-
Title
-
Muzea / LUD 1969 t.53
-
Description
-
LUD 1969 t.53, s.419-453
-
Date
-
1969
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:315
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:353
-
Rights
-
Licencja PIA
-
Text
-
v.
M
u
z
E
A
Lud, t. 53, 1969 r
MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA
POLSKIE MUZEALNICTWO ETNOGRAFICZNE
25-LECIA PRV
W OKRESIE
WSTĘP
Jesteśmy świadkami ogromnego, nie notowaJnego w naszych dziej,ach
rozwoju muzealnictwa w Polsce po II wojnie światowej, w tym również
muzealnictwa etnograficznego. Wzrasta ilość muzeów i zbiorów, rozszerza
się i pogłębia ich dokumentacja, tworzą się archiwa muzealne, rozwija się
wewnętrzna organizacja zwłaszcza większych muzeów i działów etnograficznych. Praca muzeów opiera się na planowanych badaniach naukowych,
które stają się podstawą szerokiej działalności społeczno-oświatowej muzeów.
Zmiana granic PRL przynosi zmianę sieci muzealnej. Przybywają muzea
w woj. gdańskim, koszalińskim, olsztyńskim, opolskim, szczecińskim, wrocławskim, zielonogórskim, pozostają zaś w granicach ZSRR muzea w dawI Artykuł
oparty jest na własnych obserwacjach, literaturze przedmiotu oraz na
odpowiedziach na rozesłaną ankietę, otrzymanych w końcu 1968 r. i na początku
1969 r. od kierowników muzeów lub działów etnograficznych
i innych placówek
muzealnych w: Białymstoku, Bytomiu, Chojnicach, Gdańsku, Kcyni, Kielcach, Koszalinie (woj. Konserwator
Zabytków), Krakowie (Muz. Etnograf. i Muz. Narod.),
Lublinie, Lowiczu, Lodzi, (Muz. Archeolog. i Etnograf., Muz. Sztuki i Muz. Włókiennictwa), w Olsztyn ku, Opolu, Pabianicach, Plocku, Poznaniu, Rabce, Radomiu,
Rzeszowie, Sanoku, Sieradzu, Słupsku, Szczecinie, Warszawie, Wałbrzychu, Wieluni u, Włocławku, Wrocławiu, Zielonej Górze, w Zakopanem i Zninie. Najserdeczniej
im za to dziękuję. Nowsze dane o muzealnictwie
etnograficznym
znajdzie czytelnik w publikacjach:
H. Bittner-Szewczykowa,
Problemy
polskiego
muzealnictwa
etnograficznego
w literaturze
dwudziestolecia.
Rocznik Muz. Etnograf. w Krakowie,
t. I, 1966, s. 173-180, T. Damrosz, Scientific research and expositions of ethnographic
Museums (in the period of Millenium
resem'ch in Poland).
Zeszyty Państw. Muz.
Etnograf. w Warszawie, t. VI-VII, 1965/66. Warszawa, 1968, s. 9-25 i A. Pytlińska,
Zagadnienia
muzeów
skansenowskich
w powojennej
literaturze
polskiej.
Rocznik
Muz. Etnograf. w Krakowie, 1966, s. 191-202.
420
MARIA
ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA
nych woj. wileńkim, nowogrodzkim,
poleskim, wołyńskim, lwowskim,
tar'1opolskim i stanisławowskim.
Okres II wojny światowej przyniósł ogromne straty w zakresie zabytków etnograficznych,
zgromadzonych w muzeach. W pierwszych dniach
wojny spalone zostało Muzeum Etnograficzne w Warszawie, posiadające
23000
zabytków, zniszczono setki budynków muzealnych, wspaniałe MuLeum Śląskie w Katowicach zostało do fundamentów
rozebrane, zbiory
zdewastowane,
rozgrabione i wywiezione przez najeźdźców, zrujnowane
zostało piękne Kurpiowskie Muzeum na wolnym powietrzu w Nowogrodzie Łomżyńskim, podobnie jak wiele innych muzeów. Odzyskaliśmy tylko
nieznaczną część zbiorów. Według obliczeń J. Bujaka w okresie II wojny
światowej
utraciliśmy
ponad· 60%
naszych zbiorów etnograficznych,
w większości unikalnych
i niemożliwych
już do zdobycia 2.
