZTUKA
INDONEZJI
28 kwietnia 1987 r. w Muzeum Archeologicznym w G d a ń s k u otwarto wystawę obrazującą"
kulturę i sztukę Indonezji. Eksponaty zaprezentowane na tej wystawie p o c h o d z ą
ze z b i o r ó w Muzeum Misyjno-Etnograficznego znajdującego się przy Misyjnym
w całości
Seminarium
Duchownym Księży W e r b i s t ó w w Pieniężnie. Inicjatorem zorganizowania powyższej wystawy
był kustosz Muzeum Archeologicznego w G d a ń s k u , mgr Marian Kochanowski.
Podczas
otwarcia wystawy
słowo
wstępne
wygłosił
dr
Marian
Kwapiński,
dyrektor
Muzeum Archeologicznego w G d a ń s k u , podkreślając znaczenie wystawy, jak również z b i o r ó w
pieniężnieńskich dla polskiej etnografii. Wprowadzenia do wystawy oraz problematyki z nią
związanej
dokonał
dyrektor
Muzeum
Misyjno-Etnograficznego,
ks.
dr
Eugeniusz
Śliwka.
Zaznaczył on w swojej wypowiedzi, iż wystawione eksponaty będące wytworami autentycznej
sztuki
ludowej
Indonezji,
w
tym
również
sztuki
chrześcijańskiej,
są
w
całości
darami
polskich misjonarzy pracujących między innymi w Indonezji.
Oprowadzeniem po wystawie zajął się mgr
autor scenariusza i aranżacji
Dariusz
Piwowarczyk, student Seminarium,
wystawy. Wystawa podzielona została na następujące
działy
merytoryczne: przedmioty codziennego użytku, tkaniny, ubiór, ozdoby strojów, instrumenty,
broń, przedmioty z teatru cieni. Nie zabrakło r ó w n i e ż w y t w o r ó w związanych z tradycyjnym
kultem religijnym Indonezji, jak też d e w o c j o n a l i ó w chrześcijańskich. N a j w i ę k s z y m zaintereso
waniem cieszyły się maski kultowe oraz marionetki z teatru religijnego — wayang.
Niemałe
zaciekawienie wzbudziła również droga krzyżowa przedstawiona na tradycyjnych indonezyj
skich batikách.
Po uroczystości otwarcia wystawy odbyła się prelekcja ks. dr. E . Śliwki, który w swoim
referacie o m ó w i ł wkład werbistów w takie dziedziny nauki, j a k : etnografia, religioznawstwo,
muzealnictwo. N i e k t ó r e
zagadnienia związane
z kulturą
i religią
indonezyjską
przedstawił
wieloletni misjonarz na wyspach indonezyjskich, o. Jan Chachorek.
Wystawa z pewnością
przybliży
problemy
z
zakresu
wiedzy
kulturoznawczej,
ukaże
pola i metody pracy misyjnej, a także uczuli wierzących na potrzebę misyjnego zaangażo
wania.
Artur Chludziński
SVD
DRUGI WYJAZD STUDENTÓW ETNOGRAFII
U N I W E R S Y T E T U WARSZAWSKIEGO DO INDII
Od 3 września do 20 listopada 1986 r. miał miejsce drugi wyjazd s t u d e n t ó w z
Katedry
Etnologii i Antropologii Kulturowej U W do Indii (poprzedni odbył się w 1984 г.; informacje
o nim patrz: „Etnografia Polska", t. X X X : 1986,
wane przez tę samą
Anna
Demska,
-Kuśmierz,
grupę
studentów.
D a g n o s ł a w Demski,
Mateusz Wierciński,
Tym
Mariola
z. I). Obydwa wyjazdy zostały zorganizo
razem w
Kander,
udział
11
Jolanta
Mróz,
adiunkt
w
osób:
Adamiak-
(w tym okresie studentki V roku
tłumaczki hindi) oraz Tomasz Fryźlewicz (lekarz).
był dr Lech
wzięło
Kuśmierz,
Magdalena Złocka (ówcześni studenci I V i V roku
grafii), G r a ż y n a Grabowska i Anna Tarnowska
przednio -
wyjeździe
Jacek
etno
indologii,
Kierownikiem grupy — podobnie jak
Katedrze Etnologii
i Antropologii
po
Kulturowej
UW.
Efekty
prac
badawczych z
w Katedrze i w Sekcji
wystawy
fotograficznej
w Pałacu
dydaktyczną przekazano Sekcji
katalogu o m a w i a j ą c e g o
1984
r. były
prezentowane na
spotkaniach
Indologii przy Instytucie Orientalistyki U W ,
Kazimierzowskim
UW.
Indologii. Komentarz do
tematy opracowane w Indiach
materiałem fotograficznym.
Część
seminaryjnych
a także — w postaci
fotogramów
jako
wystawy przygotowano w
przez c z ł o n k ó w grupy,
pomoc
formie
ilustrowane
254
KRONIKA
D o s t r z e ż o n a konieczność uzupełnienia zebranych materiałów terenowych oraz ś w i a d o m o ś ć
ich b r a k ó w stanęły na przeszkodzie wcześniejszych publikacji efektów badań. Indywidualnie
natomiast były prowadzone prace, których perspektywę stanowiło przygotowanie rozpraw
magisterskich.
