Cyfrowa Etnografia

Muzea / LUD 1948 t. 38

Item

Title

Muzea / LUD 1948 t. 38

Description

LUD 1948 t.37 s.416-450

Date

1948

Format

application/pdf

Identifier

oai:cyfrowaetnografia.pl:4779

Language

pol

Publisher

Polskie Towarzystwo Ludoznawcze

Relation

oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5151

Text

MUZEA
STAN

MUZEALIÓW ETNOGRAFICZNYCH
T W I E WROCŁAWSKIM

W

7

WOJEWÓDZ­

Pisząc w roku 1946 na n a m ó w i e n i e I n s l y l u l u Śląskiego refe­
rat pod t y t u ł e m « Z a g a d n i e n i a i potrzeby etnografii na Śląsku
ś r o d k o w y m i dolnym*
zwróciłem między i n n y m i u w a g ę na ko­
nieczność przeprowadzenia inwentaryzacji eksponatów etnogra­
ficznych, przechowywanych w dolno-śląskich muzeach regional­
nych i założenia we W r o c ł a w i u centralnej kartoteki tych zbio­
rów, ażeby tym sposobem umożliwić etnografom p r a c u j ą c y m na
Śląsku szybkie i łatwe zorientowanie się, gdzie i czego szukać
należy.
W ciągu dwu lail, które od lego czasu minęły, rzucony pro­
jekt został prawie całkowicie zrealizowany.
Badania terenowe przeprowadził Z a k ł a d Etnologii Uniwersy­
tetu W r o c ł a w s k i e g o pod kierunkiem piszącego te słowa, począt­
kowo z funduszu dostarczonego przez Instytut Śląski, od c h w i l i
zaś gdy Dyrekcja tegoż przesltała u w a ż a ć owe badania za leżące
w ramach z a i n t e r e s o w a ń Instytutu, w p ł y n ę ł a subwencja udzie­
lona na len cel przez Naczelną Dyrekcję Muzeów i Ochrony Za­
bytków, co pozwoliło pracę doprowadzić tak daleko, że dziś mo­
żna j u ż śmiało naszkicować obraz naszego stanu posiadania w za­
kresie muzealiów etnograficznych na Dolnym Śląsku, bez obawy,
że jakieś nowsze znaleziska i odkrycia mogłyby zasadniczo zmie­
nić obraz nam znany.
Drogowskaz, w e d ł u g którego przeprowadzone były badania
s t a n o w i ł wykaz m u z e ó w , zbiornic, oraz miejsc, gdzie znajdują
się zabytki, sporządzony przez W o j e w ó d z k i Urząd Konserwator­
ski. Wykaz len ustawicznie pęczniał, u z u p e ł n i o n y n o w y m i mel­
dunkami n a p ł y w a j ą c y m i z lerenui od podległych Urzędowi W o ­
j e w ó d z k i e m u o r g a n ó w powiatowych. W czasie, gdy rozpoczynano
badania, na liście m u z e ó w i zbiornic figurowało niewiele ponad
25 -pozycji, w czerwcu 1948 roku było ich już 65.
7

•
417
Załączona mapka ilustruje rozmieszczenie miejscowości na­
niesionych na m a p ę w e d ł u g ostatniego stanu tego wykazu. W 19
miejscowościach 'poszukiwania d a ł y w y n i k negatywny , 8 nie zo­
stało zbadanych, gdy na dalsze prace b r a k ł o f u n d u s z ó w , zaś w 38
miejscowościach znalazły się mniejsze lub większe zbiory etno­
graficzne, k t ó r y c h opis znajdzie czytelnik w niniejszym artykule.
a

3

1)

Żarów,

Śląska,

2) Ż a g a ń , 3) K o ż u c h ó w ,

7) B i a ł o b r z e z i e ,

G ó r a , 12)

Wąsocz,

17) C h o j n ó w ,

4) N o w a

8) S z p r o t a w a ,

S ó l , 5) K o r o l a t ,

9) Chwarzyce,

6) S ł a w a

10) G ł o g ó w , 11)

13 L u b i n , 14) Ś c i n a w a , 15) Z g o r z e l e c , 16) B o l e s ł a w i e c ,

18) O ł d r z y c h ó w ,

19) L u b a ń , 20) N o w o g r o d z i e c , 21) L w ó ­

wek, 22) Z l o t o r i a , 23) L e g n i c a , 24) D u n i n ó w , 25) M i ę d z y r z e c z , , 26) Ś r o d a ,
27)

Strzegom,

28) J a w o r ,

29) S z u n ó w ,

32) Z a m e k T s c h o c h a , 33) S z k l a r s k a
nuni, 36) C i e p l i c e , 37) K a r p a c z ,

30) B o l k ó w ,

31) G r y f i a

38) K a m i e n n a

Góra,

39) Solice

40) W a ł b r z y c h , 41) świdnica, 42) S o b ó t k a . 43) C h o j n y ,
45)

Szymrych,

Bystrzyca,
54)

Strzelin,

Oława,

46) Opornica,

50) L ą d e k

47) K ł o d z k o ,

Zdrój,

44) D z i e r ż o n i ó w .

48) N a r o ż n o

( B o ż k ó w ) , 49)

( L ą d o k ) , 51) Z ą b k o w i c e , 52) Z i ę b i c e , 53) N i e m c z a ,

55) G ł ę b o k a ,

60) N a m y s ł ó w ,

56) M a ń c e ,

61) B i e r u t ó w ,

57) D o m a j o w i c e ,
62) W r o c ł a w ,

58) B r z e g , 59)

63) T r z e b n i c a .

O b o r n i k i , 65) W o ł ó w .
Lud,

т.

XXXVIII

Góra,

P o r ę b a , 34) J e l e n i a G ó r a , 35) P a u l i -

27

64)

418
1. B i a ł o b r z e ż i e (Bytomek).
Zbiory muzealne w budynku przedwojennym, pod opieką
Z a r z ą d u Miejskiego: 1 pług, 1 skrzynia malowana, 8 dwustron­
nych form do p i e r n i k ó w z p r z e ł o m u X V I I i X V I I I wieku, 2 formy
z podpisami «Martin Boreke 1667» i «Hans Chiristof Borek 1713».
2. В o 1 e s ł a w i e c.
Zbiory tymczasowo zmagazynow ane, budynek przyszłego
muzeum w remoncie. Znaczny zbiór ceramiki (około 120 sztuk),
na który składają się wyroby gliniane, kamionkowe (tak zwane
na Śląsku «bunoloki»), kafle i fajanse. T r o c h ę w y r o b ó w ś l u s a r ­
skich (kłódki, zamki, okowy), łyżwy drewniane ;z ż e l a z n y m o k u ­
ciem, z narzędzi do obróbki w ł ó k n a : szczeć, 2 przęślice stojakowe,
uszkodzony kołowrotek, z mebli: łóżko z baldachimem (z d a t ą
1802), ze siztuki: Pieta, rzeźba z resztkami polichromii (wys. 75
cm) i obraz na szkle, o temacie świeckim z połowy X X wieku
(format 30X42 cm). Z k u l t u r y l u d ó w egzotycznych 1 para pan­
tofli chińskich.
7

3. B o l k ó w .
Muzeum mieści się w zamku przy u l . Bolka, jest u d o s t ę p ­
nione dla publiczności. W muzeum znajduje się skompletowane
urządzenie izby włościańskiej (łóżko z baldachimem, półka, ko­
łyska, kredens z datą 1830, szafa na naczynia, stół, 4 stołki z datą
1838, 2 półki wiszące, 2 łyżniki) ponadto 2 malowane szafy l u ­
dowe (obydwie z dalami 1812), 2 kredensy i szafa z datą 1734.
Manekiny ze strojami ludowymi, pełny ubiór kobiecy i 2 męskie,
około 30 czepków, 40 chustki kobiece do zarzucania na ramiona
(dwie płócienne i dwie w e ł n i a n e ) , 3 bluzki damskie ( w t y m 2 wa­
towane), k i l k a sztuk m ę s k i c h kamizelek. Z przyborów do obróbki
włókna z n a j d u j ą się t u : międlica, 2 szczeci do l n u , wijadła, motowidło, szpularz, kołowrotek malowany, i kompletne krosna t k a ­
ckie z zaczętym płótnem. W związku z l u d o w y m płóciennictwem
poizostaje 11 klocków do drukowania tkanin. Ceramika reprezen­
towana jest przez k i l k a naczyń (między i n n y m i fajansowych).
W muzeum znajduje się koło garncarskie, a z drobnych sprzę­
tów i narzędzi domowych: prasa do sera, świecak, p r z y r z ą d do
karbowania wstążek, trochę narzędzi do obróbki drzewa. Z hodo­
w l i 13 d z w o n k ó w dla krów. Ze zdobnictwa, 5 m a ł y c h skrzynek
malowanych, jedna z datą 1771.
7