Zaraz po wojnie, rozproszeni
po Polsce etnografowie-muzeologowie
przystępują przede wszystkim do prac ratowniczych - do poszukiwania
i zabezpieczania
jeszcze pozostałych zbiorów, dokumentacji
i bibliotek,
do restytuowania
dawnych muzeów i organizowania nowych.
Pierwszy, powojenny okres charakteryzowały
wysiłki zmierzające nie
tyllko do skupienia zbiorów, lecz przede wszystkim do znalezienia dla
nich pomieszczeń zabezpieczających
i środków na ich utrzymanie oraz
stworzenie, choćby naj skromniejszego
personelu muzealnego.
Już w lutym 1945 roku powstaje w Warszawie Naczelna Dyrekcjn
Muzeów i Ochrony Zabytków, która pod dyrekcją prof. Stanisława Lorentza roztacza finansową i merytoryczną opiekę nad muzeami, co w tym
trudnym okresie pozwoliło również uratować wiele zabytków etnograficznych i przyczynić się m. in. do stworzenia zrębu przyszłego Muzeum
Etnograficznego
w Toruniu.
W 1945 r. Związek Muzeów w Polsce zwołuje zjazd w Krakowie,
a następnie XVII Zjazd delegatów w Nieborowie, który odbył się w dniach
19-21 września 1946 r. Na Zjeździe tym uchwalono m. in. wniosek "o zachowanie Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków jako największej zdobyczy organizacyjnej
w dziedzinie muzealnictwa,
ochrony
zabytków, rewindykacji
mienia kulturalnego
i organizacji prac źródłowych z zakresu historii sztuki i kultury", oraz "o wydanie zarządzeń,
które by umożliwiły konserwację
i ekspozycję zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie" 3. Związek wydał też Biuletyn m. in. ze spisem
muzeów w Polsce, który obejmował 101 instytucji a w 1948 1'. organizuj2
kurs muzeologiczny dla naukowych pracowników muzealnych.
2
J. Bujak,
Muzealnictwo
1'Ozwój do polowy
3
P1'Otokol XVII
etnograficzne
w
Polsce
(Początki
muzealnictwa
jego
XX w.). Maszynopis, Rozdz. IV, s. 215.
Zjazdu
Delegatów
Związku
Wyd. Związku Muzeów w Polsce. Kraków
Muzeów.
1947, s. 7-8.
Pamiętnik
Muzealny,
z. !l.
Polskie
muzealnictwo
etnograficzne
421
Muzea i większe działy etnograficzne rozwijają się przede wszystkim
w ramach województw, objęte generalną opieką Ministerstwa Kultury
i Sztuki, Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków, następnie
Centralnego Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków, a od kilku lat Zarządu
Muzeów i Ochrony Zabytków. Od 1945 r. czynną działalność rozwija
specjalny Wydział Sztuki Ludowej przy Ministerstwie Kultury i Sztuki,
który pod kierunkiem dra Kazimierza Pietkiewicza gromadzi ogromne
zbiory, zwłaszcza współczesnej sztuki ludowej, następnie przekazane Państwowemu Muzeum Etnograficznemu w Warszawie.
Decentralizacja placówek kulturalnych w r. 1958 ostatecznie oddaje
państwowe muzea pod opiekę władz terenowych (Rad Narodowych) na
których bud.żet placówki te przechodzą. Ustawa z dnia 15 lutego 1962 r.
O ochronie dóbr kultury i o muzeach sz'Cze:gółowo uw:oględnia sprawy
muzeów i ochrony wszelkich dóbr kul tury - ruchomych i nieruchornych 4.
W roku 1969 mamy spośród samodzielnych muzeów Państwowe Muzeum
Etnograficzne w Warszawie, bezpośrednio podlegające Zarządowi Muzeów
i Ochrony Zabytków Ministerstwa Kultury i Sztuki, Muzeum Kultury
i Sztuki Ludowej w Poznaniu, stanowiące Oddział Muzeum Narodowego
w Poznaniu i Muzeum Etnograficzne we Wrocławiu - Oddział Muzeum
Śląskiego we Wrocławiu, autonomiczne Muzea Etnograficzne w Krakowie
i w Toruniu oraz Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, dalej
wojewódzkie muzea okręgowe, posiadające działy etnograficzne w miastach wojewódzkich (z wyjątkiem Torunia w woj. bydgoskim i Słupska
w woj. koszalińskim). Poza tym istnieją liczne państwowe muzea regionalne 5, podległe Powiatowym Radom Narodowym.