Jednoznacznie określone zainteresowania zjawiskami kulturowymi Indii i c h ę ć dalszego
ich studiowania były przyczyną powstania projektu kolejnego wyjazdu. Myśl zebrania peł
niejszych materiałów do prac magisterskich, jak i sprawdzenia własnych umiejętności prowa
dzenia badań terenowych, przyświecała idei kolejnych prac badawczych.
Niezależnie więc od prac nad tematami i materiałami przywiezionymi z Indii w roku
1984 podjęte zostały prace organizacyjne przygotowujące następne przedsięwzięcie. Rozpo
częło je opracowanie projektu badań w Indiach — wybór czasu i miejsca pobytu grupy
oraz skonkretyzowanie tematów, które będą realizowane przez poszczególne osoby.
Znaczny wkład w przygotowania do wyjazdu (oprócz o s ó b . które wzięły w nim udział)
mieli także Danuta Stasik - lektor hindi na U W (której ostatecznie stan zdrowia nie pozwolił
na wzięcie udziału w samych pracach badawczych) oraz Andrzej Mirga
pracownik Katedry
Etnografii Słowian U J . przewidziany na opiekuna jednej z grup tematycznych (którego
wyjazd niestety także nie doszedł do skutku).
Jeżeli idzie o teren przyszłych badań zdecydowaliśmy, że musi to być obszar kulturowo
i j ę z y k o w o zbliżony do tego, który poznawaliśmy w roku 1984. T o , co obserwowaliśmy
w Riszikeś
wielość świątyń, aśramów, instytucji związanych z kultem, tysiące pielgrzymów,
i to, co wiąże się z ruchem pielgrzymowym
handel różnorodnymi dewocjonaliami, roz
maitość j ę z y k ó w , ubiorów, wspólwystępowanie e l e m e n t ó w siwaickich i wisznuickich, nastawienie
się niektórych a ś r a m ó w na obsługę przybyszów spoza Indii, głównie z Ameryki Północnej
i Europy, stanowiło niezwykle złożoną całość i na tyle s k o m p l i k o w a n ą , że w y m a g a ł o
długotrwałych studiów. Jednakże dzięki swojemu charakterowi, pobyt w Riszikeś i później
w himalajskich ośrodkach pielgrzymkowych (Badrinath, Kedarnath, Gangotri), dały znaczną
s u m ę doświadczeń, bezpośrednie odczucie i u ś w i a d o m i e n i e złożoności kulturowej Indii,
oswojenie się z jej wieloelementowością i zasadami funkcjonowania tych rozmaitych elementów.
M o ż e m y powiedzieć — wybierając nieco w czas późniejszy — że gdyby właśnie nie pobyt
w trudnym i skomplikowanym obrazie Riszikeś, nie byłoby w takim stopniu zadowalających
rezultatów kolejnego wyjazdu.
Znaczna część pielgrzymów przybywających do Riszikeś p o c h o d z i ł a z różnych rejonów
Radżastanu. Wyróżniali się na tle innych i zwracali uwagę ubiorami i bogactwem o z d ó b .
Z Radżastanu przybywały do Riszikeś nie pojedyncze osoby czy rodziny, nie grupy zorganizo
wane przez rozmaite agencje, ale całe społeczności, lokalne wspólnoty z ludźmi starymi,
kobietami, dziećmi, z własnym dobytkiem i żywnością, z naczyniami, posłaniami, a nawet
o p a ł e m . Lecz także wśród nich m o ż n a było dostrzec znaczne różnice wskazujące na po
chodzenie z różnych r e g i o n ó w i na przynależność do różnych wspólnot. Rodziły się wtedy
pytania o kontekst kulturowy tych społeczności, a chęć znalezienia odpowiedzi kierowała
w stronę Radżastanu. W s p o s ó b więc niemal oczywisty Radżastan stał się rejonem, na
który zwróciliśmy szczególną uwagę wybierając teren przyszłych badań. Po zapoznaniu
się z literaturą etnograficzną dotyczącą Radżastanu zdecydowaliśmy, że właśnie ten rejon
będzie przyszłym miejscem naszego pobytu i prowadzonych obserwacji.
Czas wyjazdu p o c z ą t k o w o przewidywany był na przełom grudnia 1985 i stycznia 1986,
a okres pobytu na dwa i pół do trzech miesięcy. Jeśli chodzi o tematy, jakie mieliśmy
zamiar realizować, to w części były one bezpośrednią kontynuacją zagadnień, nad którymi
prowadziliśmy prace w Riszikeś, w części uległy przeformułowaniu i uściśleniu; podjęto
też tematy zupełnie nowe.
Rok 1985 poświęciliśmy na indywidualne prace nad wybranymi tematami, poszukiwanie
i studiowanie literatury oraz na uciążliwe prace organizacyjne. Jednym z istotnych e l e m e n t ó w
p r z y g o t o w a ń była nauka podstaw hindi prowadzona przez w c h o d z ą c ą w skład grupy
D a n u t ę Stasik.
Powszechne
dosyć
trudności
finansowe,
zdobywanie
pieniędzy
od
różnych
instytucji
255
KRONIKA
(a szczodrobliwość s p o n s o r ó w była tym razem znacznie skromniejsza) i kolejne bariery
administracyjne przesunęły planowany wyjazd na dalsze miesiące roku 1986. Pierwotnie
planowany termin wyjazdu podyktowany był między innymi klimatem Radżastanu
chcieliśmy
nasze prace z a k o ń c z y ć przed upałami i przed porą deszczową. Trudności finansowe zmusiły
nas do przesunięcia wyjazdu na czas po monsunie, czyli na początek września.
