-
Title
-
Garncarstwo ludowe Lubelszczyzny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1957 t.11 z.1
-
Description
-
Polska Sztuka Ludowa - 1957 t.11 z.1; s.37-41
-
Creator
-
Fryś, Ewa
-
Date
-
1957
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:3836
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Państwowy Instytut Sztuki
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4110
-
Rights
-
Licencja PIA
-
Subject
-
garncarstwo
-
Lubelskie - grancarstwo
-
Text
-
Ryc.
EWA
1.
Fragment
wystawy.
FRYS
GARNCARSTWO LUDOWE
sprawozdanie z w y s t a w y
LUBELSZCZYZNY
W o j e w ó d z t w o l u b e l s k i e p o s i a d a największą o b e c n i e
w P o l s c e ilość c z y n n y c h o ś r o d k ó w l u d o w e g o g a r n
carstwa, jednak z dotychczasowych wystaw
sztuki
l u d o w e j t e g o r e g i o n u , choć g a r n c a r s t w o s t a n o w i ł o n a
n i c h z a w s z e n a j l e p i e j r e p r e z e n t o w a n y dział, z n a m y
w y r o b y z a l e d w i e k i l k u n a s t u ośrodków.
6 m a j a 1956 r o k u o t w a r t a została w M u z e u m L u
b e l s k i m w y s t a w a na t e m a t : „Garncarstwo
Ludowe
L u b e l s z c z y z n y " . C e l e m w y s t a w y b y ł o właśnie p o k a z a
n i e w całości współczesnej l u d o w e j c e r a m i k i l u b e l
skiej, pokazanie wyrobów w s z y s t k i c h czynnych obec
nie ośrodków tego t e r e n u .
Przegląd t e n poprzedzono r o d z a j e m krótkiego h i s t o
r y c z n e g o wstępu. W p r o w a d z a ł y w z a g a d n i e n i e z w i ę z ł e
k o m e n t a r z e , podające n a j w a ż n i e j s z e f a k t y z d z i e j ó w
g a r n c a r s t w a o d m o m e n t u p o j a w i e n i a się go n a z i e
m i a c h p o l s k i c h aż d o o b e c n y c h czasów — o k r e s u
o p i e k i n a d l u d o w y m artystą. W g r u p i e c e r a m i k i d a w
n e j znalazło się k i l k a e k s p o n a t ó w stanowiących i n
teresujący materiał p o r ó w n a w c z y d l a w y r o b ó w w s p ó ł
czesnych. Pokazano
t a m n p . dzieżkę w c z e s n o h i ś t o ryczną ( X I I w.) w y k o n a n ą z b a r d z o c h u d e j , k r e m o
w e g o k o l o r u g l i n y , s k r o m n i e zdobioną p a s k a m i z g l i n
ki
czerwonej,
żelazistej, o r a z
dzbanek
i
garnek
z X V I w . , które n i e z n a c z n i e różnią się o d niektórych
współczesnych s i w a k ó w .
Z e stroną techniczną z a g a d n i e n i a zaznajamiał p o
krótce z w i e d z a j ą c y c h doskonały c y k l zdjęć f o t o g r a
f i c z n y c h , k t ó r y ilustrował pracę g a r n c a r z a o d m o
m e n t u w y d o b y c i a g l i n y aż d o załadowania n a w ó z
g o t o w y c h naczyń, p r z y c z y m szczególnie interesująco
pokazano etapy p o w s t a w a n i a naczynia na kręgu g a r n
c a r s k i m . Oprócz t y c h f o t o g r a f i i e k s p o n o w a n o szereg
a u t e n t y c z n y c h narzędzi, s u r o w c ó w i p ó ł f a b r y k a t ó w
oraz modele pieców g a r n c a r s k i c h .
Współczesną c e r a m i k ę p o k a z a n o w kolejności g e o
g r a f i c z n e j o d o ś r o d k ó w północnych, które produkują
p r z e d e w s z y s t k i m gładzoną ceramikę siwą, p o p r z e z
malowane i glazurowane
naczynia
środkowo-lubelskie — do znacznie s k r o m n i e j zdobionych, b i s k w i t o
w y c h , siwych i glazurowanych wyrobów z powiatów
p o ł u d n i o w y c h . N a c i s k został p r z e d e w s z y s t k i m p o
łożony n a ośrodki d o t y c h c z a s rnało z n a n e l u b w c a l e
n i e z n a n e , a pobieżnie r a c z e j p o t r a k t o w a n o ośrodki
p o p u l a r n e , j a k P a w ł ó w czy Urzędów.