Oprócz Muzeów Państwowych mamy w Polsce szereg muzeów podległych różnym towarzystwom i instytucjom kulturalnym. Wśród nich najliczniejsze, posiadające zbiory etnograficzne, stanowią muzea Polskiego
Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego.
Zbiory etnograficzne rozproszone znajdują się też m. in. np. w działach
rzemiosła artystycZ'nego muzeów narodowych i historycz.nych, w muz-ea,ch
diecezjalnych, w Muzeum Rolnictwa im. Kluka w Siemianowicach, w Muzeum Rolnictwa w Szreniawie, w Muzeum Włókiennictwa w Łodzi, w Muzeum Historii Farmacji w Krakowie, w Muzeum Kultury Fizycznej i Turystyki w Warszawie oraz w Muzeum Instrumentów Muzycznych w Poznaniu i w innych muzeach.
Niektóre uniwersyteckie Katedry Etnografii - przed- i powojenne,
Dziennik Ustaw PRL, Nr 10, Warszawa, dn. 21 lutego 1962, s. 54-59.
Wyłącznie etnograficzne
Muzeum im. Wladysława
Orkana w Rabce podlega
Muzeum Narodowemu i Woj. Konserwatorowi
Zabytków w Krakowie.
I
5
422
MARIA
ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA
gromadziły też zbiory etnograficzne (np. w Poznaniu, Toruniu), podobnie
jak Wyższa Szkoła Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie (zbiory narzędzi rolniczych prof. Biedrzyckiego). Zbiory te były i są przeważnie
przekazywane do muzeów etnograficznych.
Zjawiskiem bardzo charakterystycznym
dla ostatnich lat jest powstawanie szeregu małych, prowincjonalnych placówek społecznych, gromadzących różnorodne zbiory, m. in. etnograficzne. Jest to cenny objaw zainteresowania regionu własną historią i chęci zachowania pamiątek dla
historii. Wiąże się to jednak z niebiezpeczeństwem przejmowania od osób
prywatnych itp. przedmiotów niedostatecznie udokumentowanych, które
nie zawsze znajdują warunki właściwego ich przechowywania i konserwacji. Sprawa ta jest poważna w skali krajowej, bowiem w chwili obecnej na terenie Polski znajduje się ponad 50 małych placówek muzealnych,
tzw. izb regionalnych, izb pamiątek, muzeów szkolnych itd., które posiadają zbiory etnograficzne o nieustalonej jeszcze ilości, często niezabezpieczone i bez należytej opieki naukowej.
ZALOŻENIA
TEORETYCZNE I TENDENCJE
ETNOGRAFICZNEGO
MUZEALNICTWA
Przewrót ustrojowy, gospodarczy i kulturalny, jaki zaszedł w Polsce,
w znacznym stopniu zrewolucjonizował muzealnictwo etnograficzne.
Zgodnie z traktowaniem etnografii jako jednej z nauk historycznych
i oparciu jej o metodę marksistowską, muzea opierały swe prace naukowe
i dydaktyczno-oświatowe na zasadach materializmu history.cznego.
Postępująca wciąż urbanizacja i industrializacja wsi, unifikacja m. in.
narzędzi pracy, ogromny wzrost oświaty i środków masowego przekazu,
dezintegracja rodziny wiejskiej itd. powodują gwałtowne odchodzenie wsi
od swych tradycji i zanik zabytków. Przed muzeami etnograficznymi
stanęły zagadnienia rekonstrukcji i anahzy tradycyjnej kultury ludowej,
badań mechaniki jej rozwoju oraz roli, jaką ma ona spełniać w tworzeniu
się nowego modelu kultury naszego narodu.