7

4. B o ż k ó w (dawniej Narożno).
Składnica, w której specjalnie dla województwa dolnoślą­
skiego wyznaczony delegat Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony

419
Zabytków gromadzi zbiory muzealne zebrane w terenie l u b
w trakcie likwidacji mniejszych zbiornic i zniszczonych m u z e ó w .
W ś r ó d nagromadzonych w Bożkowie muzealiów znajduje
się sporo zabytków dotyczących etnografii Śląska.
Meblarstwo ludowe reprezentuje: 9 szaf malowanych (nie­
które datowane 1786, 1815), 4 kredensy (1763, 1828, 1830)1 7 s k r z y ń
malowanych (r. 1716, 1795, 1806, 1860) z tego jedna ozdobiona
ornamentem plastycznym. Ze stroju: 27 czepców śląskich (w t v m
7 z X V I I I w.), 2 czepki dziecinne. Do obróbki w ł ó k n a : 2 szczeci
do czesania lnu, 4 przęślice, 3 kołowrotki (2 poziome, 1 pionowy),
1 czółenko tkackie,, 2 sno wadia, z zakresu farbiarstwa k i l k a k l o ­
cków do drukowania płócien. Ze sztuki z n a j d u j ą się w tej zbior­
nicy: 2 rzeźby drewniane (Madonna), 451 obrazów na szkle (w t y m
21 na tle lustrzanym), z których zaledwie k i l k a malowanych jest
na tematy świeckie, z rzemiosła artystycznego: 1 skrzynia form
do pierników. Z innych przedmiotów zanotowano tam 3 miechy
do rozniecania ognia.
Poza wymienionymi wyżej znajdoAvaly się w Bożkowie ob­
fite zbiory egzotyczne, które zostały już w całości przekazane do
znajdującego się w stanie organizacji Muzeum Kultur Ludowych
w Warszawie.
4

5. В r z e g.
Muzeum mieści się w zabytkowym zamku.
Dział etnograficzny silnie zdewastowany. W muzeum znaj­
dują się: narzędzia do obróbki włókna: cierlica, szczotki do cze­
sania lnu, 3 kołowrotki, wijadla, motowidło, szpularz, krosna tka­
ckie. Do farbowania płócien około 20 klocków reprezentujących
różne odmiany (czysto drewniane, drzewo + metal i czysto me­
talowe na drewnianej podstawie) i kształty (klocki kwadratowe
do w y p e ł n i a n i a powierzchni, podłużne do drukowania k r a j ó w
i c4viartki kola, z których składano środkowe motywy koliste),
zbiór uzupełniają dwa k a w a ł k i drukowanego ręcznie płótna.
Ubiory raczej małomiasteczkowe niż ludowe, reprezentuje kilka
czepców, bluzek, i w i a n k i ślubne. Ze sztuki posiada muzeum bar­
dzo ciekawy obraz na szkle w formie tryptyku malowanego na
jednej tafli, przedstawiającego trzy sceny z życia Chrystusa, kilka
rzeźbionych świątków, oraz bogatą kolekcję form piernikarskich
(54 sztuk). W ś r ó d ceramiki znajduje się kilka pięknych w y r o b ó w
ludowych (gliniane misy) oraz kafle z polskimi napisami. Etno­
grafa zainteresują też przechowywane w t y m muzeum skrzynie
kościelne, niektóre dłubane z jednej kłody z bogatymi kowalskimi
ozdobami.

420
6. В у s t г z у ca.
Zbiory dawnego muzeum zmagazynowane przy ulicy Sło­
wackiego n r 2 (budynek S ą d u ) .
W zbiorach z n a j d u j ą się narzędzia do obróbki w ł ó k n a : 2 ko­
łowrotki, 1 przęślica stojąca. Ze sztuki: 7 obrazów na szkle (o mo­
tywach religijnych). T r o c h ę w y r o b ó w z żelaza kutego.
7. C i e p l i c e-Z d r ó j .
Przy bogatym zbiorze ornitologicznym trochę okazów etno­
grafii egzotycznej.
8. С h o j n ó w.
Zbiory mieszczą się w d a w n y m zamku.
W zbiorach z n a j d u j ą się ludowe meble: 8 skrzyń malowa­
nych, niektóre iz; datami (1784, 1814, 1818, 1851), 6 szaf malowa­
nych z napisami i datami, j a k H . С. H . 1781, J. S. R. 1796, M . S. S.
1798, M . R. Z. 1818. Jedna (z roku 1807!) z widokiem osady fa­
brycznej. Dwa kredensy malowane (1801, 1822), łóżko z napisem
.1. ( i . F. 1830. Dwie kołyski na biegunach (jedna z roku 1820), trzy
krzesła (jedno malowane z roku 1825). Z odzieży znajduje się
kilka czepków z fabrycznego m a t e r i a ł u .zdobionych koronką t i u ­
lową i w s t ą ż k a m i , j u p k i — krótkie bluzki kobiece z fabrycznego
m a t e r i a ł u , drewniaki na płaskich obcasach, klamra drewniana do
włosów. Z narzędzi do obróbki w ł ó k n a : kilka szczotek do l n u ,
wijadła, szpularz, 3 przęślice, 7 kołowrotków (malowane i toczone),
1 krosna tkackie i 4 czółenka. Z farbiarstwa: 2 formy do drukowa­
nia tkanin. W zbiorach tutejszych spotykamy dosyć dużo przed­
miotów z zakresu gospodarstwa domowego: tłok drewniany do
ubijania kapusty, tarko drewniane do ziemniaków, dw a kosze
plecione z w i k l i n y , przybory do świecenia, j a k : latarka drewniana,
metalowe kaganki i świeczniki. Z rybactwa: jedna wiersza ple­
ciona, z hodowli: dzwonek dla k r ó w z żelaza kutego na drewnia­
nym rzeźbionym k a b ł ą k u z inicjałami i datą (1834). Sztukę repre­
zentuje 1 obraz na szkle o motywie religijnym (z datą 1776), oraz
10 rzeźbionych p r y m i t y w n y c h świątków drewnianych. Z zakresu
rzemiosła artystycznego znajduje się tam 6 jednoczęściowych form
drewnianych do p i e r n i k ó w (z tych największa około 1 metra w y ­
soka zaopatrzona w datę 1842) i 3 składające się z 2 części (1844)
k i l k a drewnianych pudełek malowanych, laska z rzeźbioną głową
Rubezahla i żelazna forma nożycowała do wyrobu opłatków. Z i n ­
nych przedmiotów wymienić należy łyżwy drewniane okute ż e ­
lazem.
r

421
9. С h о j n у.
Muzeum mieści się w zamku.
Z muzealiów etnograficznych z n a j d u j ą się tu jedynie na­
rzędzia do obróbki włókna, a to: 1 przęślica stojakowa, czworo­
graniasta ozdobnie karbowana, 1 kołowrotek (typ pionowy), to­
czony, 3 szczotki do czesania lnu, 2 grzebienie do l n u i 1 pod­
stawa do przymocowywania szczotek do czesania lnu.
10. G ó i a Ś 1 ą s k a .
Zbiory pomieszczone w Starostwie.
W ś r ó d nich: rozebrany warsztat tkacki, k i l k a szczotek do
czesania lnu. Z rolnictwa: pług, z innych: naczynie do wyrobu
masła.
11. J a w o r .
Muzeum mieści się w swym d a w n y m budynku przy ulicy
Ogrodowej 18. W dziale etnograficznym: kompletnie u r z ą d z o n a
izba wiejska wraz z p o l i c h r o m i ą ścian. Na powale p a j ą k ze
słomki. Meble: 4 szafy malowane, stół, ława, wdsząca półka
ścienna, kredens, łóżko z baldachimem, 4 stołki (jeden z datą
1836), 2 kufry drewniane obite blachą. K i l k a sztuk ubiorów k o ­
biecych składających się ze spódnicy i bluzki, 2 dolnośląskie «sukienki», chustki na ramiona i ponad 50 sztuk czepców. Z cera­
m i k i : 2 gliniane naczynia na trójnóżkach, k i l k a g a r n k ó w g l i n i a ­
nych, gliniany podkurzacz do pszczół, dzbanek, talerze. Urządze­
nie pracowni szewskiej: stół, stołeczek, kopyta. Do obróbki włó­
kna: 6 przęślic stojących, 3 kołowrotki, w i j a d ł a . Z innych: 2 łyż­
n i k i , 4 drewniane dziadki do orzechów (człekokształtne), naczy­
nie do wyrobu masła, drewniany zamek do drzwi.
12. ,1 e 1 e n i a G ó r a.
Muzeum otwarte dla publiczności, mieści się przv ulicv Ma­
tejki nr 28.
W muzeum znajduje się kompletnie u r z ą d z o n a izba góral­
ska z okolic J. G. umeblowana sprzętami skopiowanymi według
wzorów ludowych (z w y j ą t k i e m łóżka z baldachimem, które jest
autentyczne), poza tym z mebli ludowych w y m i e n i ć należ} 5 szaf
malowanych (w t y m jedna z roku f820) i 2 stołki ozdobne. Zna­
czna ilość ubiorów ludowych: 2 manekiny (ubiór męski i kobiecy),
ponadto 2 spódnice, 1 fartuch, 4 bluzki kobiece, 73 czepce, 11 p r ó ­
bek białych koronek u ż y w a n y c h do strojów. Z u b r a ń męskich
1 kamizelka. Przybory do obróbki w ł ó k n a reprezentują 2 koło­
wrotki i 2 przęślice. Muzeum posiada cenne zbiory ludowej sztuki
w tym 1.600 obrazów na szkle. 15 rzeźbionych drewnianych ś w i ą t -