Pierwsza p o ł o w a roku 1986 wypełniona była
prócz p r z y g o t o w a ń organizacyjnych
cotygodniowymi spotkaniami seminaryjnymi; uczestnicy ich kolejno przedstawiali swoją wiedzę
o zagadnieniach, nad którymi pracują, projekty pracy w Indii oraz przygotowywane
kwestionariusze. Rozmowy, dyskusje i dostrzegane w ich efekcie braki p o w o d o w a ł y , że do
poszczególnych t e m a t ó w powracano niekiedy kilkakrotnie. Krokiem kolejnym były prace
nad tłumaczeniem kwestionariuszy na hindi. M i a ł o to ułatwić pracę tłumaczom, a zarazem
wprowadzić ich pełniej w sferę podejmowanych zagadnień. Przygotowaniem tłumaczeń zajęła
się Danuta Stasik oraz pan Anwar, doktorant U J od wielu lat zamieszkały w Polsce.
Dwoje spośród uczestników grupy, najbardziej w pracy zaawansowanych, p r z y g o t o w y w a ł o
jednocześnie swoje prace magisterskie
wyjazd miał im dostarczyć dodatkowego materiału
porównawczego.
Przygotowywane
i realizowane
później
w
Radżastanie
tematy
tworzyły
kilka
grup:
I. Zagadnienia związane z sytemem religijnym:
a. Kult domowy i świątynny
pudża
(M. Złocka);
b. Ascetyzm indyjski jako alternatywna forma ludzkiej egzystencji (D. Demski);
c. Drzewa kultowe w Indiach P ó ł n o c n y c h (M. Wierciński).
I I . Tematy związane ze sztuką l u d o w ą :
a. Mehendi
sztuka
zdobienia
dłoni
i
stóp
jej
symbolika
i znaczenie
w
tradycyjnej
rodzinie hinduskiej (J. A d a m i a k - K u ś m i e r z ) ;
b. Sańdżia
świąteczne zdobienie d o m ó w (A. Demska);
c. Techniki tkackie i metody ozdabiania tkanin i w y r o b ó w tkanych w Indiach Północnych
(M.
Kander);
d. Wieś Molela jako miejsce produkcji wyobrażeń b ó s t w lokalnych
mediacja między Wielką
i Małą Tradycją (I. Kuśmierz).
I I I . Zagadnienia dotyczące genezy C y g a n ó w :
a. Badania nad grupami Bandżara i Gadulja Lohar (Lech Mróz).
Pobyt
w terenie
nie
wprowadził
wane tak, jak je planowano,
liśmy
się. Jedynie
były
realizo
i z mniejszymi nawet trudnościami, niż p o c z ą t k o w o
obawia
dodatkowo
w zasadzie
(na marginesie
istotnych
własnych
zmian.
Tematy
prac podstawowych)
kilka
osób
zainteresowało się plemienną społecznością Bhilów. Dwukrotnie uczestniczyliśmy w ich tanecz
nych uroczystościach
dokumentacja
(w r ó ż n y c h miejscach) i przy okazji wykonana została d o s y ć
bogata
fotograficzna.
W kilka dni po przylocie grupy do
Delhi nastąpił
wyjazd do
Radżastanu.
na bliskość ważnych c e n t r ó w religijnych oraz ze względu na tematy dotyczące
Z
uwagi
społeczności
koczowniczych (Bandżara i Gadulja Lohar) na podstawie miejsc pobytu wybraliśmy Udaipur,
leżący w południowej części R a d ż a s t a n u , w okręgu Mewar. Wprawdzie już w Dehli odradzano
nam
ten
teren
przekonując
choćby,
że
Bandżarowie
i Gadulja
Lohar
nie
zamieszkują
w okolicach Udaipuru, jednakże zawierzyliśmy informacjom p o c h o d z ą c y m z literatury, decydu
jąc się r o z p o c z ą ć badania właśnie od Udaipuru. Wkrótce przekonaliśmy się, że trudno było
o lepszy wybór.
Jednak początek
pobytu
nie był zbyt
zachęcający.
Wiele
czasu
zajęły
poszukiwania
instytucji i o s ó b , które m o g ł y b y służyć nam pierwszymi w i a d o m o ś c i a m i i p o m o c ą w nawiązaniu
potrzebnych
kontaktów,
Lecz j u ż po kilku
a
także
dniach udało
badań
terenowych.
się nam uzyskać bardzo istotną pomoc od
radą
w
wyborze
miejsc
pierwszych
miejscowych
instytucji. Przede wszystkim znaleźliśmy r o z m ó w c ó w i zasobne biblioteki w Tribal Research
Institute
i
uzyskaliśmy
w
od
Anthropological
Survey
Maharana Mewar
of
Institute
India.
Najbardziej
i osobiście
od
wydatną
dyrektora
pomoc
tej
i
opiekę
instytucji,
dr.
256
KRONIKA
P. L . Menarii — p r ó c z pomocy w postaci literatury, w uzyskaniu potrzebnych informacji,
znalezieniu odpowiednich r o z m ó w c ó w , w s k a z ó w e k co do miejsca badań. Instytut ten ofiarował
nam bezpłatnie, na cały czas pobytu w Udaipurze, zakwaterowanie w swoim hotelu —
aśramie, czyli ogromnie d u ż o , zważywszy s k r o m n o ś ć naszych z a s o b ó w finansowych.