Poszukiwanie podstaw naukowych do wnioskowań o pokrewieństwach
tradycyjnej kultury i pochodzeniu jej elementów itd. skłania muzea do
gromadzenia szczegółowych materiałów, pozwalających na wyróżnienie
typów i odmian sprzętów, narzędzi 'itd., pochodzących z określonego czasu, które po ich zmapowaniu i ujęciu na szerszym tle porównawczym
i historycznym mogą pozwolić na ustalenie genezy w związku z oikreśloną
forma'c j ą s:pOiłecz:no~gospodarczą.
Teoretyczne założenia muzealnictwa etnograficznego opierają się też
O traktowanie
kultury jako nierozerwalnego zespołu wytworów kultury
Potskie
muzeatnictwo
etnograficzne
423
materialnej, duchowej i społecznej, na który składają się różnorodne elementy twórczości ludu. Dlatego też muzea, w miarę swych możliwości,
gromadzą w swych archiwach folklor, obejmujący wiedzę, wierzenia, magię, obrzędy i zwyczaje itd. oraz foliklor słowny, muzyezny i taneczny.
Kultura ludowa wraz ze sztuką plastyczną i folklorrem, traktowana jest
więc jako nierozlączna całość a zara:zem jako część składowa kultury całego narodu, kształtująca się w ·oikreślonym środowiSku .geogTaficznym
i gospodarczo-Sipołecwym, na tle określonej historii narodu. Zabytek muzealny traktowany jest jako element kultury, ilustrujący procesy zachodzące w historii kraju. Przy tym nacisk jest [położony na kalktowanie
w~półczesnych zjawis:k, zachodzących w kulturze ludowej, jako dalszej
części procesu historycznego,oo wiąże się z traJktowatrliem wspókwsnych
wytworów również Jako źródeł historycznych,
w ,różnym stopniu
uwzględnianych w muzeach etnograficznych.
Dawne muzealnictwo polskie, zwłaszcza sprzed I wojny światowej, tam
gdzie muzea pozbawione były fachowców, cechowało nieraz gromadzenie
zabytków bez należytej dokumentacji. Dzisiejsze natomiast muzealnictwo
dąży do jak najbardziej pełnego przedstawienia obrazu żyda ludu wiejskiego w Polsce, w oparciu o badania naukowe, a więc również o 'zgromadzone źródła ilustrujące m. in. rozwój narzędzi pracy na tle określonej
gospodnl'ki z uwzględnieniem roli czło:wieka żyjąoego w danej s'P0leczności lokalnej.
Sztuka ludowa w Polsce, a zwłaszcza rzeźba sakralna, posiada wspaniałe
tradycje sięgające średniowiecza. Jeszcze w chwili obecnej mamy znakomitych rzeźbiarzy, mamy też obecnie ogromny rozkwit twórczości ludowej
w zakresie plastyki. Nowe, nieznane talenty pojawiają się wśród młodych
i starych ludzi.
Artysta ludowy przestał być obecnie bezimiennym. Jest otoczony opiekł
Ministerstwa Kultury i Sztuki, władz terenowych, muzeów i innych placówek kulturalnych. Dzieła jego są nabywane, reprodukowane i wysyłane
na krajowe i międzynarodowe wystawy.
Muzea i działy etnograficzne przywiązują ogromną wagę również do
współczesnej twórczości w zakresie sztuki ludowej. Obecnie obserwować
też możemy jej roz/kwit nie tylko na wsi lecz w miasteczkach i miastach,
gdzie rzeźbić lub malować zaczynają dorośli, tzw. amatorzy, dyletanci,
laicy, naiwni itd. nie mający tradycji rodzimych. Tworzą oni rzeźby
z różnych pobudek i w różnym, często nie tradycyjnym surowcu. Muzea
rozpoczęły gromadzić ich prace oraz dokumentację z nimi związaną. Zostalo też zapoczątkowane gromadzenie dokumentacji kultury robotniczej,
np. proletariatu krakowskiego i śląskiego, pochodzącego ze wsi (np. Muzeum Etnograficzne w Bytomiu, w Krakowie, Łodzi i inne). W związku
z coraz silniejszą urbanizacją wsi rozszerzono gromadzenie elementów
424
MARIA
ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA
kultury wsi o wytwory miast i miasteczek, od dawna wchodzące w skład
inwentarza wiejskiego i z nim współegzystujące.