422
ków, z rzemiosła arlystycznego znajduje się wieniec dożynkowy,
choinka wykonana z drzewa (Christbaum), trochę ceramiki i dwa
liche modele c h a ł u p ze wsi okolicznych. P o w a ż n ą wartość dla
badaczy kultury ludowej Śląska mogą mieć przechowywane w m u ­
zeum teki z pracami graficznymi Erika Fuchsa, przedstawiające
m i ę d z y i n n y m i sporo scen rodzajowych.
13. K a m i e n n a G ó r a .
W zbiorach przechowywanych w składnicy (Rynek nr 24)
znajdują się n a s t ę p u j ą c e przedmioty z zakresu kultury ludowej:
części ubioru kobiecego w postaci 8 czepków" i jednej chustki, ze
sztuki 5 obrazów na szkle o tematach religijnych. Z innych:
2 łyżniki wiszące, 2 solniczki malowane.
r

14. K a r p a c z .
Muzeum znajduje się w domu zbudowanym specjalnie na
ten cel na wzór sudeckiej c h a ł u p y wiejskiej.
Część etnograficzna składa się z izby włościańskiej komplet­
nie umeblowanej, oraz z izby l a b o r a n t ó w (wiejskich w y t w ó r c ó w
lekarstw). Poza t y m u r z ą d z o n a jest izba mieszczańska a ściślej
małomiasteczkowa. W muzeum t y m na plan pierwszy w y s u w a j ą
się meble: 3 szafy (jedna z datą 1752), 2 kredensy, 3 skrzynie (rok
1843), 2 łóżka (w izbie imieszczańskiej z baldachimem, we włościań­
skiej bez), 1 wisząca kołyska, stół, 8 stołków i ł a w k a o trzech no­
gach. Meble są zdobione malaturami. Ze stroju znajduje się lam
10 czepców kobiecych, k i l k a bluzek, spódnic, sukien chustek.
Ubiór męski reprezentowany jest przez 2 bluzki nowe, szyte na
wzór dawnych ubiorów chłopskich i kapelusz jarmarcznego sprze­
dawcy ziół (również kopia). Niewielki obrazek (olejny) przedsta­
wia grupkę chłopów z Karpacza w ubiorach ludowych (dwie ko­
biety i trzech mężczyzn). W izbie zgromadzono też przybory do
obróbki przędziwa (2 szczotki do czesania lnu, 2 motowidła, przęślice) i przybory codziennego użytku, jak: 2 konewki, nosidla do
wody, maślnica, 2 foremki do wyciskania serów, magiel ręczny,
Z ceramiki: 4 misy, 1 rynienka, 2 dzbanki. Ze sztuki ludowej
znajdują się w izbie wiejskiej 3 obrazy na szkle treści r e l i g i j ­
nej. W izbie l a b o r a n t ó w piękna kolekcja narzędzi służących do
wyrobu m e d y k a m e n t ó w oraz nosidla u ż y w a n e przez w ę d r o w n y c h
zielarzy do noszenia towarów.
15. К ł o d z к o.
Składnica muzeum znajduje się przy ulicy Czeskiej nr 30.
W składnicy mamy z mebli tylko skrzynie: 2 skrzynie że­
lazne, 1 skrzynia — kufer drewniany obity skórą dzika, 1 skrzy-

423
nia drewniana cechowa, a na niej wymalowane są kolorem bia­
łym i b r ą z o w y m narzędzia: hebel, dłuto, podkowa, młotek, klucz,
kolo od wozu i siekiera, 3 skrzynie drewniane malowane (1802,
na jednej napis: «Renowiert 9/11 1877»). Dalej mamy narzędzia
stolarskie: 2 strugi (jeden z d a t ą 1795) i 1 suwak. Poza t y m 1 u l
z pnia drzewnego z płaskorzeźbą p r z e d s t a w i a j ą c ą postać świętego,
oraz krzyż żelazny kuty z kościoła F r a n c i s z k a n ó w . Ze sztuki
mamy tylko 3 płaskorzeźby (na desce lipowej), jedna przedsta­
wia myśliwego, a dwie — sarny na tle lasu.
16. L ą d e k .
Zbiory umieszczone są na strychu Urzędu pocztowego.
Znajduje się tam: 1 krzesło malowane, 1 zegar ścienny (me­
chanizm drewniany), 1 stara kołyska, rodzaj teczki na przybory,
ozdobionej ł u s k a m i szyszek naklejonymi na tekturę i przyszytymi
c a ł y m i p ę k a m i szyszek. Z ubiorów: 1 czepek z ubiegłego stulecia,
1 staniczek do stroju, 2 gablotki ze ś l u b n y m i w i e ń c a m i ze sztucz­
nych perełek. Z innych: 3 kołowrotki ręczne, 1 prasa do oleju,
wyroby z żelaza ręcznie kutego (sprzączki do uprzęży, kółka od
łańcuchów, łańcuchy, skoble, zamki, sztaby). Ze sztuki: dwa
obrazki na szkle o temacie świeckim.
17. L e g n i c a .
Zbiory złożone są tymczasowo w miejscowym Domu

Kul­

tu! у.
Znajduje się tam k i l k a eksponatów egzotycznych: 1 kosz
pleciony z włókna roślinnego, 4 całe naczynia z tykwy z r y t y m
ornamentem, poza tym fragmenty naczyń, 3 tarcze i strzały z gro­
d k a m i ż e l a z n y m i przymocowanymi za pomocą rafii.
18. L u b a ń .
Resztki muzeum mieszczą się w zabytkowym domu «Pod
okręlem».
W zbiorach znajdują się meble z izby górnołużyckiej a m i a ­
nowicie 2 łóżka drewniane z baldachimami (T z roku 1841, d r u ­
gie z napisami niemieckimi), kołyska, 5 szaf (rok 1718, 1793, 1805.
1843), z których jedna ozdobiona jest malaturami figuralnymi,
dwie skrzynie (rok 1715, 1797), 1 kredens (rok 1787). Z tkactwa:
2 krosien tkackich, z farbiarstwa 12 klocków do drukowania tka­
nin. Ponadto z muzealiów etnograficznych należy Lu w y m i e n i ć
kilka m a ł y c h skrzynek (kasety), j e d n ą ( d w u s t r o n n ą ) formę do
pierników i drewniane malowane sanie.