W bibliotekach tych instytucji znaleźliśmy znacznie więcej literatury i to bardzo wartościo
wej, niż podczas p o s z u k i w a ń w kraju i poza P o l s k ą (nawet więcej niż w Delhi). Dzięki
kierownikowi działu etnograficznego w L o k K a l a Mandal, panu Asha, m o g l i ś m y też o g l ą d a ć
tańce Gauri w wioskach Bhilów, kończące cykl o b r z ę d o w y c h uroczystości.
W czasie pierwszych trzech tygodni praca w bilbliotekach i rozmowy z pracownikami
różnych instytucji przeplatały się z wyjazdami w teren i wywiadami prowadzonymi w Udaipurze.
N a s t ę p n e tygodnie przeznaczone były na wywiady i wyjazdy w teren. Takie tematy,
jak zdobienie d o m ó w , malowanie dłoni i stóp czy tkactwo, znacznie więcej szans dawały
na uzyskanie odpowiedniego materiału w samym, bardzo z r ó ż n i c o w a n y m Udaipurze i jego
najbliższych okolicach. Natomiast zbieranie w i a d o m o ś c i na temat Bandżara i Gadulja Lohar
musiało o d b y w a ć się głównie poza Udaipurem.
W pierwszych tygodniach pobytu cała grupa dwukrotnie wyjeżdżała na kilka
Eklingdżi i do Nathdwary. Obie miejscowości sławne są ze znajdujących się tam
stanowiących cel licznych pielgrzymek
zwłaszcza Nathdwara daje się p o r ó w n a ć z
pod względem liczby pielgrzymów. Badania prowadziliśmy w samych miasteczkach
bliskich miejscowościach.
dni do
świątyń,
Riszikeś
i w po
Mimo pomocy wymienionych wyżej instytucji, wiele trudu k o s z t o w a ł o ustalenie miejscowości,
w których znajdują się większe skupiska grup koczowniczych. Lecz pobyt w Nathdwarze
przyniósł efekty także w poszukiwaniu Bandżarów. Nie tylko udało się z l o k a l i z o w a ć ich
skupiska, ale także wyjechać do kilku zamieszkałych przez nich wiosek i przeprowadzić
tam wywiady. Czasami były to wyjazdy w odległe okolice, leżące w promieniu 40, 60
kilomterów
Haldikhati, Rupakhera, Piawli, Samumfara i Bamania. Zwłaszcza ta ostatnia
pełni ważną rolę dla Bandżarów, znajduje się tam świątynia i miejsce corocznych pielgrzymek
Bandżarów
Bamania (jednej z podgrup bandżarskich).
W poszukiwaniu materiałów dotyczących sandżi, mehendi, tkactwa, poszczególne osoby
odwiedzały też inne wioski okolic Nathdwary. W późniejszym czasie realizowanie t e m a t ó w
p r o w a d z i ł o do jedno- lub kilkudniowych w y j a z d ó w do różnych miasteczek i wsi (Gokunda,
Barwara, Molela). Większość z tych miejscowości leży w okręgu Mewar.
Bardzo dobry okazał się p o m y s ł przygotowania (prócz kwestionariuszy) krótkich ankiet
na temat tkactwa, mehendi i zdobienia d o m ó w . Rozdawane w Udaipurze i najbliższej
okolicy przyniosły sporo odpowiedzi i potrzebnych informacji. Znaczną pomoc w badaniach
nad kultem domowym i świątynnym okazali zaprzyjaźnieni mieszkańcy Udaipuru — Sudhir
K u m a r i A . S. Chauhan. Pomagali w nawiązywaniu k o n t a k t ó w z kapłanami, pośredniczyli
w rozmowach, pełniąc czasami rolę tłumaczy
za co należą im się serdeczne p o d z i ę k o
wania.
W drugiej p o ł o w i e naszego pobytu w Indiach jeden z u c z e s t n i k ó w grupy (D. Demski)
przeniósł się z Udaipuru do Puszkaru na czas d w ó c h tygodni. W y n i k a ł o to z potrzeby
poszukiwania r o z m ó w c ó w
sadhu. Puszkar z wielością świątyń (i j e d n ą w Indiach świątynią
Brahmy), sannjasinami, tłumami p i e l g r z y m ó w dawał znaczną gwarancję znalezienia odpowiednich
informatorów, tym bardziej że zbliżało się Święto Światła (Diwali) — Nowy Rok, przypadające
na 1 listopada, a później wielkie, doroczne targi wielbłądów.
W tym czasie reszta grupy pracowała nadal w stolicy okręgu Mewar i w pobliskich
miejscowościach. Celem kolejnych dwu- lub trzyosobowych wyjazdów było A b u Road i Mount
A b u (sławny ośrodek pielgrzymkowy) oraz Chittogarh — dawna stolica okręgu Mewar (ważne
miejsce w historii B a n d ż a r ó w i Gadulja Lohar) oraz wioska Bandżarakhera w całości
zamieszkana przez B a n d ż a r ó w .
Przedostatniego października z a k o ń c z o n o prace badawcze. W tym dniu grupa została
zaproszona na r o z m o w ę przez maharadżę Udaipuru do Pałacu Śiwniwas, a wieczorem opuściła
Udaipur. Dwie osoby pojechały do A d ź m e r u i Puszkaru, a reszta na Wyspę D i u , która
do niedawna była enklawą — k o l o n i ą portugalską. Mimo wypoczynkowego i turystycznego
257
KRONIKA
charakteru tego wyjazdu, miejsce nie
było przypadkowe. Chcieliśmy
zobaczyć
kolonialno-
-europejskie, a zarazem chrześcijańskie pozostałości i wpływ, j a k i wywarły na subkontynencie
indyjskim, widoczny w architekturze, sposobie życia, zajęciach, cechach antropologicznych.