Muzealnictwo etnograficzne w Polsce cechuje obecnie stałe dążenie do
podnoszenia poziomu naukowego, do pogłębiania metodyki badań, do jak
największej precyzji i wielostronności w dokumentowaniu gromadzonych
zabytków; stąd opieranie badań terenowych na coraz grutowniej opracowanych kwestionariuszach, służących przy osobistych obserwacjach i wywiadach oraz stosowanie różnorodnych metod dokumentowania faktów
etnograficznych w postaci zapisów, zdjęć, filmów, nagrań, kinetogramów,
rysunków wykonywanych przez samych chłopów, a dotyczących faktów
kulturowych, umiejscowionych w czasie i przestrzeni. Dąży się do uzupełnienia dokumentacji zbiorów przez uzyskiwanie ocen procesów, zachodzących we wsi od jej przedstawicieli, różnego wieku, płci, zawodu i stanu
socjalnego.
Chodzi bowiem o wzbogacenie wiedzy o zabytku, o jego powstaniu,
pochodzeniu i zmieniającej się roli w środowisku ulegającym przeobrażeniom, w rodzinie, wsi, regionie. Wszak właśnie zbiory muzealne, ekspozycje problemowe i pomocnicze elementy dokumentacji pozwalaj q stworzyć rekonstrukcję tradycyjnej kultury ludowej, a muzea na wolnym
powietrzu plastyczną wizję jej przeszłości. Ekspozycje te pozwalają na
stwierdzenie prawidłowości zachodzących procesów, które znajdują odbicie
w kulturze materialnej, w rozwoju narzędzi i techniki produkcji, a także
w sztuce, obrzędach, zwyczajach itd. Muzea i działy etnograficzne muzeów
okręgowych i innych stają się placówkami naukowo-badawczymi, stawiającymi sobie cele poznawcze oraz społeczno-oświatowe i artystyczne.
Uderzające jest, iż bardzo rzadko poświęca się u nas uwagę teoretycznym problemom współczesnego muzealnictwa etnograficznego 6, które stanęło obecnie wobec nowych zagadnień metodologicznych, wymagających
teoretycznego opracowania.
Rozwija się nowa nauka o charakterze poznawczym i normatywnym,
jaką jest muzeologia etnograficzna lub etnomuzeologia. Można ją określić
jako naukę opartą o etnografię ewentualnie etnologię mającą na celu
badania dotyczące: 1. gromadzenia, zabezpieczania i naukowego opracowywania wszelkich wytworów tradycyjnej i przekształcającej się kultury
ludowej; 2. umiejętności przekazywania ich społeczeństwu drogą różnorodnych prac dydaktyczno-oświatowych i wychowawczych oraz artystycznych; 3. właściwych metod realizowania powyższych celów.
6 np.
Wojciech Gluziński, Etnografia-Historia-Muzeum.
Roczniki Etnografii Śląskiej, t. I; Wrocław 1961, s. 107-117 i Tenże, Problemy współczesnego muzealnictwa.
Roczn. Etnogr. Śląskiej, t. II; Wrocław 1963, s. 178-230, i Halina Winiecka, Z socjologicznej
problematyki
muzealnictwa
w Polsce. Materiały Zachodnio-Pomorskie,
t. VIII; Szczecin 1962, s. 443-452.
PoLskie
muzeain~ctwo
4~5
etnograficzne
Elnomuzeolog ma w muzeum warsztat pracy etnograficznej. Jest poza
tym pożądane, by był on zarazem artystycznie uzdolnionym, umiejącym
nadoć sugestywny wyraz ekspozycji muzealnej i innym formom działania
dydaktyczno-wychowawczego.
Przy teoretycznych rozważaniach dotyczących etnomuzeologii i traktowaniu jej jako dyscypliny historyczno-społecznej, należy pamiętać, iż jej
cechą swoistą jest to, że opiera się ona a bezpośrednie źródła żywe o człowieka, który jest równocześnie odbiorcą tradycyjnej kultury, jej
nosicielem i przekazicielem, a zarazem twórcą kultury.