W ś r ó d c e r a m i k i o ś r o d k ó w północno-lubelskich, n a
którą składały się g ł ó w n i e s i w a k i , poza z n a n y m i , b o
gato z d o b i o n y m i w y r o b a m i K a z i m i e r z a Rogowskiego
z Białej P o d l a s k i e j , p r z e z n a c z o n y m i z góry dla m i e j
s k i e g o o d b i o r c y , w y r ó ż n i a ł y się z a r ó w n o formą, j a k
z d o b i e n i e m doskonałe t e c h n i c z n i e i sta-rannie gładzone
w y r o b y J a k u b a Czeczelewskiego z Sielczyka koło B i a
łej o r a z u ż y t k o w a c e r a m i k a Józefa K o z ł a z Rossosza.
S i w a k i C z e c z e l e w s k i e g o urzekają szlachetną s y l w e t ą ,
której zalety
świetnie podkreśla d e k o r a c j a .
Zasób
m o t y w ó w Józefa K o z ł a j e s t r a c z e j s k r o m n y , s p r o w a
dza się d o r ó ż n y c h u k ł a d ó w l i n i i p r o s t y c h , f a l i s t y c h
i s p i r a l i , l e c z d a j e złudzenie d u ż e g o u r o z m a i c e n i a .
Z n a c z n i e uboższe są s i w a k i Józefa K o p i s i a z P a r
c z e w a i K s a w e r e g o S z y m a ń s k i e g o z W ł o d a w y . Pośród
t y c h ostatnich r z a d k o s p o t y k a n a f o r m a cechuje pła
s k i e , b a r d z o pękate n a c z y n i e n a r y b y o j a s n o s z a r e j
b a r w i e c z e r e p u , o z d o b i o n e górą brzuśca p a s k a m i p ł y t
k i e g o r y t u . K a z i m i e r z J a r o s z k i e w i c z z Ł u k o w a , który
w 1951 r . w y s t a w i ł interesujące s i w a k i o o r n a m e n c i e
g ł a d z o n y m , t y m r a z e m pokazał t y l k o jedną siwą d o
nicę. P o z o s t a ł e j e g o w y r o b y t o c e r a m i k a c z e r w o n a ,
częściowo g l a z u r o w a n a , c z a s e m z d o b i o n a p a s k a m i p o
białki, b r a k n a t o m i a s t zupełnie m o t y w u
pionowej
gałązki i c h a r a k t e r y s t y c z n e g o w r y s u n k u p t a s z k a .
M o ż l i w e , że w t e n sposób ozdabiał J a r o s z k i e w i c z t y l k o
1
2
Z . C i e ś l a - R e i n f u s s o w a : S i w a k i z Białej
„ P o l . Szt. L u d . " , 1954, N r 5.
R. R e i n f u s s : Z wystawy
pokonkursowej
wie, „ P o l . S z t . L u d . , " 1952, N r 1,
1
2
Podlaskie;',
w
Łuko
37
Ryc.
Wys.
wery
2. Naczynie
na
„żywca".
14 cm. Wykonał
Ksa
Szymański.
Włodawa.
Ryc.
3.
Garnek.
Wys.
23
cm.
Wykonał
Jan
Startek.
Kolonia
Zamek
(pow.
Kraśnik).
Ryc.
4. Naczynie
do
odciąga
nia mleka.
Wys. 39 cm.
Wy
konał A. Wróbel. Wólka
Biska
(pow.
Biłgoraj).
38
naczynia przeznaczone na k o n k u r s , podczas g d y teraz
w y s t a w i o n o j e g o z w y k ł ą , codzienną produkcją.