Z Diu udaliśmy się do Adźmeru
dni
później
wyruszyliśmy
do
książek i innych publikacji
i Puszkaru — z b l i ż a ł y się bowiem targi wielbłądów.
Delhi.
Większość czasu
zajęły
nam
oraz kontakty z zaprzyjaźnionymi
Trzy
tu jeszcze
poszukiwania
wykładowcami
Uniwersytetu
Delhijskiego — prof. J . P. S. Uberoiem i prof. Veena Das oraz innymi badaczami prowadzą
cymi prace w zakresie interesujących nas
tematów.
Wynikiem pobytu grupy w Radżastanie są przede wszystkim wywiady i inne materiały
terenowe (ankiety i dokumentacja fotograficzna)
oraz d o s y ć bogata literatura.
Widocznym
efektem jest napisanie d w ó c h prac magisterskich d o t y c z ą c y c h Indii — zdanie egzaminu i uzyskanie
tytułu magistra (D. Demski. M . Złocka).
W trakcie p r z y g o t o w a ń
magisterskie. Poza tym obie tłumaczki grupy p o d s t a w ą syoich p
są kolejne cztery
prace
magisterskich uczyniły
r a c
materiały przywiezione z Radżastanu. G . Grabowska przygotowała pracę opartą na teksach
mewarskich opowieści ludowych, a A . Tarnowska na legendarnych opowieściach
Bandżarów.
Mamy także zamiar przygotować artykuł do ..Etnografii Polskiej" oraz kilka innych publikacji.
N a wiosnę 1987 przewidujemy zorganizowanie wystawy fotograficznej na Uniwersytecie oraz
kilka spotkań seminaryjnych w Katedrze Etnografii i Antropologii Kulturowej U W i w Sekcji
Indologii U W .
W czasie pobytu
Muzeum Azji
w
Radżastanie
i Pacyfiku
zakupiony
został
niewielki
sztuk, mewarski, m a ł o m i a s t e c z k o w y
ubiór
zbiór
przedmiotów
dla
malowanych na jedwabiu — 1 0
w Warszawie (kolekcja o b r a z ó w
kobiecy wraz z ozdobami
oraz zestaw stempli
do druku tkanin — 11 sztuk). Wykonana została także dokumentacja fotograficzna poszczegól
nych
etapów
i Pacyfiku
powstawania
obrazów
zaowocuje dalszą
K o ń c z ą c informację
na
współpracą
jedwabiu.
Być
może
i przygotowaniem
o kolejnym wyjeździe s t u d e n t ó w
serdecznie p o d z i ę k o w a ć tym.
Przede wszystkim w ł a d z o m
którzy przyczynili się do
kontakt
wystawy
etnografii
realizacji
w
UW
z
Muzeum
galerii
do
Indii,
naszych prac
Azji
Muzeum.
chcemy
badawczych.
Uniwersytetu Warszawskiego i wielu osobom różnych
instancji
uniwersyteckich, które nam p o m a g a ł y . T a k ż e kierownikowi Katedry Etnologii i Antropologii
Kulturowej U W
Orientalistyki
prof, dr Zofii
UW
doc.
dr.
Sokolewicz, kierownikowi Sekcji
M.
Krzysztofowi
Indologii. którzy pomagali nam,
służyli dobrą
W zupełnie szczególny s p o s ó b
w
Indiach — bez
dziękujemy
dr.
dr.
ich
pomocy
Kumarowi
Byrskiemyi
wdzięczną
nie
i jego
udałoby
radą
Indologii przy
i tolerowali
stałe
zajmowanie
nam
uzyskać
współpracownikom
kierownikowi działu
Sekcji
czasu.
pamięć zachowamy o osobach i instytucjach
się
z
tych
efektów.
Antropological
Survey
Misra — dyrektorowi Tribal Research Institute, jego w s p ó ł p r a c o w n i k o m ,
panu Kachava.
Instytucie
oraz innym pracownikom
etnograficznego
1
w
Lok
Kala
Mandal
a
Serdecznie
of
India,
szczególnie
i panu
Asha.
Nade wszystko zaś z serdeczną wdzięcznością myślimy o dr. P. L . Menarii, dyrektorze Maharana
Mewar Research Institute, którego serdecznej opiece, pomocy, pośredniczeniu w nawiązaniu
k o n t a k t ó w , zdobywaniu literatury zawdzięczamy p o ł o w ę rezultatów naszej pracy. Wszystkim
im najserdeczniej dziękujemy.
