Miasto dobrego losu/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17)

Title

Description

Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17) s.68-83

Creator

Nałęcz-Nieniewski, Michał

Date

2009

Format

application/pdf

Identifier

oai:cyfrowaetnografia.pl:5226

Language

pol

Publisher

Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury”

Relation

oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5622

Rights

Licencja PIA

Subject

antropologia miasta

Nowa Huta

Text

FOT.

Michał
Natęcz- N i e n i e w s ki

TOMASZ

CICHOREK

HTTP://TOMEKCICHOREK.WORDPRESS.COM

Ur. w 1986 roku.
Student piątego roku
etnologii i antropologii
kulturowej UJ. Jego
praca magisterska
dotyczy wizerunku
pisarza w okresie
o d w i l ż y '56. Interesuje
się mechanizmami
totalitaryzmu, istnieniem
mitycznych s t w o r z e ń
w w y o b r a ź n i ludzkiej
oraz antropologią
literatury i filmu.

Dziewczynko wybudują
miasto, w którym nie będzie
innych, niż szkolne, klas

Ideowe korzenie

Adam Włodek,
olegom z 51. ochotniczej brygady ZMP

koncepcji Nowej Huty
BARBARZYŃCA

3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3

3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3

BARBARZYŃCA

Michał Natęcz-Nieniewski

70

I. Fenomen miasta
pecyficzny i złożony twór, który nazywa
my miastem, w ciągu wieków rozwoju
stał się niemal synonimem cywilizacji
i a k o takiej.
tak
jako
Chodzi o taką osadę ludzką, która
jest wyraźnie wyodrębniona w krajobrazie opa
nowanym przez człowieka, wyróżnia się swoim
rozmiarem, gęstością zabudowy i społecznością
mieszkańców. Nie trudnią się już oni rolnictwem,
które staje się wobec miasta czymś zewnętrznym,
podobnie jak myślistwo czy rybołówstwo. W po
dobny sposób ujął definicję miasta Philip Bagby,
prowadząc rozważania na jej temat kontekście
zagadnienia cywilizacii: To właśnie uwolnienie
od konieczności wytwarzania własnymi rękami
swego Dożywienia Dozwoliło należy sadzić
mieszkańcom miast poświecić całv swoi czas^
soecializacii i co za tym idzie komplikowaniu
kultury'" r
;
zdefiniowanie
cywilizacji jako „kultury miast"
o w i e r e

n

r

o

n

o

n

o

w

a

ł

2

Z drugiej strony nietrudno zauważyć, że każ
de miasto jest przede wszystkim wykwitem myśli
ludzkiej, a jego forma i treść wyrastają z konkret
nej kultury i są od niej zależne. Porządkuje życie
zbiorowości i zaspokaja ludzkie potrzeby - ale
też stanowi przestrzeń te potrzeby formującą.
Można powiedzieć, że nadaje kształt kulturze,
która funkcjonuje w ramach określonej miejskiej
przestrzeni. Nic zatem dziwnego, że kiedy uto
piści poszukiwali recepty na idealne społeczeń
stwo, projektanci kreślili idealne rozwiązania
zabudowy miejskiej, 2L wszyscy w swoich pOmyślach ulegali tendencii do regulowania życia
ludzkiego na nowo, wedle arbitralnie przyjętych
p r z e z siebie zasad.

Zanim jednak nadszedł czas projektów ma
jących za cel przemiany społeczne, trzeba było

1

P. Bagby, Kultura i historia. Prolegomena do

porównawczego

badania cywilizacji, tłum. J. Jedlicki, PIW,

Warszawa 1975, s. 230.
2

Ibid, s. 231.

wielu wieków rozwoju myśli urbanistycznej
i realizacji coraz to nowych rozwiązań w zmie
niającym się świecie. Jedno z najstarszych zna
nych nam miast wzniesionych według planów
urbanistycznych to Kahun w Egipcie (z wyzna
czonymi kwartałami dla robotników; około 1900
p.n.e.). Późniejsze, jak rozpoczęta przez Echnatona nowa stolica (Amarna, około 1340 p.n.e.),
również powstawały w państwie faraonów lub
rozwijały się j u ż poza tym kręgiem kulturowym
(na przykład Marzabotto w Etrurii, około 500
p.n.e). W greckich koloniach, w przeciwieństwie
do rozwijających się swobodnie prastarych Aten
czy Olimpii powstawały ściśle uporządkowa
ne ośrodki mieiskie (miedzy innymi Sehnunt
na Sycylii około 628 o n e ) Ekspansia Gre
ków u m o ż l i w i a ł a rozładowanie p r z e l u d n i ć nvch miast a zasiedlanie obcvch terenów bvło
bodźcem dó szukania nowych rozwiązań. Układ
urbanistyczny onartv na nrostokatnei siatce ulic
nronaaowałHinnodamosz Milen, budowniczy
L i a r y w n i e r w s z e i nołowie V w i e k ń Zastosował
ao w nianie P i r e , Z Milen, i Thnrioi W e d ł n a