W ś r ó d 42 e k s p o n a t ó w z G l i n n e g o z n a j d o w a ł y się też
tylko d w a s i w a k i : n i e w i e l k i dzbanek i garnuszek w y
k o n a n e p r z e z J a n a Stępniaka, które z w r a c a ł y u w a g ę
swoją
nieskazitelną
czarną, j a k b y
aksamitną
po
w i e r z c h n i ą . Z pozostałej c e r a m i k i c z e r w o n e j , g l a z u r o
w a n e j , którą w y s t a w i ł a p r z e d e w s z y s t k i m cała r o
dzina Matysiaków (Jan, H e n r y k , Stefan, Aleksander,
Józef), część p o k r y t a była t y l k o
ciemnobrązowymi
a l b o b i a ł y m i m a l a t u r a m i , część z d o b i o n a
drobnym
o r n a m e n t e m geometryczno-roślinnyrn w y k o n a n y m p o
białką n a t l e k i l k u r ó w n o l e g ł y c h c z a r n y c h pasków.
W ogóle t y m r a z e m c e r a m i k a z G l i n n e g o b y ł a z n a c z
n i e b a r d z i e j u r o z m a i c o n a i c i e k a w s z a niż n a w y s t a w i e
p o k o n k u r s o w e j w 1951 r o k u .
Ośrodek w F i r l e j u r e p r e z e n t o w a ł y w y r o b y
Leona
J e z i o r a , z d o b i o n e r y t e m i p o k r y t e ciemnozieloną g l a
zurą, pochodzące p r z e w a ż n i e z z a k u p ó w d o k o n a n y c h
na p o p r z e d n i c h w y s t a w a c h . Słusznie
wyeliminowane
zostały t y m r a z e m c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a J e z i o r a w y
r o b y o f o r m a c h czasem d z i w a c z n y c h , zdobione d e k o
racją plastyczną, które p r o d u k o w a ł s p e c j a l n i e n a k o n
kursy . Czerwone naczynia drugiego garncarza z F i r
leja — A n t o n i e g o Janczary — zdobione były p a s k a m i
pobiałki, d z i e l ą c y m i n i e k i e d y n a c z y n i e
horyzontalnie
na t r z y m n i e j w i ę c e j r ó w n e części.
Z n a n y ośrodek w B a r a n o w i e c h a r a k t e r y z o w a ł y w y
r o b y t r z e c h g a r n c a r z y — B o l e s ł a w a Dąbrosza, J a n a
K o l o d y ń s k i e g o i J a n a Góry. B y ł y t o g a r n k i , d z b a n k i ,
d w o j a k i i słoje z c z e r w o n e j g l i n y , m a l o w a n e w g ó r
n e j części brzuśca pobiałką w u p r o s z c z o n e
motywy
roślinne n i e w i e l k i c h r o z m i a r ó w , o r a z m a ł o
ciekawe
m i s e c z k i , zdobione k o n c e n t r y c z n y m i kręgami. Z n a c z
n i e różniły się o d n i c h p o d w z g l ę d e m m o t y w ó w w y
r o b y z K a z n o w a i M i c h o w a , p o m i m o że w y k o n a w c y
i c h pochodzą z ośrodka b a r a n o w s k i e g o . M o t y w y raal a t u r w z b o g a c i ł y się t u i z w i ę k s z y ł y , a l e w y k o n y w a
ne są m n i e j s t a r a n n i e niż w B a r a n o w i e . Szczególnie
d z i w n e f o r m y w i r u j ą c y c h g w i a z d i jakichś w i o t k i c h ,
f a n t a s t y c z n y c h roślin p r z y j ę ł y m a l a t u r y n a m i s k a c h
w y k o n a n y c h p r z e z Czesława B i a ł a s i e w i c z a z K a z n o w a .
Z Pawłowa pokazano przede w s z y s t k i m naczynia
zdobione
wielobarwnymi
geometrycznymi
wzorami,
w y k o n a n e w spółdzielni, słabo s t o s u n k o w o z w i ą z a n e
z d a w n y m jednobarwnym i bardziej
uproszczonym
z d o b n i c t w e m . Z a b r a k ł o n a t o m i a s t zupełnie s i w a k ó w ,
które s t a n o w i ł y p o d s t a w ę t r a d y c y j n e j p r o d u k c j i t e g o
s t a r e g o ośrodka, a d o o s t a t n i c h czasów w y r a b i a ł j e
garncarz Mikołaj P i l i p c z u k .