'
ZAGŁĘBIE DĄBROWSKIE I J E G O
NA STAREJ F O T O G R A F I I
Lech
Mróz,
Magdalena
Zlocka
MIESZKAŃCY
( D O 1939 R . )
KONKURS I WYSTAWA
Ikonografia, w tym fotografia, stanowi od dawna znaczące źródło w różnych dziedzinach
badań humanistycznych, również w etnografii. Traktowana jest wielorako — najczęściej jednak
jako pomocnicze narzędzie warsztatu badawczego lub jako wizualne uzupełnienie
17—
Etnografia Polska. I . 33. z. I
opracowań
258
KRONIKA
naukowych, jako ilustracja opisywanych zjawisk. W niewystarczającym stopniu wykorzysty
wano dotychczas fotografie jako rzeczywiste, masowe źródło zwłaszcza do badań historycznych
i etnograficznych. Tymczasem wyniki d w ó c h o g ó l n o p o l s k i c h k o n k u r s ó w , próbujących odtworzyć
fotograficzny wizerunek c h ł o p ó w i r o b o t n i k ó w polskich, dały nowy pogląd na znaczenie
tego typu źródeł. Próbą kontynuacji tych k o n k u r s ó w (tym razem w wymiarze regionalnym)
był konkurs o g ł o s z o n y 3 października 1986 r. w Muzeum Zagłębia w Będzinie przy współ
pracy regionalnego tygodnika „ W i a d o m o ś c i Zagłębia". Celem jego było zgromadzenie materiałów
do wystawy, która miałaby o d t w o r z y ć realia życia politycznego, gospodarczego, kulturalnego
i s p o ł e c z n e g o regionu od czasu pierwszych rejestracji obrazu za p o m o c ą fotografii aż po
rok 1939. W regulaminie konkursu zaznaczono, że organizatorów interesują fotografie
obrazujące pracę w fabrykach, kopalniach i warsztatach rzemieślniczych, dokumentujące
działalność w organizacjach i instytucjach politycznych, społecznych i kulturalnych, fotografie
i stare w i d o k ó w k i rejestrujące zagłębiowskie ulice miast, osad i wiosek, zabytki, architekturę
miejską i zabudowania wiejskie. Prosiliśmy o zdjęcia z życia prywatnego: szkolne, narzeczeńskie, ślubne i żałobne, oraz o d o k ł a d n e opisanie nadesłanych fotografii, zaznaczając, że
ich wartość dokumentalna będzie tym większa, im dokładniej zostaną opisane.
Konkurs z a m k n i ę t o 30 kwietnia 1987 r. N a p ł y n ę ł o 1457 fotografii, p o c z t ó w e k i szklanych
klisz od 51 o s ó b i instytucji. Jury pod przewodnictwem doc. dr hab. Barbary Bazielich
i prof. dr. hab. Jerzego Jarosa nagromadziło 18 i wyróżniło dalszych 14 o s ó b .
Wystawę c z a s o w ą „Zagłębie D ą b r o w s k i e i jego mieszkańcy na starej fotografii (do
1939 г.)" otwarto 28 października 1987 r. O p r ó c z materiałów uzyskanych drogą konkursu
do wystawy przeznaczono najciekawsze fotografie ze z b i o r ó w własnych (m. in. z zespołu
900 n e g a t y w ó w szklanych z atelier Arciszewskich w Będzinie), Muzeum Ruchu Robotniczego
im. A . Zawadzkiego w D ą b r o w i e Górniczej, z b i o r ó w prywatnych Stanisława Bocianowskiego
w D ą b r o w i e Górniczej oraz o ś r o d k a muzealno-dydaktycznego przy dąbrowskiej „Sztygarce".
W ten s p o s ó b sporządzając scenariusz wystawy dysponowano prawie 1800 fotografiami,
z których wybrano na wystawę 1/3 zbioru, tj. 600 fotografii i w i d o k ó w e k .
Fotografie zgrupowano
Rodzina.
w 4 działach: Krajobraz,
Praca,
Życie kulturalne i społeczne.
Zgromadzony materiał fotograficzny nie był jednolity pod względem dokumentacji;
niektóre fotografie czy kolekcje fotografii posiadały wnikliwie sporządzone opisy, z niezwykle
cennymi danymi (wzorcowe pod tym względem było opracowanie 59 fotografii Andrzeja
Krakowskiego z Warszawy pt. „ W s p o m n i e n i a o Gzichowie i Zagłębiu D ą b r o w s k i m z okresu
1913-1939 г."), część jednak materiału była takich o p i s ó w pozbawiona. W sytuacji tej
zrezygnowano z bogatej dokumentacji uznając, że ten „ ż y w i o ł o w y " charakter wystawy bez
dokładniejszych badań nie deprecjonuje jej, pozwala natomiast ogólnie zorientować się w bogac
twie materiału i jego wartości źródłowej.
Rozpisując konkurs zakres przestrzenny celowo „ograniczyliśmy" jedynie pojęciem „Zagłębie
Dąbrowskie", bliżej jego nie precyzując. W rezultacie otrzymaliśmy najliczniejsze fotografie
z miast Sosnowca, D ą b r o w y Górniczej, Będzina i Czeladzi, sporadycznie zaś z Zawiercia,
Siewierza, Myszkowa i S ł a w k o w a oraz okolicznych gmin. T a k zostało Zagłębie D ą b r o w s k i e
zaprezentowane r ó w n i e ż na wystawie.
Najstarszym eksponatem jest pamiątka związana z powstaniem styczniowym
płasko
rzeźba drewniana przedstawiająca zamek będziński z ukrytym napisem w otoku. O J C Z Y Z N Ę
W O L N O Ś Ć R A C Z N A M W R Ó C I Ć P A N I E , z 4 fotografiami rodziny będzińskiej Żyburskich
z roku 1886.
C a ł o ś ć ekspozycji wzbogacają przykłady stosowanych w ó w c z a s aparatów fotograficznych,
p o c z ą w s z y od kamery zakładowej ze statywem firmy F r . Wilde und Sohn z ok. 1890 г.,
a skończywszy na amatorskim aparacie typu B O X , firmy Eastman K O D A K C o . , Rochester,
rok ok. 1923. O g ó ł e m na wystawie pokazano 8 aparatów z wyposażeniem.