124

19. L in b i ń.
Zbiory zabezpieczone w budynku Starostwa.
W zbiorach znajduje się nieco eksponatów pochodzenia egzo­
tycznego: 1 drewniana maska aktora chińskiego, 1 lalka z j a w a j skiego teatru cieni, 3 rzeźby. Ponadto w wieży obok Rynku znaj­
dują się 3 śląskie malowane szafy.
20. L w ó w e k.
Zbiory mieszczą się na chórze w kościele p r z y l e g a j ą c y m do
gmachu byłego niemieckiego muzeum. Znajduje się w nich k o m ­
pletne u r z ą d z e n i e izby wiejskiej oraz trochę u b i o r ó w : 2 j u p k i
kobiece, 1 czepek, a z p r z e d m i o t ó w codziennego u ż y t k u komplet
talerzy glinianych malowanych. Ze sztuki 1 obraz na szkle.
21. N i e n i c z a .
Muzeum mieści się w swym budynku przedwojennym przy
ulicy Królowej Jadwigi.
Z ludowego meblarstwa znajduje się tam 5 szaf malowanych
(rok 1791, 1797, 1911), z których jedna posiada na ścianie fronto­
wej wymalowane rokokowe sceny sielankowe, 2 skrzynie malo­
wane (rok 1781. 1819). łóżko (1805), kołyska z X V I I I wieku, 2 zy­
dle (rok 1838) i stół. Ze stroju posiada muzeum 4 manekiny
odziane w ubiory raczej o charakterze m i e s z c z a ń s k i m (spódnice
krynolin owa te na drewnianych obręczach) i pas skórzany pokryty
materią. Z przyborów do obróbki włókna: cierlicę, międlice,
2 szczotki do lnu, przęślicę, 3 kołowrotki (dwa poziome, jeden pio­
nowy), m a t o w i a ł o , 1 cewkę, 2 warsztaty tkackie (jeden oryginał,
drugi model). Z farbiairstwa: 3 klocki d o d r u k o w a n i a tkanin i 1 ka­
w a ł e k zadrukowanej tkaniny. Z innych rzemiosł: warsztat szew­
ski z narzędziami, wyroby ślusarskie (zamki, kłódki) i kowalskie
(7 podków), wyroby
ceramiczne: 3 naczynia kamionkowe.
W Niemczy jest stosunkowo dużo p r z e d m i o t ó w codziennego
użytku, a więc: 2 świecaki ( w t y m jeden ze s p r ę ż y n o w y m uchwy­
tem), 2 strugi do darcia łuczywa (tzw. «kocury*, z roku 1781
i 1868), 2 drewniane lichtarze, 1 łyżnik polichromowany, 3 miary
do zboża z pieczęciami u r z ę d u miar z roku 1854 i 1859. Z n a r z ę ­
dzi rolniczych sierp z ostrzem siekanym, oraz w i d ł y drewniane
samorodne. Sztukę reprezentuje 5 obrazów na szkle (o tematach
religijnych). Poza tym są też 3 rzeźby postaci świętych i dwa
krzyże. W ś r ó d tych rzeźb niektóre m a j ą mieć cechy wyrobów
ludowych.

425
22. N a m у s ł ó w.
Muzeum mieści się w zamku. Z eksponatów ma jacy cli z w i ą ­
zek z k u l t u r ą l u d o w ą znajduje się lam jedynie p a r ę sztuk mebli
(2 stołki z ozdobnie wycinanymi oparciami, 1 uszkodzony stół)
1 3 świątki.
23. N o w a S ó l .
Zbiory z n a j d u j ą się pod opieką Z a r z ą d u Miejskiego.
Z zabytków o charakterze etnograficznym spotykamy tam:
meble malowane: 2 szafy (1788, 1800), 2 skrzynie (jedna z ozdo­
bami plastycznymi i d a t ą 1704), 1 stołek, ubiory: 10 czepców haf­
towanych. Z narzędzi do obróbki w ł ó k n a : kołowrotek, z przyborów
farbiarskich: 15 klocków do drukowania tkanin. K i l k a okazów ce­
r a m i k i : 2 gliniane misy (z datami 1845, 1852), talerz (1825) i p a r ę
malowanych n a c z y ń fajansowych. Z rzemiosła artystycznego:
ł dwustronna forma do p i e r n i k ó w (motywy figuralne po 3 z k a ż ­
dej strony), 2 flaszki ręcznie malowane, flaszka z Męką P a ń s k ą
w środku.
24. N o w o g r o d z i e c.
Z z a b y t k ó w m o g ą c y c h zainteresować etnografa znajduje się
tam kolosalnej wielkości garnek kamionkowy, wysokości 2,5 m,
średnicy 1,5 m .
25. O ł a w a .
W miejscowej składnicy znajduje się: 1 skrzynia ludowa
malowana, 1 rzeźbiona lawa, 1 krzesło drewniane (kopia),
2 świeczniki kute z żelaza (ornament roślinny), 1 okrągły kafel —
z w y o b r a ż e n i e m konia — i figurki gliniane ręcznie lepione, w y ­
palane i malowane (postacie do szopki).
26. O 1 d r z у с h ó w.
Etnografa zainteresować może Golgota, grupa glinianych f i ­
gur polichromowanych umieszczonych na drewnianych krzyżach.
27. P a u l i n u m (kolo Jeleniej Góry).
Składnica Ministerstwa Kultury i Sztuki.
Z n a j d u j ą się lulaj 4 szafy malowane (dwie datowane 1787,
1789), 3 kołyski jedna datowana 1872. Ze stroju: około 8 czepków
i resztki stroju kobiecego (raczej mieszczańskiego), 1 kołowrotek
(toczony i bejcowany), z ceramiki kamionki bolesławskie ( « b u n c loki»), kalie, trochę talerzy raczej nieludowych, 6 o b r a z ó w na
szkle z postaciami świętych (wszyslkie zaopatrzone w napisy).

426
28. S o b ó t k a .
Zbiory pomieszczone so w budynku dawnego muzeum.
Z eksponatów etnograficznych z n a j d u j ą się tam 3 zydle, tro­
chę strojów kobiecych: 1 sukienka, 16 czepków, spódnica, bluzka,
ponadto jedna szczotka do czesania l n u i obrus z płótna adama­
szkowego (rok 1735) jako p r z y k ł a d ludowego tkactwa ozdobnego.
29. S z k l a r s k a P o r ę b a Ś r e d n i a .
Muzeum P a ń s t w o w e g o Uzdrowiska ( u l . Muzealna 810) nie
posiada działu etnograficznego. Ze z n a j d u j ą c y c h się tam ekspo­
n a t ó w etnografa zainteresować m o g ą : 4 zydle, z k t ó r y c h dwa da­
towane (1511, 1579), oraz przypadkowo z a b ł ą k a n e dwie zabawki
ze słomy przedstawiające osła i zająca.
Poza t y m w Szklarskiej Porębie organizuje się drugie m u ­
zeum w zabytkowej c h a ł u p i e wiejskiej odrestaurowanej z fundu­
szów Centralnego Instytutu Kultury. W muzeum t y m urządzone
zostaną zabytkowe wnętrza izb włościańskich oraz pokazane inne
zabytki kultury materialnej.
30. S z p r o t a w a.
Muzeum znajduje się w przedwojennym na ten cel przezna­
czonym budynku.
E k s p o n a t ó w etnograficznych jest tutaj bardzo niewiele:
nianv magiel ręczny — malowany, z datą 1779.
31. Ś r o d a .
Zbiory znajdują się w pomieszczeniu tymczasowym pod
opieką Inspektoratu Szkolnego.
W zbiorach eksponatów etnograficznych jest bardzo niewiele:
1 szczotka do czesania lnu, wyroby ślusarskie. 5 form do piecze­
nia pierników (dwie datowane 1785, 1825), 2 obrazy malowane
na szkle o motywach religijnych.
32. Ś w i d n i с a.
Składnica zbiorów mieści się przy u l . Jagiellońskiej nr 19.
Z mebli ludowych z n a j d u j ą się lam 4 szaf}' pięknie malo­
wane (1790, 1800, 1805), kredens, 2 skrzynie i 1 stołek. Strój wie­
śniaczki śląskiej (spódnica, stanik, t r ó j k ą t n a chustka i fartuch).
Kilka talerzy glinianych i naczyń cynowych.
33. W a ł b r z y c h .
Muzeum mieści się we w ł a s n y m budynku z czasów przed­
wojennych przy ul. 1-go Maja nr 9.

427
Z ludowych mebli z n a j d u j ą się tam: 4 szaty (na jednej ma­
lowane widoki, jedna z d a t ą 1789), 7 skrzyń i kufrów, z czego
4 datowane (1723. 1785, 1819, 1843), 1 kredens malowany (1774),
1 stół (nogi dorabiane później), 3 zydle wycinane, 1 kołyska,
2 łóżka (jedno z baldachimem malowane z 1812 roku, drugie
z 1873 г.). Ze stroju 8 czepków. Z tkactwa 1 międlica, 1 k o ł o w r o ­
tek. Z przedmiotów codziennego użytku: mieszek do rozdmuchi­
wania ognia, 1 łyżnik wiszący z drzewa, z narzędzi r z e m i e ś l n i ­
czych: 1 strug, 1 topór z roku 1891, z narzędzi rolniczych: 2 łopaty
drewniane, okute żelazem z roku 1885, 1887, 1 widły, 1 brona z ż e ­
laznymi bromkami (1892), z ceramiki: 17 talerzy fajansowych
i 1 waza, ze sztuki kilka form do wyrobu p i e r n i k ó w .
34. W г о с ł a w.
W magazynach P a ń s t w o w e g o Muzeum we W r o c ł a w i u znaj­
duje się nieco z a b y t k ó w etnograficznych, a mianowicie: 3 malo­
wane szafy (1748, 'l756, 1818), 2 kredensy (1811, 1836), k i l k a l u ­
dowych rzeźb i parę m a ł y c h zdobionych skrzynek wykonanych
z drzewa.
Ponadto w Muzeum Diecezjalnym mieszczącym się na W y ­
spie Tumskiej znajduje się około 40 o b r a z ó w na szkle ( w t y m
1 o pięknie eglomizowanej ramce otaczającej kompozycję środ­
kową), kilkanaście rzeźbionych ś w i ą t k ó w i p a r ę okazów ceramiki
(głównie malowane fajanse). Najcenniejszą pozycją etnograficzną
zbiorów tego muzeum jest n i e w ą t p l i w i e bogaty zbiór śląskich
haftów na bieliźnie kościelnej. W ś r ó d p a r a m e n t ó w znajduje się
niezwykle ciekawy ornat żałobny z 1. polowy X I X w., którego ko­
lumna wykonana jest z płótna samodziałowego ręcznie drukowa­
nego czarną farbą wprost z klocka drukarskiego.
35. Z ą b к o w i с e.
Zbiory przechowywane są w p r y w a t n y m budynku przy u l .
św. Wojciecha n r 2.
Z mebli ludowych są 2 skrzynie malowane. Strój reprezen­
tuje 5 czepków (1 dziecinny), 1 torebka — woreczek (białe lniane
płótno). Z narzędzi do obróbki lnu: 6 szczotek do czesania lnu,
3 kądziele ze stojakami, 3 kołowrotki, z farbiarstwa 2 formy do
drukowania materii. Z przedmiotów domowego u ż y t k u : 3 formy
do wyciskania masła, względnie do pieczenia (z gliny palonej
i polewanej dwuczęściowe), 1 świecak do łuczywa, 3 mieszki do
niecenia ognia, z przedmiotów metalowych 6 podków- (kute ręcz­
nie, otwory na gwoździe nieregularnie rozmieszczone). Ze sztuki:
SO obrazów na szkle (postacie świętych), 18 form piernlkarskich