Z produkcją
Urzędowa
zapoznały
zwiedzających
w y r o b y ośmiu g a r n c a r z y . Większość s t a n o w i ł y z m a
nierowane w formie flakony i dzbanki, cukierniczki
i n a c z y n i a b e c z u ł k o w a t e . W y r ó ż n i a ł a się prostą i ła
dną formą bańka w y k o n a n a p r z e z J e r z e g o W i t k a
o r a z dużych r o z m i a r ó w d z b a n z p i o n o w y m k o ł n i e r z e m
i dwuuszny garnek, glazurowane
t y l k o w górnych
częściach m o c n o p r z e p a l o n e g o c z e r e p u . P o z a t y m r o
dzina Witków wystawiła
nieco p l a s t y k i f i g u r a l n e j
p r z e d s t a w i a j ą c e j s c e n y z b i o r o w e , n p . orkiestrę, o r a z
k r o p i e l n i c z k i zdobione o d c i s k a m i stempla i plastycz
n y m i n a l e p l a n k a m i ; C z e s ł a w A m b r o ż k i e w i c z pokazał
kompozycję p t . „Krzesanie o g n i a " a T e o f i l G a j e w s k i —
figurkę d z i k a .
Pośród powyżej opisanej m a l o w a n e j c e r a m i k i w y
różniały się w i e l o b a r w n y m i m a l a t u r a m i w y r o b y J a n a
Startka z k o l o n i i Zamek, analogiczne
do c e r a m i k i
z *Łążka Ordynackiego,
skąd p o c h o d z i i c h t w ó r c a .
Najbardziej
wśród
n i c h interesujące b y ł o
rzadko
w Łążku p r o d u k o w a n e naczynie flaszowate,
zdobione
techniką sgraffitową w p o s t a c i f a l i s t e j l i n i i r y t e j n a
p a s k u pobiałki.
Z powiatów południowo-wschodnich na p l a n p i e r w
szy wysunęła się c e r a m i k a c z e r w o n a ,
glazurowana,
c z a s e m m a l o w a n a . Szczególnie rzucają się t u w o c z y
garnki i dzbany
wykonane
p r z e z Józefa
Fariona
z P u t n o w i c , k t ó r y do m a l o w a n i a u ż y w a białej i c i e m
n e j — p r a w i e c z a r n e j — p o l e w y , co p o m i m o b a r d z o
3
4
5
J a k wyżej.
E. J a n i k o w s k a : Z wystawy
sztuki
ludowej
w
bartowie,
„ P o l . Szt. L u d . " , 1951 N r 6.
R. R e i n f u s s : S z t u k a l u d o i o a na t o y s t a i c a c h w
blinie,
„ P o l . Szt. L u d . " , 1954, N r 5.
Ryc. 5. Miska.
Średnica
19 cm.
konał Czesław
Bialasiewicz.
nów (pow.
Lubartów).
Wy
Kaz-
Ryc. 6. Miska.
Średnica
22 cm.
Wy
konał
Jan
Kołodyńcki.
Baranów
(pow.
Puławy).
3
4
Lu
5
Lu
Ryc. 7. Dzbanek.
Wys. 27 cm.
Wy
konał
Piotr
Wojtaleuncz.
Jarosła
w i e c (pow.
Hrubieszów).
Ryc.
8. Bańka. Wys. 31 cm. W y k o
n a } Jan Chmiel.
Kolonia
Majdanek
(pow.
Tomaszów
Lubelski).
Ryc.
9. Dzbanek.
Wys. 27 cm.
konał
Józef
Kozioł.
Rososz
Biała
Podlaska).
Wy
(pow.
s k r o m n y c h m o t y w ó w (wyłącznie l i n i a f a l i s t a , p r o s t a
i d r o b n e k r o p e c z k i ) dało w połączeniu z ładną f o r m ą
naprawdę c i e k a w y efekt. Były t o jedne z najładniej
s z y c h naczyń n a w y s t a w i e .