stosowane przez niego demoKratycznej zasady
isonomn (równego podziału; zaKIadano nowe
miasta w Ko oniacn grecKicn przez prawie
pięćdziesiąt lat. scentralizowanemu Imperium
Rzymskiemu bardziej od demokratycznego sys
temu nippodamejskiego odpowiadała prostokąt
na symetria hellenizmu, którą wraz z wzorcem
etruskim połączono w castrum Komanum Le
piej reprezentowało państwo i hierarchię władzy,
jednocześnie zapewniając obronność odpowied
nią dla nowo zakładanych posterunków wojsko
wych i stolic Prowincji (Kolonia, Strasburg T i m gad w Afryce) . Wymienione przekształcenia
urbanistyczne są zgodne z ujęciem miasta jako
emanacji kultury wyrażającej wiodące dla niej

3

W. Koch, Style w architekturze. Arcydzieła

europejskiego od antyku po czasy współczesne,

budownictwa
tłum.

W. Baraniewski i in., Świat Książki, Warszawa 1996,
s. 390-393.

BARBARZYŃCA

3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3

Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty
treści. Wraz z wzrostem migracji i roli średnio
wiecznego mieszczaństwa następował bardziej
żywiołowy rozwój zabudowy, wcześniej niemoż
liwy ze względu na rygorystyczny plan rzymski.
Nowe lokacje powstawały wokół klasztorów
i zamków lub w miejscach istotnych dla szlaków
handlowych. W sposób ścisły planowano głów
nie ośrodki spełniające funkcję warowni, a ich
potrzeby militarne wciąż na nowo pobudzały
rozwój fortyfikacji .
4

II. Miasto idealne

71

święciło swoje triumfy w okresie baroku, bę
dąc odbiciem megalomanii władców. Dopiero
w ustroju monarchii absolutnej realizowane
były projekty miasta jako rezydencji, ogrodu,
garnizonu, prestiżowego obiektu, czy wreszcie
GesamtkunstweĄ Równocześnie zmieniał się sposób myślenia
o mieście. W czasach oświecenia wzrastało za
interesowanie drugim aspektem istnienia mia
sta - kreacyjnym, sprawczym. Wiązało się to
z XVIII-wieczną ideą „architektury jako dzie
dziny o wyjątkowej społecznej randze, sprzęga
jącej kwestie estetyki i polityki" . Dostrzegano
zawarty w mieście potencjał kulturowy, jego
ogromny wpływ na kształtowanie się relacji mię
dzyludzkich i stosunków społecznych, a także
nagły wzrost jego roli gospodarczej w okresie
rewolucji przemysłowej. Niektórzy zaczęli po
kładać nadzieje w nim jako narzędziu metodzie
systemie czy tez mechanizmie który ukształtuje
nowe społeczeństwo. Taki sam „nacisk padaiacv na 2~l0ba.ln.0sc rozwiązań, będzie charak
tervstvcznv dla teorii urbanistyczna w okresie
modernizmu.
6

7

Myśl o mieście idealnym zrodziła się naj
prawdopodobniej w umysłach starożytnych,
jednak dopiero w renesansie próbowano wpro
wadzać ją w życie. Idealnymi rozwiązaniami
urbanistycznymi zajmowały się wtedy najwięk
sze umysły epoki, między innymi Leonardo
da Vinci (którego pomysł wielopoziomowych
ulic i kanalizacji wykorzystano dopiero na prze¬
łomie X I X i X X wieku w Paryżu), Albrecht
Durer i Giorgio Vasari. Dla renesansowych teo
retyków inspirację stanowiło dzieło O architek
turze ksiąg dziesięć napisane przez Witruwiusza
miedzy 88 a 26 rokiem P.n e. Cele projektów
były r ó ż n e - zależnie od nich zwracano większą
uwagę na obronność fortyfikacji na parki iako
przestrzeń wypoczynkowa i ciesząca oko na
odpowiednie dla każdego stanu umiejscowienie
dzielnicy i tak dalei Kreślono ie na rozmaitym
olanie-koła kwadratu c^iazdy wielokąta ehn
sv i innych' nieraz fańfazvinvrh fi«n,r Proiek
ty miast idealnych realizowano jednak hardzó
r L d k o noniewaz koncentrowano sie na nrze
Puuowie juzistniejącycn osrodKow . almanoya
twierdza Wenecjan na peanie g ^ z d y
była