Jeśli chodzi o badania socjologiczne w muzealnictwie, to koncentrują
się one głównie w Krakowie, gdzie w 1962 r. powstała Pracownia Badań
Socjologicznych, a w 1964 r. zostaje zwołana pierwsza ogólnopolska konferencja poświęcona tej problematyce 7, Muzea etnograficzne nie są jeszcze
w większym stopniu wciągnięte w te badania 8.
Badania sccjologiczno-psychologiczlDte problemów
dydaktyczno-wychowawczych związanych z muzeum, były już w 1957 pr'owadzone przez
Muzeum Śląskie we Wrocławiu (wspólnie z Katedrą Psychologii Uniwersytetu Wrocławskiego). Objęły wówczas 5 szkół w tym mieście.
Na razie skromny jest też udział muzeologów-etnografów we współpracy z Muzeum Oświaty Instytutu Pedagogiki, a przecież muzealnictwo
etnograficzne ma bardzo wdzięczne pole do działania w tym zakresie 9.
Od kilku lat czynione są w Polsce starania a uznanie około 40 wybranych muzeów (m. in. etnograficznych) za placówki naukowo-badawcze,
które korzystałyby z takich samych uprawnień jak instytuty naukowe
i uniwersytety.
Ustawa z dn. 15 lutego 1962 r. a och1"Oniedóbr kultury i o muzeach
daje nie tylko prawną podstawę do zabeZlpieezania zabytków, lecz zakłada, iż muzea obok podstawowej działalności dydaktyczno-oświatowej prowadzą badania naukowe, publikują wyniki badań i mogą ubiegać się
a uznanie ich za instytuty naukowo-badawcze zgodnie z obowiązującymi
przepisami (Rozdz. VIII, Art. 5, 1).
W związku z dążeniem do specjalizacji muzeów istnieje też tendencja
do przekształcania działów etnograficznych większych muzeów w samodzielne muzea etnograficzne 10.
7
Badania
socjologiczne
w muzealnictwie.
Muzeum
Narodowe
w Krakowie,
1964.
s. 137.
8 T, Banasik,
Stan badm1 socjograficznych
w muzeach.
Biuletyn informacyjny
ZlVIiOZ nr 39. 1962, s. 61-66.
9 Z. J. Mikolajtis,
Badania nad wykorzystaniem
muzeów w procesie nauczania.
(Odb. z zam. 633, 18 III 1965, s. 12).
10 W ten sposób powstało
w 1959 r. samodzielne Muzeum Etnograficzne w Toruniu.. \V 1969 r. samodzielne Muzeum na Wolnym Powietrzu w Olsztynku, a Muzeum
426
MARIA
ZN AMlEROWSKA-PRUFFEROWA
Generalną tendencją muzealnictwa polskiego jest obok - elementarnych jego zadań - powiązanie prac muzeów z życiem narodu, z zapotrzebowaniem społeczno-kulturalnym określonego regionu, włączenie działalności muzeów w walkę o postęp i szerzenie idei braterstwa narodów.
W związku z tym muzea rozszerzają zakres swego działania i nawiązują
kontakty i współpracę umożliwiającą poznawanie innych kultur i zbliżenie
z przedstawicielami innych narodów. Naukowa i oświatowa działalność
muzeów coraz baird:ziej wkracza do miasteczek i najbardziej oddalonych
wsi, ,nie tylko w związku z 'wywiadami i po~zuikiwaniem zabyt:ków, lecz
w związku z tendencją do włączania się w życie bieżące.
Zada'niem muzeów i działów etnogr,aficznych jest wykrywanie tradycyjnych form własnej twórczości ludowej, pobudzanie jej i popieranie
oraz wcielanie w życie współczesne, jej najbardziej wartościowych elementów. Wiąże się to wyraźnie z usiłowaniem odrodzenia dawnych
rzemiosł i sztuki.
PRACE NAUKOWO-BADAWCZE
Terenowe prace naukowo-badawcze muzeów opierają się na generalnej
koncepcji danego muzeum i jego zasięgu obejmującym wybrane, przeważnie najbliższe regiony etnograficzne, na ustalonym statucie oraz na
określonych planach prac - wieloletnich i krótszych. Te ostatnie nieraz
stanowią akcję ratowniczą w stosunku do określonych dziedzin kultury
i .nieraz bywają badaniami jedynie ,penetracyjnymi. Niejedn