Natomiast rnalatury na naczyniach Piotra W o j t a l e w i c z a i M a r i a n a U f n a l a z Jarosławca, dość n i e
z w y k ł e w treści — duże g w i a z d y o f a l i s t y c h p r o m i e
n i a c h i n i e w y r a ź n e p r ó b y z e s t a w i e ń f i g u r a l n y c h , sła
b o z w i ą z a n e z b u d o w ą n a c z y n i a — n i e osiągały p e ł
nego e f e k t u a r t y s t y c z n e g o .
Dla K r a s n o b r o d u (garncarze T e o f i l Kołtun i W ł a
dysław L a l i k ) c h a r a k t e r y s t y c z n e jest m a l o w a n i e m i
sek i d z b a n k ó w w s w o b o d n e gałązki i n i e r e g u l a r n e
p l a m y w y k o n a n e zieloną m i e d z i o w ą p o l e w ą .
Pod
w z g l ę d e m f o r m y n a u w a g ę zasługiwały t u zwłaszcza
d z b a n y o h a r m o n i j n e j e s o w a t e j s y l w e c i e . S z k o d a , że
p o k a z a n o t a k mało k r a s n o b r o d z k i c h z a b a w e k i m i
niaturowej galanterii.
Dość o b f i c i e
wystawiono czerwone
glazurowane,
słabo z d o b i o n e w y r o b y g a r n c a r z y z J ó z e f o w a . B a r d z o
piękną formą i doskonałą zieloną glazurą w y r ó ż n i a ł y
się bańki, pękate d z b a n k i i g a r n k i , a szczególnie d w o
j a k i w y k o n a n e p r z e z J a n a Chmielą z k o l o n i i M a j d a
nek oraz użytkowe w y r o b y Ignacego i Franciszka
Chmielą z k o l . D ą b r o w a . N i e s t e t y brakło t u s i w a k ó w ,
które w k o l . M a j d a n e k z d o b i o n e b y ł y w g ó r n y c h p a r
t i a c h brzuśca c z a r n y m i p a s k a m i g l i n k i , d y s k r e t n i e o d
b i j a j ą c y m i o d s t a l o w o - s z a r e g o tła c z e r e p u . *
Ryc. 10. D z b a n e k . W y s . 33 cm.
Wy
konał Józef Farion.
Putnowice
(pow.
Hrubieszów).
40
Ceramikę z Hrebennego reprezentowały b i s k w i t o w e
i częściowo g l a z u r o w a n e n a c z y n i a w y k o n a n e z j a s
n e j m a ł o żelazistej g l i n y , n a której z i e l o n a g l a z u r a
p r z y b r a ł a b a r d z o c i e k a w y s z a r a w y odcień; c z e r w o n ą
c e r a m i k ę u ż y t k o w ą pokazał W i n c e n t y S r o g a z J a r
c z o w a . Z a m k n ę ł a przegląd o ś r o d k ó w c e r a m i k a z p o
w i a t u B i ł g o r a j , w k t ó r e j n a czoło w y s u n ę ł y się n a
c z y n i a w y k o n a n e p r z e z Józefa D z i d o z B i d a c z o w a N o
w e g o o r a z L e w k o w i c z ó w z B i d a c z o w a S t a r e g o , szcze
gólnie
piękne, b a r d z o
wysokie
i wąskie g a r n k i .
Smukłość i c h p o d k r e ś l a ł y jeszcze p ę k i p i o n o w y c h g ł a
d z o n y c h l i n i i . Ł a d n e też b y ł y t a m t e j s z e d z b a n y . Z b l i
żone w f o r m i e n a c z y n i a produkują g a r n c a r z e w W o l i
Dreźniańskiej i W ó l c e B i s k i e j . N a s i w a k a c h z W ó l k i
w y s t ę p o w a ł o r n a m e n t gładzony, złożony z d r o b n e j
e
J a k wyżej.
k r a t e c z k i , która zapełniała całą p o w i e r z c h n i ą n a c z y
n i a . Ośrodki te w y r a b i a j ą także, choć w m n i e j s z y m
s t o p n i u , c e r a m i k ę c z e r w o n ą g l a z u r o w a n ą , która p o d
względem f o r m y nie odbiega od siwej. J a k o przykład
o b c y c h w p ł y w ó w należy t u w y r ó ż n i ć d z b a n e k z i e l o n o
glazurowany, z uchem zdobionym plastycznymi spir a l k a m i i odciskami stempla, w z o r o w a n y na w y r o
b a c h z Chałupek w w o j . k i e l e c k i m , w y k o n a n y p r z e z
Franciszka Lewkowicza z Bidaczowa
Starego.