128
oraz figurki do szopek (malowane farbą olejną;, ponadto
bawki ludowe, jak: k o n i k i na kółkach, karuzela, kołyska.

za­

36. Z i ę b i c e .
Muzeum mieści się przy u l . P r z e m y s ł o w e j nr 34.
Z n a j d u j ą się tam: meble: 3 szafy malowane (datowane 1798.
1803, na jednej sceny ze Starego Testamentu i napisy), 1 m a ł a
szafka malowana z roku 1791, 1 skrzynia z malowanymi scenami
m y ś l i w s k i m i , na wieku wytłaczane 3 popiersia żołnierzy różnych
broni, 1 kołyska drewniana z roku 1827 ze ś l a d a m i polichromii.
Ze stroju: lalka przedstawiająca p a n n ę młodą, wielka ilość stro­
jów ludowych w gablotkach (kaftany, watówki, spódnice i cale
suknie), około 25 czepków ( ś l u b n y c h i domowych), pasiaste spód­
nice, bogaty zbiór tkanin i koronek. Do obróbki lnu: 1 międlica,
1 cierlica, 1 ł a w k a do czesania lnu, 5 przęślie stojakowych (w tym
jedna toczona, druga nabijana m o s i ę ż n y m i ć w i e k a m i ) , 10 koło­
wrotków typu pionowego, 2 szpularze do nawijania cewek (jeden
datowany 1805). Do drukowania płócien: jeden klocek. Poza t y m :
warsztat szewski (stół, lampa, kopyta i trochę narzędzi), wyroby
ślusarskie, narzędzia kowalskie, kolo garncarskie, trochę ceramiki
a w t y m podkurzacz pszczelarski (niepolewany), z narzędzi rol­
nych: 1 plug, 3 sierpy, 2 łopaty drewniane o k r a w ę d z i a c h okutych
żelazem. Z przedmiotów domowego użytku: 1 lampa (latarka na
śnieg ze szklaną «gomółką»), 1 solniezka wisząca, 1 łopata do
chleba. Ze sztuki: 1 rzeźba (krucyfiks), 11 obrazów na szkle o te­
matach religijnych, 10 form plernikarskich dwustronnych, zmon­
towana we flaszce Golgota.
37. Z g o r z e l e c.
Muzeum mieści się w Domu Kultury przy Placu P a r t y z a n t ó w .
Zbiory etnograficzne ilustrują k u l t u r ę ludową Górnych L u życ. Znajduje się tam: model izby z n a r z ę d z i a m i tkackimi,
a z oryginalnych mebli ludowych: 2 szafy wiejskie malowane
(z Górnych Lużyc), jedna z roku 1801, 2 skrzynie (na jednej,ma­
lowane sceny rodzajowe), 1 łóżko z baldachimem z 1784 г., 4 ko­
łyski malowane (jedna wisząca, a jedna datowana 1829), 1 slól
drewniany malowany, 2 półki wiszące (do przechowywania na­
czyń). Ze stroju 10 czepków, trochę strojów włościan łużyckich,
oraz, w i a n k i ślubne ze sztucznych kwiatów. Do obróbki włókna:
tylko krosna tkackie z X V I I I w. Z przedmiotów gospodarstwa do­
mowego: ż a r n a nożne do mielenia zboża, 2 maślniczki. Ze sztuki:
3 krzyże na groby z żelaza, roboty kowalskiej, 1 kapliczka (pień

429
drzewa z w y d r ą ż o n y m otworem, a w n i m krzyż z Panem Jezu­
sem). Poza tym zabawki dziecięce (malowane figurki z drzewa).
Trochę zabytków mieści się też w Starostwie. Są tam zbiory
egzotyczne i wyroby ceramiki łużyckiej z wieku X V I I I , a to:
5 talerzy (malowanych), 4 misy malowane, 5 d z b a n k ó w (glina
palona, ozdobione w y p u k ł y m i kwiatami). W y r o b y cynowe z lat
1795—1855.
,'38. Ż а г у ( Ż a r ó w ) .
lleszlki zbiorów mieszczą się w Starostwie przy u l . Zamko­
wej nr 1.
Znajduje się lam: 4 szczotki do czesania lnu, 7 klocków do
drukowania tkanin, trochę w y r o b ó w z kutego żelaza (lichtarze,
okucia, dużo z a m k ó w ) . Ze sztuki 4 figury świętych wykonane
у drzewa, Krucyfiks. 4 formy piernikarskie dwustronne. Z innych
uprząż na konia z c h o m ą t e m ozdobionym u góry dwiema drewnia­
nymi rzeźbami p r z e d s t a w i a j ą c y m i syreny.
Z pobieżnego nawet przejrzenia powyższego zestawienia w i ­
dać jasno, że inwentarz muzealiów etnograficznych w poszcze­
gólnych ośrodkach przedstawia obraz bardzo niejednolity. Obok
nielicznych bogatych muzeów j a k np. w Jaworze, Jeleniej Górze,
Niemczy i zasobniejszyeh zbiornic (Bożków — Narożno), mamy
po największej części do czynienia z ubogimi resztkami, które
przypadkowo ostały się niszczycielskiemu działaniu wojny i zo­
stały zabezpieczone przed c a ł k o w i t y m rozszabrowaniem.
Zbiory te nie ilustrują k u l t u r y ludowej Dolnego Śląska
w sposób należyty, gdyż nie wszystkie działy k u l t u r y są tu re­
prezentowane. Jak widać z publikowanych wyżej w y k a z ó w na
pierwszym miejscu wśród spotykanych na Dolnym Śląsku muzea­
liów etnograficznych stoją n i e w ą t p l i w i e meble. Najwięcej spotyka
sic ich w Bolkowie, Bożkowie, Chojnowie, Jaworze, Kairpaczu,
W a ł b r z y c h u , ale i poza tym prawie w k a ż d y m muzeum i składnicy
jest ich bodaj po parę sztuk. Na drugim miejscu po meblach poslawić m o ż n a przybory do obróbki włókna. W k i l k u miejscowo­
ściach (Bolków. Brzeg. Chojnów, Góra Śląska, L u b a ń , Niemcza)
znajdują się krosna tkackie, w wielu innych mniejsze lub w i ę k ­
sze zespoły innych narzędzi, głównie szczeci do czesania, przęślic
i kołowrotków. Najkompletniejsze zbiory n a r z ę d z i tego rodzaju
spotykamy w Bolkowie, Brzegu i Niemczy. Przed w o j n ą dość po­
ważną pozycje w zbiorach etnograficznych Dolnego Śląska stano­
wiły ubiory, dziś dział ten jest bardzo p o w a ż n i e przetrzebiony.
Komplety stroju ludowego spotykamy w Bolkowie, Jeleniej Gó­
rze, Świdnicy i Ziębicach, poza t y m w szeregu innych miejsce7