Wystawa zamyka ponad roczny okres pracy nad materiałami uzyskanymi w drodze
konkursu, z własnych z b i o r ó w oraz obserwacji niektórych innych zaglębiowskich placówek
kultury. Aby nie zaprzepaścić ogromnej wartości tego zbioru należy podjąć długoletnie
259
KRONIKA
nad nim badania, tym bardziej że narzucają one o g r o m n ą liczbę t e m a t ó w do
obserwacji:
np. rozwoju miast zagłębiowskich, osadnictwa; rozwoju przemysłu, rzemiosła; dziejów instytucji
i organizacji społecznych, oświaty, sportu i wypoczynku, teatru i amatorskich grup scenicznych,
c h ó r ó w , regionalnych wydarzeń i uroczystości, a wreszcie obyczaju i mody.
Andrzej
Szymczyk
POWSTAŁ OŚRODEK B A D A N I A K U L T U R Y MIASTA
I M . P. H U L K I - L A S K O W S K I E G O W Ż Y R A R D O W I E
W dniu
19 marca
1987
r.
uchwałą
Walnego
Zgromadzenia c z ł o n k ó w
Towarzystwa
Przyjaciół m. Żyrardowa p o w o ł a n o do życia Ośrodek Badania Kultury Miasta im. P. Hulki- Laskowskiego. Fakt utworzenia O ś r o d k a jest konsekwencją rozwoju prac badawczych (głównie
etnograficznych) p o ś w i ę c o n y c h kulturze miasta, w szczególności zaś środowiska robotniczego
Nowo powstały Ośrodek jest p l a c ó w k ą społeczną opierającą się na ścisłej współpracy
Towarzystwa Przyjaciół m. Żyrardowa i Mazowieckiego O ś r o d k a B a d a ń Naukowych (Stacja
Naukowa w Żyrardowie), a przede wszystkim badaczy reprezentujących różne placówki
naukowe czy wyższe uczelnie Warszawy oraz Łodzi. W praktyce Ośrodek jest zespołem
badawczym w s p o s ó b m a ł o sformalizowany organizujący się w związku z badaniami nad
kulturą miasta p r z e m y s ł o w e g o . Ośrodek uzyskał w krótkim czasie własną siedzibę, otrzymując
do dyspozycji (wspólnie ze Stacją N a u k o w ą M O B N ) dawne mieszkanie Pawła Hulki-Laskow
skiego-. W tej sytuacji Towarzystwo Przyjaciół m. Żyrardowa z d e c y d o w a ł o się również
na podjecie p r ó b y utworzenia Muzeum Biograficznego P. Hulki-Laskowskiego z możliwością
rekonstrukcji gabinetu pisarza. Będzie to miało również istotne znaczenie dla określenia
struktury organizacji pracy merytorycznej Ośrodka. Przewiduje się bowiem utworzenie d w ó c h
podstawowych d z i a ł ó w naukowych: 1) badań kultury miasta p r z e m y s ł o w e g o , 2) badań
i dokumentacji twórczości oraz działalności P. Hulki-Laskowskiego.
N i e w ą t p l i w i e celem działalności O ś r o d k a będzie kontynuacja dotychczasowych kierunków
badań (także prac dokumentacyjnych) oraz upowszechnianie w y n i k ó w prowadzonych prac.
Na okres do 1990 r. przyjęto następujące g ł ó w n e kierunki prac badawczych:
organizacja badań humanistycznych nad przeszłością i teraźniejszością kultury miasta
p r z e m y s ł o w e g o (Żyrardowa) na tle p o r ó w n a w c z y m (Mazowsze: tzw. linia przemysłowa,
inne miasta i osady fabryczne regionu, wybrane ośrodki p r z e m y s ł o w e w innych regionach
kraju);
wszechstronna popularyzacja wiedzy o kulturze i społeczeństwie miasta p r z e m y s ł o w e g o
(sesje naukowe i popularnonaukowe, odczyty, wydawnictwa własne, udział w wydawnictwach
obcych itd.);
gromadzenie i opracowywanie relacji, w s p o m n i e ń , u t w o r ó w literackich wiążących się z proble
matyką kultury miasta (kultury środowisk robotniczych);
1
Zob.
A.
Stawarz,
10 lat
badań
nad
kulturą
robotniczą
ośrodka
żyrardowskiego,
„Etnografia Polska", t. X X X : 1986, z. 2, s. 177-182 (tamże bibliografia).
- Paweł
Hulka-Laskowski
(1881-1946), znany żyrardowski
literacki, religioznawca. Autor m. in. książki Mój Żyrardów
przyczyniła się do zainteresowania etnografów kulturą
pisarz i publicysta,
krytyk
(1934), która w znacznym stopniu
środowiska robotniczego Żyrardowa.
Pisarz ten wniósł także znaczny wkład pracy w rozwój kultury Żyrardowa. W przygotowaniu
do druku
znajduje się książka Paweł
Hulka-Laskowski
pisarz
z robotniczym
rodowodem
(pod red. R . Leszczyńskiego), będąca p o k ł o s i e m sesji naukowej zorganizowanej w 40 rocznicę
śmierci pisarza. Imię tego pisarza nosi również Miejska
Biblioteka Publiczna w Żyrardowie.