G a r n c a r z K a z i m i e r z K o p e r z k o l o n i i Sól w y s t a w i ł
k i l k a siwaków o jasnej b a r w i e czerepu, oraz glazu
rowany flakon.
N i e j a k o na marginesie w y s t a w y pokazano również
w y r o b y z Ł ą ż k a O r d y n a c k i e g o , k t ó r y ze w z g l ę d u na
k o r e k t u r ę g r a n i c m i ę d z y w o j e w ó d z t w a m i znalazł się
obecnie na t e r y t o r i u m województwa rzeszowskiego.
Sumując osiągnięcia w y s t a w y
jeszcze r a z t r z e b a
podkreślić f a k t , że p o r a z p i e r w s z y w P o l s c e w y s t a
w i o n o ceramikę w s z y s t k i c h c z y n n y c h ośrodków g a r n
c a r s k i c h r e g i o n u . Duże znaczenie m a również właś
c i w y dobór e k s p o n a t ó w , p o k a z a n o b o w i e m p r z e w a ż
nie pełny zestaw f o r m p r o d u k o w a n y c h przez każdy
ośrodek i t o p r z e z n a c z o n y c h d o n o r m a l n e j r y n k o w e j
sprzedaży, a n i e p r z y g o t o w y w a n y c h s p e c j a l n i e n a w y
s t a w ę c z y k o n k u r s . W t e n sposób uniknięto w z a s a
dzie mało zazwyczaj wartościowych „artystycznych"
nowości, z n a c z n i e o d b i e g a j ą c y c h o d w y r o b ó w t r a d y
cyjnych,
Ryc.
Sumienne
opracowanie
m a p ośrodków
czynnych
i zamarłych, m a p y d a w n y c h c e c h ó w g a r n c a r s k i c h o r a z
z b a d a n i e zasięgu p e n e t r a c j i h a n d l o w e j poszczególnych
o ś r o d k ó w dało b a r d z o cenną p o d b u d o w ę historyczną
i o g r o m n y m a t e r i a ł p o r ó w n a w c z y ; dzięki t y m w s z y s t
k i m c z y n n i k o m w y s t a w a stanowi poważny
dorobek
naukowy.
P r z y o p r a c o w y w a n i u scenariusza w y s t a w y
oparto
się n a materiałach z w ł a s n y c h badań
terenowych
Muzeum, wykorzystano
także m a t e r i a ł y A r c h i w u m
Sekcji Badania Plastyki Ludowej PIS w K r a k o w i e ,
o r a z rękopiśmienną p r a c ę d r T . D e l i m a t a n a t e m a t
c e r a m i k i l u b e l s k i e j , napisaną p r z e d k i l k u l a t y .
W y s t a w ę p r z y g o t o w a ł zespół e t n o g r a f ó w
Muzeum
w L u b l i n i e w składzie: m g r J a n u s z O p t o ł o w i c z , m g r
T e r e s a K a r w i c k a , m g r Józef Jastrzębski. Serię d o
skonałych zdjęć w y k o n a ł J a n U r b a n o w i c z .
W y s t a w a , p o m i m o że została urządzona z a l e d w i e
w j e d n e j s a l i , odznaczała się dużą przejrzystością, co
było w y n i k i e m b a r d z o przemyślanej ekspozycji. O p r a
w a plastyczna wykonana pod osobistym k i e r u n k i e m
dyrektora
Muzeum,
mgr Ireny
Iskrzyckiej,
przy
współudziale a r t y s t y - p l a s t y k a Eugeniusza Pola, b a r d z o
e s t e t y c z n a i d y s k r e t n a z a r a z e m podkreślała w a l o r y
w y s t a w i o n y c h e k s p o n a t ó w n i e stwarzając d l a n i c h
k o n k u r e n c j i , j a k t o się c z a s e m zdarzało n a i n n y c h
wystawach.
11. Dwojaczki.
Wys.
J . Chmiel.
Kolonia
Fotografował
Jan
Swiderski
15 cm.
Wykonał
Majdanek.
41