430
wościach z n a j d u j ą się pojedyncze części ludowego ubioru. Dużo
na ogół jest czepców (najwięcej w Jeleniej Górze, Jaworze, Bolko­
wie, Bożkowie i Ziębicach). Sztuka ludowa reprezentowana jest
głównie przez obrazy na szkle. Najbogatszy ich zbiór posiada m u ­
zeum w Jeleniej Górze oraz składnica w Bożkowie, daleko w tyle
pozostają zbiory w Z ą b k o w i c a c h i we W r o c ł a w i u . Rzeźbionych
świątków jest na ogół m a ł o , te zaś, które są, po największej czę­
ści stoją na pograniczu w y r o b ó w ludowych i rzemieślniczych.
Dosyć często spotyka się pięknie rzeźbione formy piernikarskie.
Na czoło w y s u w a j ą się tu zbiory w Brzegu, Bożkowie i Z ą b k o w i ­
cach. Słabo na ogół reprezentowane są wśród śląskich z a b y t k ó w
etnograficznych poszczególne gałęzie rzemiosł, p r a c u j ą c y c h na wsi
lub dla wsi. Prócz m a ł o interesujących w a r s z t a t ó w szewskich w y ­
m i e n i ć tu należy przede wszystkim garncarstwo i farbiarstwo.
Z zakresu garncarstwa posiadamy dwa koła garncarskie i trochę
ceramiki. Gdy oddzielimy j e d n a k o w o ż od niej, jako wyroby prze­
mysłowe, boleslawiskie kamionki i malowane naczynia fajansowe,
pozostanie nam zaledwie niewielka garstka glinianych n a c z y ń po­
lewanych i trochę kafli.
Z zakresu farbiarstwa niemal w k a ż d y m muzeum i zbior­
nicy iznajdują się klocki do drukowania tkanin
(najwięcej
w Brzegu), bardzo natomiast m a ł o zachowało się gotowych tkanin
drukowanych. Jest rzeczą bardzo c h a r a k t e r y s t y c z n ą , że na D o l ­
n y m Śląsku, z którego jeszcze w ub. stuleciu rozchodzili się do
innych krajów farbiarze i drukarze płócien, nie posiadamy poza
klockami żadnych innych narzędzi, służących do drukowania
tkanin. Wyroby ślusarskie i kowalskie reprezentowane są w y ­
łącznie przez wyroby gotowe (zamki, kłódki, okucia itp.), brak
natomiast n a r z ę d z i przez o d n o ś n y c h rzemieślników u ż y w a n y c h .
Bardzo słabo p r e z e n t u j ą się zabytki z w i ą z a n e z u p r a w ą roli, z ho­
dowlą bydła, zupełny brak p r y m i t y w n y c h narzędzi łowieckich.
Do w y j ą t k ó w zaliczyć należy miejscowości, gdzie wśród zabyt­
ków kultury ludowej znalazły się też przedmioty codziennego
użytku jak naczynie drewniane, plecione kobiałki etc. Niezwykle
rzadkie są też okazy z w i ą z a n e z o b r z ę d a m i .
7

7

Podkreślony tu brak r ó w n o w a g i m i ę d z y poszczególnymi
działami zabytków kultury ludowej w p e w n y m tylko stopniu
przypisać należy skutkom wojny (np. l u k i w tekstyliach). Z za­
chowanych inwentarzy z czasów niemieckich, drukowanych prze­
wodników po muzeach, a także i ze stanu zbiorów, które wojna
całkowicie oszczędziła, wynika, że Niemcy nie dbali o r ó w n o m i e r n y
rozwój wszystkich działów k u l t u r y ludowej w swych muzeach.
Główny ich wysiłek skierowany był przede wszystkim na zbiera-

431
nie p r z e d m i o t ó w efektownych, zdobionych (meble, strój, sztuka
i zdobnictwo ludowe) i chronologicznie młodszych, które d a w a ł y
lalwe możliwości do wykazywania łączności kulturalnej miedzy
terenami wschodnimi a obszarami rdzennie niemieckimi. Nie w i ­
dać było u nich wysiłku zmierzającego do wyszukiwania okazów
starszych, p r y m i t y w n i e j szych, wiążących się z zaspokajaniem n a j elementamiejszych potrzeb materialnych ludności Śląska.
W śląskich «Heimafmuseach» o wiele chętniej wystawiano
dawniej bezwartościowe pod względem artystycznym «Fleissarbeiten» w rodzaju ołtarzyków, czy okrętów montowanych we f l a ­
szkach, n i ż np. kolekcje prostych n a r z ę d z i rolniczych, czy łowie­
ckich paści. Przedmioty te jak zresztą i wiele innych, k t ó r y c h nie
spotykamy w etnograiicznych zbiorach poniemieckich, znajdują
się jeszcze w terenie. Wyszukanie ich i u z u p e ł n i e n i e n i m i stanu
posiadania dolnośląskich muzeów etnograficznych będzie w p r z y ­
szłości w dzięcznym zadaniem dla etnografów pracujących na te­
renie w o j e w ó d z t w a wrocławskiego.
7

y

Roman

Reinfuss

PRZYPISY
1

Stan i potrzeby nauki polskiej na Dolnym śląsku. Wyd. Insty­
tut śląski, Katowice—Wrocław 1947, str. 57.
- Brak muzealiów etnograficznych stwierdzono w: Chwaszycach,
D опта jo wic ach, Duninowie, Dzierżono wie, Głębokiej, Głogowie, Gryf i ej
Górze, Kożuchowie, Mancach, Międzyrzeczu, Obornikach, Sławie Ślą­
skiej, Strzegomiu, Strzelinie, S'zunowie, Trzebnicy, W o ł o w i e , Złotorii
i Żaganiu.
Bierutów, Karolat, Opolówka, Sobce Zdrój, Szymrych, Ścinawa,
Wąsocz, Zamek Tschocha.
W związku z działalnością wspomnianego itu Delegata Naczel­
nej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków, jako też akcją W o j e w ó d z ­
kiego Urzędu Konserwatorskiego, mającą na celu likwidację drobnych
zbiornic i konserwację zabytków w w i ę k s z y c h ośrodkach, obraz roz­
mieszczenia m u z e a l i ó w etnograficznych na terenie Dolnego Śląska ule­
gać będzie aż do chwili przeprowadzenia ostatecznej organizacji tam­
tejszego muzealnictwa ustawicznym zmianom.
Celem niniejszego artykułu jest charakterystyka pozostałych po
Niemcach muzealiów etnograficznych, trakt owianych jako materiał nau­
kowy dla etnografów i tworzywo przyszłej organizacji m u z e ó w etno­
graficznych w tej połaci Ziem Odzyskanych.
3

4

7

432
D Z I A Ł ETNOGRAFICZNY M U Z E U M
W TORUNIU

MIEJSKIEGO

I . A d r e s : T o r u ń , Ratusz, Muzeum Miejskie.
Personel: kustosz — d r Maria Znamierowska-Prufferowa,
asystent — absolw. Mairia Polakiewicz, woźny — Stefan Tereszko,
uczeń gimnazjum ogólnokształcącego, praktykanci — w liczbie
siedmiu studentów UMK.
I I . P o w s t a n i e z b i o r ó w . Obecne zbiory etnograficzne
powstały z m a ł e j kolekcji gromadzonej na wycieczkach tereno­
wych przez adiunkta U. M . K. przy katedrze Etnografii i Etnolo­
gii, z m y ś l ą o stworzeniu Uniwersyteckiego Muzeum Etnograficz­
nego. Prace te zostały .zapoczątkowane w l u t y m w 1946 roku.
Wobec jednak trudności, jakie w związku! z t y m wynikły,
dn. 15. I I I . 1946 r. zostaje przoz tegoż adiunkta przedstawiony pro­
jekt utworzenia Pomorskiego Muzeum Ludoznawczego (Instytut
Bałtycki, Komunikat Działu Inform. Naukowej nr 5 (19), a zbiory
zostają przeniesione na ul. Danielewskiego 6 i tam są kompleto­
wane w dalszym ciągu.
Idea Muzeum Ludoznawczego zostaje zrealizowana w postaci
utworzenia w Toruniu Działu Etnograficznego w Muzeum M i e j ­
skim, które daje na ten cel początkowo 3 sale oraz p r z e d w o j e n n ą
kolekcję ludoznawczą, liczącą 160 przedmiotów z Polski, 392 przed­
mioty pozaeuropejskie i 10 europejskich.
Na wiosnę roku 1947 zbiory zostają przeniesione z ul. Danie­
lewskiego 6 do Muzeum Miejskiego. Dział Etnograficzny w M u ­
zeum Miejskim w Toruniu zaczyna się rozwijać dzięki pomocy
trzech instytucyj: 1) Z a r z ą d u Miejskiego, który udziela lokalu,
światła, opalu i innych świadczeń, 2) Naczelnej Dyrekcji Muzeów
i Ochrony Zabytków, która od sierpnia 1946 — udziela stałych do­
tacji miesięcznych na zakup obiektów, opłacanie personelu itd.,
3) Uniwersytetu M. K., który umożliwił organizatorowi, a od stycz­
nia 1948 r. honorowemu kustoszowi lego działu, wykonanie pracy
w ramach obowiązków adiunkta uniwersytetu.
Pomocy finansowej, poza wspomnianymi stałymi dotacjami,
udzieliły też następujące instytucje: Centralny Instytut K u l t u r y
w Warszawie na wydanie poradnika terenowego, Kuratorium
Okręgu Szkolnego Pomorskiego (na tenże cel), Komisja Zakupu
Muzealiów dla Muzeów Pozaw arszawskich przy Naczelnej Dyrek­
c j i Muz. i Ochr. Zabytków, Związek Org. Rybackich na zakup
narzędzi i sprzętów rybackich, Związek Zachodni w Toruniu za
pośrednictwem Towarzystwa Przyjaciół U. M. K.. Pomorska
Wojew. Rada Kultury Artystycznej i Sztuki w Bydgoszczy.