260
KRONIKA
popularyzacja dorobku t w ó r c z e g o oraz osiągnięć w działalności oświatowej i kulturalnej
P. Hulki-Laskowskiego, patrona Ośrodka.
Organizatorzy O ś r o d k a przewidują następujące formy prowadzenia prac badawczych:
w ramach ścisłej współpracy O ś r o d k a z instytutami naukowymi i wyższymi uczelniami,
w ramach małych z e s p o ł ó w tworzonych przez T P Ż i M O B N , w ramach przygotowywanych
rozpraw doktorskich, a także poprzez organizację m ł o d z i e ż o w e g o koła naukowego.
D o współpracy z Ośrodkiem zaproszeni zostali specjaliści zajmujący się od lat proble
matyką kultury miasta przemysłowego. D o Rady Naukowej Ośrodka mającej p r o g r a m o w a ć
działalność placówki w c h o d z ą m. in.: prof, dr hab. Anna Żarnowska ( I H U W ) , prof,
dr hab. Bronisława K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a (Katedra Etnografii U Ł ) , prof, dr hab. Maria
Ciechocińska (Instytut Geografii P A N ) , prof, dr hab. Rafał Leszczyński, doc. dr hab.
Benon Dymek ( A N S ) , dr Andrzej Woźniak ( I H K M P A N ) , dr Marian Gerlich (Śląski
Instytut Naukowy), dr Anna Kuczyńska-Skrzypek ( K E i A K U W ) i inni. W skład zespołu
badawczego wchodzi obecnie blisko 20 o s ó b reprezentujących takie dyscypliny nauki, j a k :
etnografia, historia, socjologia, geografia, kulturoznawstwo. Trzon zespołu stanowi grupa
o s ó b , która uczestniczy w badaniach żyrardowskich od 8 do 10 lat.
W roku 1987 badacze skupieni w O ś r o d k u wzięli udział w sesji naukowej „Kultura
miasta p r z e m y s ł o w e g o X I X — I p o ł o w a X X w." (Żyrardów, 30 I V ) ' . a także uczestniczyli
w badaniach realizowanych przez Katedrę Etnologii i Antropologii Kulturowej U W oraz
Instytut Geografii P A N . W badaniach etnograficznych (prowadzonych przez studentów)
uzyskano ciekawe materiały uzupełniające do tematu „ R o b o t n i c z y savoir-vivre w latach
1918-1939 (Żyrardów)", natomiast badania I G P A N dotyczyły roli Warszawy w życiu
kulturalnym młodzieży żyrardowskiej. Raport z tych ostatnich badań prezentowany był
w Żyrardowie w styczniu 1988 r. podczas sesji naukowej poświęconej nowemu etapowi
badań nad tym o ś r o d k i e m . Ponadto o d b y ł o się kilka s p o t k a ń i seminariów, podczas których
c z ł o n k o w i e zespołu omawiali sprawy metodyki badań, gromadzenia bibliografii tematycznej,
a także prezentowane były osiągnięcia nauki zachodniej w zakresie etnografii miasta (np.
referat dr A . Kuczyńskiej-Skrzypek o badaniach H . Bausingera w R F N ) .
Przewiduje się, że w latach 1988-1989 Ośrodek zorganizuje 2-3 sesje naukowe we
współpracy z Mazowieckim Ośrodkiem B a d a ń Naukowych, Katedrą Etnografii Uniwersytetu
Ł ó d z k i e g o oraz Śląskim Instytutem Naukowym. W ramach badań własnych realizowany
będzie tylko jeden zasadniczy temat: „ D o m
rodzina — sąsiedztwo w środowisku robotniczym
Żyrardowa w X X w." Ponadto niektórzy badacze wycinkowo będą się zajmowali poszczegól
nymi dziedzinami kultury miasta (zwyczaje rodzinne i sąsiedzkie, religijność, etos pracy,
życie kulturalne). Zasadniczo j e d n a k ż e Ośrodek dążyć będzie do zainteresowania różnych
instytutów naukowych i uczelni problematyką kultury miasta p r z e m y s ł o w e g o w celu prowadze
nia konkretnych badań przede wszystkim w Żyrardowie lub też prac p o r ó w n a w c z y c h w kilku
miastach.
N a j w i ę k s z y m problemem w pracy O ś r o d k a jest sprawa uruchomienia własnych wydawnictw.
Prawdopodobnie p o c z ą t k o w o uda się zainicjować wydawanie zeszytów naukowych o nie
wielkiej objętości. Pierwsze zeszyty będą zawierały materiały bibliograficzne oraz metodyczne,
także o g ó l n e informacje o badaniach prowadzonych w Żyrardowie i innych ośrodkach.
Natomiast prezentacja w y n i k ó w nowych b a d a ń nastąpi p o c z ą w s z y od 1989 r. Ponadto
nie wyklucza się możliwości wydawania większych o p r a c o w a ń wspólnie z innymi p l a c ó w k a m i
krajowymi.
Ośrodek zaprasza do współpracy naukowej oraz wymiany wydawnictw placówki, a także
indywidualne osoby, bezpośrednio zainteresowane problematyką kultury miasta, szczególnie
miasta przemysłowego. Adres O ś r o d k a : 96-300 Żyrardów, ul. Dzierżyńskiego 34.
Andrzej
'
Szersze
oraz „ R o c z n i k u
omówienie
przebiegu
tej
sesji
Mazowieckim". Natomiast
będzie
publikowane
materiały
z sesji będą
„Łódzkich Studiów Etnograficznych" (t. 29: 1989).
w
Stawarz
„Zaraniu
drukowane
Śląskim"
na
łamach