Z biegiem czasu paradygmatem stała się misja
cywilizacyjna Europy Zachodniej, wiążąca się
z industrializacją i uprzemysłowieniem. Szerząc
ideę gospodarczego postępu, podejmowano coraz
śmielsze przedsięwzięcia budowlane (moderni
zacja centrum Paryża w 1852 roku, londyńskie
metro w 1854, Kanał Sueski w 1859, Pierwsza Ko
lej Transkontynentalna w 1862, Most Brookliński
w 1870, Statua Wolności w 1884, Wieża Eiffla
w 1889, Kolej Transsyberyjska w 1891 i inne). Co
raz bardziej zmieniał się pejzaż miejski. Nadeszła
epoka eksperymentów społecznych, w której roz
poczęto realizacje różnych utopijnych projektów
na miarę X I X wieku.

4

Ibid., s. 397-399.

7

5

Ibid., s. 404.

socjalistycznego w planie „propagandy

6

„Racjonalnie przemyślana, funkcjonalną jednolita całość".

Wydawnictwo Leopoldinum, Wrocław 1999, s. 41.

Ibid

3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3

8

BARBARZYŃCA

W. Tomasik, Inżynieria

Ibid.

dusz. Literatura realizmu
monumentalnej",

Michat Naîecz-Nieniewski

72

Idąc za rozmaitymi wizjonerami, zarówno
rządy, jak i bogaci przemysłowcy a n g a ż o w a l i
się w tworzenie miast idealnych. Co charak
terystyczne, rzadko decydowano się ekspery
mentować na własnym podwórku. Jak więk
szość ideologii wymyślonych w obrębie kultury
zachodniej , tak i miasta idealne były testowa
ne raczej poza jej granicami. Wiele utopijnych
pomysłów starano się uskuteczniać w Nowym
Świecie, m i ę d z y innymi wioskę owenowską,
falanster Fouriera i Ikarię Cabeta. Jednym
z wyjątków było Guise we Francji, gdzie
alizowano w 1859 roku koncepcję Charlesa
Fouriera - pół wieku po jej ogłoszeniu. E l i
sabeth F ö r s t e r - N i e t z s c h e siostra s ł a w n e g o
filozofa w 1886 roku wraz z m ę ż e m założyła
w Ameryce Południowej kolonię Nueva Ger¬
mania dla czvstei krwi Arviczvkow W latach
dwudziestych X X wieku swoich sił na tym polu
nróbował też naibosratszv człowiek na świecie
Henry Ford Rył pomysłodawca trzyzmiano'

Wraz z panem Fordem jesteśmy głęboko prze
konani, iż gdybyśmy tylko zdołali wniknąć do
samych korzeni i serca rodziny i życia domowe
go (...), udałoby się nam stworzyć doskonalsze
przyszłe pokolenia, niż teraz, gdy docieramy do
nich jedynie w czasie godzin pracy .
11

9

10

weao trvhu pracy wynalazca taśmy fahrvcznei
i pfekJsnrem masnwei nrndnkrif O J r n i e t v
nhsesi! n ™ ™ ^ ^

obsesją ograniczania Kosztów
zważania
wydajności, w n i k a ł w życie prywatne swoich
pracowników i marzył o stworzeniu dealnej
społeczności, l ewnie dlatego założył na te
renie Manow Zjednoczonych az trzy miasta.
Warto zacytować stówa jego eksperta od siły
roboczej:
9

Najbardziej znanym przykładem są losy myśli

Chwilowy wzrost zapotrzebowania na g u m ę
w produkcji samochodów zaowocował w 1927
roku szalonym pomysłem. Zakładając własną
plantację w brazylijskiej dżungli, Ford chciał
jednocześnie z a p r o w a d z i ć tam porządek na
wzór amerykańskiego miasteczka: z krytymi
gontem domami, rynkiem, kościołem i szpita
lem, z elektrycznością zasilającą sieć telefonicz
ną, lodówki, pralki i gramofony, z lodziarnią,
estradą i dancingiem, z kortami tenisowymi,
kursami golfa i wieczorami poetyckimi, z wie
żą ciśnień, instalacją wodociągową i czerwo
nymi hydrantami wzdłuż prostych szerokich
dróg po których jeździć miały oczywiście słynne
Fordy T " .