433

W celu gromadzenia ginących zabytków oraz n a w i ą z a n i a
kontaktów z wsią urządzono do dn. 1. X I . 48 r. 60 wycieczek na
teren woje w. pomorskiego, gdańskiego, olsztyńskiego i szczeciń­
skiego. W rezultacie tej pracy w okresie około dwóch lat zbiory
wzrosły do liczby 2.024.
Dnia 4. I X . 1948 zbiory zostają udostępnione dla uczestników
Zjazdu Z w i ą z k u Muzeów w Polsce oraz Z w i ą z k u Histoiryków
Sztuki, zaś dnia 7. I X . 1948 dla publiczności.
I I I . C e l e i z a d a n i a . Zadaniem Działu Etnograficznego
Muzeum Miejskiego w Toruniu jest gromadzenie i ochrona za­
bytków kultury ludowej jako m a t e r i a ł ó w naukowych, s t a n o w i ą ­
cych dokumenty historyczne, i c h konserwacja,, ekspozycja oraz
naukowe opracowanie w celu poznania kultury ludowej szeroko
pojętego Pomorza z u w z g l ę d n i e n i e m m a t e r i a ł ó w p o r ó w n a w c z y c h
przede wszystkim z północnej Polski.
Wobec położenia Torunia w pobliżu wielkich kompleksów
jezior oraz morza, dział rybacki nosi charakter centralnego zibioru
rybackiego, który ma obejmować, a częściowo już obejmuje rybo­
łówstwo morskie, rzeczne i jeziorne z całej Polski.
W celu uchwycenia zachodzących procesów etno-socjologicznvch gromadzone są też planowo przedmioty z kultury ludowej
przesiedleńców z lat' 1923—1925 i 1945—1946.'
Poza tym Dział Etnograficzny dąży do tego, aby stać się
ośrodkiem kształcenia muzeologów-etnografów .
Problemy, które muzeum pragnie w przyszłości podkreślić
w sw ej ekspozycji przy pomocy m a t e r i a ł ó w porównawczych, fotografij, r y s u n k ó w , map itp. — to pochodzenie kultury ludowej, jej
pokrewieństwa, historyczne związki z przeszłością, typologia w y ­
tworów, przekształcenia, j a k i m podlegają poszczególne w y t w o r y :
ich rozwój postępowy i wsteczny, degeneracja lub zanik, związek
z podłożem geograficznym, ekonomicznym i socjalnym, wędrówki
wy tworów, ich mieszanie się, przenoszenie przez grupy przesie­
dleńcze, indywidualny w k ł a d w twórczość ludową, szczególnie
w zakresie sztuki ludowej i inne.
IV. I n w e n t a r z D z i a ł u E t n o g r a f i с z n e g o.
Zbiory Etnograficzne. Zbiory polskie zebr. w 1946—1948 r. —
1.1543, zbiory polskie zebr. w 1946—1948 r. (depozyty) — 621, zbiory
polskie zebr. w 1946—1948 r. wymienne — 23, zbiory polskie zebr.
w 1916—1948 r. modele — 37, razem 2,024, zbiory polskie zastane
sprzed wojny 1939 r. — ok. 160, zbiory europ, zastane sprzed wojny
1939 r. — 10, zbiory pozaeurop. oraz depozyty z 1947 r. — 438.
Materiały archiwalne. Negatywów fotograf. — 213, odbitek
i innych ilustracji — 355, odbitek i innych ilustracji (depozy-

!

:

7

Lud, T. X X X V I I I

28

434
tów) — 989, razem — 1.344, r y s u n k ó w dokumentarnych i ilustra­
cyjnych — 259, klisz cynkografiaznych — 46.
Biblioteka. Książki i czasopisma — 531, depozytów — 356,
razem — 887, w t y m czasopism bieżących — 18, map — 216.
Ważniejsze pomoce naukowe. Aparat .fotograficzny lustrzany
6X6 — 1, aparat fotograficzny lustrzany 9X12 (depozyt — 2, epi­
diaskop (depozyt) — 1.
V. Z b i o r y
etnograficzne i ich
ekspozycja.
Zbiory etnograficzne z Polski z lat 1946—1948 ułożone w e d ł u g
działów przedstawiają się n a s t ę p u j ą c o : Zbieractwo — 1, Ł o w i e ­
ctwo — 28, Rybołówstwo — 584, Hodowla z w i e r z ą t — 25, Bart­
nictwo i pszczelarstwo — 28, Uprawa roślin — 76, Przechowywa­
nie żywności — '16, Przygotowywanie pokarmu — 102. Obróbka
drewna — 54, O b r ó b k a łyka, kory, korzeni, w i c i , słomy — 57,
Obróbka w ł ó k n a — 85, T k a n i n y — 388, O b r ó b k a rogu — 7,
Obróbka skóry — 3, Obróbka wosku — 1, O b r ó b k a gliny — 170,
O b r ó b k a żelaza — 5, Odzież — 23, Ozdoby — 32, Budownictwo —
11, Sprzęty domowe — 73, Transport i komunikacja — 23, Sztuka
ludowa — 88, Instrumenty muzyczne — 30, Zabawkarstwo — 45,
Przedmioty obrzędowe — 31, Miary i wagi — 16, Lecznictwo —
8. Różne — 23. Zbiory zastane sprzed 1939 r. (ceramika, czepce,
narzędzia tkackie, meble i inne) około 160 przedmiotów.
Jak widać z zestawienia, poszczególne działy kultury ludo­
wej nie są jeszcze r ó w n o m i e r n i e zgromadzone.
Najbardziej wyczerpująco reprezentowane jest rybołówstwo
morskie, w szczególności kolekcja ości rybackich, p r z e d s t a w i a j ą ­
cych p o w a ż n y malenia! do typologii w y t w o r ó w ludowych, a także
sprzęty pomocnicze do letnich i zimowych połowów, poza tym
poszczególne rzemiosła obejmujące np. obróbkę drewna, wici,
w ł ó k n a itd. oraz rzeźby współczesnych a r t y s t ó w kujawskich.
Pochodzenie zbiorów zgromadzonych w latach 1946—1948 jest
następujące: z województwa pomorskiego — 977, z woj. g d a ń ­
skiego — 414, z woj. olsztyńskiego — 312, z woj. szczecińskiego —
16, z woj. białostockiego — 22, z innych województw polskich —
70, z terenów sąsiednich — 145.
Dział Etnograficzny Muzeum Miejskiego w Toruniu zajmuje
obecnie całe zachodnie skrzydło drugiego piętra zabytkowego ra­
tusza, w którego halu. w korytarzu oraz pokojach i .salach znaj­
dują się kolejno zbiory, rozmieszczone następująco: uprawa r o ­
ślin, transport i komunikacja, rzemiosła, pracownia asystenta i za­
razem sala ćwiczeń, pracownia kustosza i zarazem biblioteka,
obróbka włókna, tkactwo, hodowla zwierząt i łowiectwo, r y b o ł ó w ­
stwo, sztuka ludowa, gospodarstwo domowe (łącznie ok. 790 m ).
7