III. Socrealizm
Dyktatorzy państw totalitarnych i partyjni
guru, podobnie jak inni władcy tego świata,
wykorzystują wszystkie sposoby ekspresji, które
opanowała ludzkość, jako narzędzia sprawowa
nia władzy. W odróżnieniu jednak od swoich

S. Friedrichsmeyer i in. (red.), The Imperialist Imagination:

marksowskiej, wykorzystywanej w Rosji w różnych

German Colonialism and Its Legacy, University of Michigan

mutacjach, rozplenionej na Bliskim Wschodzie, w Afryce,

Press, Ann Arbor 1998, s. 33-39.

w Ameryce Środkowej oraz Południowej i nadal wegetującej

11

E. Zaretsky, Sekrety duszy. Społeczna

i kulturowa historia

jako oficjalna ideologia na terenach Azji. Wyobrażenie

psychoanalizy, tłum. M . Trzcińska Prószyński i S-ka,

Lenina jadącego z Niemiec do Rosji w zapieczętowanym

Warszawa 2009, s. 159, 160.

wagonie, niczym nowy koń trojański, jest trafnym skrótem

12

dla tej prawidłowości. Ponadto wielu krwawych dyktatorów

in Environmental History, Cambridge University Press,

studiowało w Europie Zachodniej, zanim objęło rządy

Cambridge 2002, s. 71-86. Por. G. Grandin, Fordlandia:

w rodzimych krajach.

The Rise and Fall of Henry Ford's Forgotten Jungle City,

10

R.C. Hołub, Nietzsche's ColonialistImagination: Nueva

Germania, GoodEuropeanism, andGreatPolitics,

W. Dean, Brazil and the Struggle for Rubber: A Study

Metropolitan Books, Nowy Jork 2009.

[w:]

BARBARZYŃCA

3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3

Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty
poprzedników likwidują wszystko, co nie repre
zentuje ideologii państwowej. Ideologia bowiem
ma obejmować poszczególne aspekty życia, jako
że zgodnie z oficjalną wykładnią jest samowy
starczalna: stanowi receptę doskonałą na idealne
społeczeństwo. Podkreśla się zatem ideę nowości
- nie tylko w znaczeniu nowatorstwa czy nowo
czesności, ale w sensie na nowo ustanawianego

FOT. TOMASZ CICH0REK

HTTP://T0MEKCICH0REK.W0RDPRESS.COM

świata. Nowa epoka oznacza nowego człowieka,
nowe społeczeństwo i państwo. Każda dziedzina
działalności człowieka miała być tego wyrazem.
W ich szeregu, obok malarstwa i rzeźby, również
architektura i urbanistyka.
Wbrew różnym wizjonerom łączącym przy
szłe społeczeństwa nowoczesne z futurystyczną
aglomeracją, konstruowane od podstaw miasta
socjalistyczne nie odznaczają się nowatorską
architekturą. Podobnie jak w innych dziedzi
nach życia, starano się ograniczyć indywidual
ną inwencję do minimum, wprowadzając je

W. Tomasik, op. cit., s. 39.

3-1

(1G-11) 3 3 3 3

den obowiązujący styl, którym stał się w końcu
socrealizm. Miasto w ustroju socjalistycznym,
postrzegane jako państwo w miniaturze, miało
być gigantycznym pomnikiem reprezentują
cym nowy porządek. W pewnym sensie była to
idea przeciwstawna wobec rojeń władców ab
solutnych. Miasto ludu miało być odpowiedzią
na zbytkowną rezydencję typu Wersal wznie
siony dla Króla Słońce, który
mógł powiedzieć: „Państwo to
ja". Według komunistów nade
szły czasy by odrzec- Państwo
tomy proletariusze" inrzeiśćod
mterńacionalistycznych mrzonekdo bardziej konkretnego im
perializmu.
T ł u m a c z ą c założenia swo
jego planu „propagandy mo
numentalnej", którego częścią
miał być socrealizm, Lenin po
woływał się w 1918 roku na
Miasto słońca Tommaso Cam¬
panella i wspomniane tam
„socjalistyczne freski" pełnią
ce funkcję edukacyjną. Pisał:
„Niech to będą choćby
towe bloki z inskrypcjami na
nich, m o ż l i w i e najczytelniej
szymi. (...) Za jeszcze w a ż n i e j s z e n i ż i n skrypcie u w a ż a m pomniki- popiersia lub posaJ naturalnei wielkości m o ż e płaskorzeźby
;
-,3
d s t a w i a ć antenatów
socia izmu" i bohaterów kultury" w e d ł u g
wcześniei snorzadzonei listy W czasach sta
linowskich idee komunizmu w y r a ż a ć miał j u ż
e

u D V

M i a

J

ł v b v

D r z e

każdy fracrment u f o r m o w a n e i nrzez c z ł o w i e

ka o r z e c z e n i w s z r z e a n l n n ś r i - założenia
a r r h i r e k t n n i r z ń e i r n z w L a n i a urhanistyrz
ne"H
Arehitekt snnłeezeń

Cyfrowa Etnografia

Item

New Tags