7

7

2

435
Na pierwszym piętrze w dziale artystycznym chwilowo zostały
umieszczone zbiory magazynowe.
Zbyt szczupły lokal nie pozwolił na ekspozycję strojów l u ­
dowych, i n s t r u m e n t ó w muzycznych, a także ma bardziej p o g l ą ­
dowe rozróżnienie rybołówstwa morskiego, rzecznego i jeziornego,
na należytą ilustrację obróbki włókna i rozwoju tkactwa i t d . Brak
wolnych ścian stwarza też trudności należytego p o r ó w n a w c z e g o
zilustrowania poszczególnych przedmiotów. Poza t y m u k ł a d k o ­
lejny zbiorów, nie zawsze słuszny, został podyktowany kolejnością
sal danej wielkości.
Dotkliwie odczuwa się też brak osobnej sali ćwiczeń, k i l k u
pracowni i preparatami.
Zbiory Działu Etnograficznego, aczkolwiek udostępnione dla
zwiedzających, nie są jeszcze skompletowane ani opracowane, np.
sala sztuki odgrywa na razie rolę magazynu. Większość zbiorów
nie posiada jeszcze szczegółowych napisów objaśniających. Brak
leż odnośny cli map oraz wielu fotografii i r y s u n k ó w ilustracyj­
nych, gdyż zbiory te są gromadzone zaledwie od dwóch lat, a ostat­
nie transporty obiektów nadeszły dopiero p a r ę tygodni temu.
W obecnych warunkach została zastosowana zasada syste­
matycznego u k ł a d u zbiorów wg poszczególnych działów, z u w z g l ę ­
dnieniem ich typologii i rozwoju tam, gdzie na to pozwoliły mate­
riały. Na razie jeszcze nie było możliwe muzealne przedstawienie
całych zespołów ilustrujących życie wsi, w n ę t r z chat, pracowni
wiejskich rzemieślników itp.
Starano się o uzyskanie przejrzystości i podkreślenie estetycz­
nych walorów p r z e d m i o t ó w pozbawionych naturalnego podłoża.
W t y m celu. obok szarego lub ciemnopiaskowcgo tła, w sali
pszczelnictwa wprowadzono b a r w ę zieloną.
Oprócz obiektów zgromadzonych w latach 1946—1948 na­
leży w y m i e n i ć kolekcję etnograficzną, która p r z e t r w a ł a wojnę,
a która do roku 1939 stanowiła część Muzeum Miejskiego w T o r u ­
niu. Liczy ona około 160 przedmiotów pochodzących ze Zbiorów
Towarzystwa Naukowego w T o r u n i u i Towarzystwa Popierania
P r z e m y s ł u Ludowego, zgromadzonych w znacznej mierze stara­
niem doklorslwa Steinbornów.
Na kolekcję lę składają się meble kaszubskie, ceramika,
czepce kaszubskie i warmijskie, narzędzia do obróbki lnu, stępy,
czółno i inne przedmioty.
Poza t y m z dawnych zbiorów miejskich pozostała kolekcja
okazów europejskich i pozaeuropejskich w liczbie 402 przedmio­
tów. Niestety inwentarze zbiorów stanowiących część dawnego
7

28*

136
Muzeum Miejskiego w Toruniu zaginęły w czasie wojny i znaczna
część obu kolekcji nie posiada metryk pochodzenia.
Materiał ilustracyjny. Dopełnienie zbiorów stanowią powięk­
szone fotografie wykonane w terenie, ilustrujące zastosowanie od­
nośnych narzędzi na Pomorzu w latach 1946—1948, poza t y m r y ­
sunki również wykonane w terenie oraz, p o r ó w n a w c z e ilustracje
w postaci m a t e r i a ł ó w wziętych z literatury a dotyczących odno­
śnych europejskich narzędzi z okresów prehistorycznych i histo­
rycznych np. z Grecji starożytnej, a także z terenów pozaeuropej­
skich.
W pracy przy w y k o n y w a n i u r y s u n k ó w , napisów, inwentary­
zacji, katalogowaniu obiektów i książek, przy rozwieszaniu ekspo­
n a t ó w itp. brały udział praktykantki muzealne, a ponadto około
15 osób spośród młodzieży akademickiej i i n n i
Projektowanie u k ł a d ó w i rozwiązań literniczych oraz i l u ­
stracyjnych w y k o n a ł a artysta-grafik Hanna Makowiecka i arty­
sta-grafik Joanna Piekarska. Rysunki ilustracyjne w y k o n a ł a r t y ­
sta-grafik Kos ma Czuryło.
VI. O r g a n i z a c j a
w e w n ę t r z n a . Oprócz tymczaso­
wych inwentarzy założono 1) kartotekę obiektów muzealnych
w układzie d z i a ł o w y m (rozpoczęto wykonywanie r y s u n k ó w i opi­
sywanie przedmiotów; wydrukowano też podobne karty do b a d a ń
terenowych na z w y k ł y m papierze); 2) kartotekę obiektów m u ­
zealnych w u k ł a d z i e geograficznym wg województw i p o w i a t ó w :
3) wykonano tablice topograficznego rozmieszczenia przedmiotów
w salach muzealnych (w brulionie); 4) wydrukowano lerenowomagazynowe, p r z y w i ą z a n e do przedmiotów karty metrykalne
w trzech barwach oznaczających przedmioty własne, depozyty
oraz wymienne; 5) założono a r c h i w u m przedmiotów, na które
składają się m a t e r i a ł y zapisane, pozatym wszelkie przypadkowe
lub tymczasowe dane, opisy listów etc; 6) założono kartotekę
przedmiotów w terenie oraz wydrukowane karty do notowania
przez zwiedzających uwag na temat przedmiotów o g l ą d a n y c h lub
też takich samych lub podobnych przedmiotów w terenie; 7) za­
łożono kartotekę informatorów 'terenowych; 8) kartotekę ofiaro­
dawców; 9) kartotekę deponentów; 10) kartotekę szkół w woje­
wództwie pomorskim ( u k ł a d geografłezno-alfabetyczny); 11) ar­
c h i w u m folklorystyczne (w stadium organizacji); 12) a r c h i w u m
wycinków IZI pism; 13) katalog książek (alfabetyczny); 14) katalog
maj) (alfabetyczny); 15) katalog kartkowy bibliografii etnograficz­
nej Pomorza oraz prac z zakresu muzeologii, znajdujących się
w bibliotekach toruńskich (niekompletny); 16) księgę korespon7

1

437
dencji z dwoma skorowidzami (wg spraw i wg nazwisk lub insty­
t u c j i ) ; 17) księgę zwiedzających zbiory; 18) dzienniki pracy.
V I I . D z i a ł a l n o ś ć . 1. Prace naukowo-badawcze. Na w y ­
cieczkach naukowo-muzealnych na teren w o j . pomorskiego, g d a ń ­
skiego, olsztyńskiego i innych prowadzi się w m i a r ę możliwości
badania dotyczące k u l t u r y ludowej oraz gromadzi się m a t e r i a ł y
w formie zapisów obiektów muzealnych oraz- r y s u n k ó w i fotogra­
fii. Równocześnie robi się też poszukiwania dotyczące najstarszych
zabytków budownictwa ludowego w celu znalezienia obiektów do
przyszłych muzeów na w o l n y m powietrzu typu skansenowskiego.
Jedna chata zabytkowa w powiecie brodnickim została j u ż zabez­
pieczona za p o ś r e d n i c t w e m urzędu konserwatorskiego.
Materiały zebrane są opracowane przez personel naukowy
działu. Należy podkreślić, że w pracy tej gromadzenia zabytków,
poza pracownikami muzeum, pomaga grono życzliwych osób.
2. Praca dydaktyczno-spoleczna. W y k ł a d y i ćwiczenia. Zbiory
muzealne wraz z biblioteką działu służą jako m a t e r i a ł naukowy
i dydaktyczny przy w y k ł a d a c h i ćwiczeniach uniwersyteckich
z zakresu muzeologii ze szczególnym u w z g l ę d n i e n i e m etnografii
Pomorza, prowadzonych w lokalu Działu Etnograficznego przez
adiunkta U. M. K., kustosza Działu, dr Marię Znamderowską-Pru!'i er ową.
Poza t y m z materiałów muzealnych, biblioteki, r y s u n k ó w ,
d r u k ó w itp. korzystają do swych prac artyści, młodzież szkolna,
młodzież z wyższych kursów nauczycielskich a także pracownicy
innych m u z e ó w .
Praktyki muzealne. J u ż od 1 czerwca 1947 studenci U. M. K.
odbywają t u p r a k t y k ę m u z e a l n ą .
Zwiedzający zbiory. Od czasu udostępnienia zbiorów dla
zwiedzających odbywają się regularne pogadanki prowadzone
przez praklykantki, studentki U. M. K., które też udzielają infor­
macji.
Prowadzone są stale obserwacje i notatki dotyczące reakcji
zwiedzającej publiczności. Materiały te są n a s t ę p n i e zespołowo dy­
skutowane w celu wyciągnięcia odpowiednich wniosków, dotyczą­
cych opracowania ekspozycji, spopularyzowania muzeum oraz idei
ochrony zabytków kultury ludowej w terenie, a także w celu
usprawnienia obsługi muzealnej. Zapoczątkowano zapraszanie do
muzeum związków zawodowych.
Frekwencja Działu Etnograficznego przedstawia się n a s t ę ­
pująco: w ciągu września i października 1948 r. zwiedziło Dział
Etnograficzny 1.150 osób.

438

wrzesień

c z ł o n k o w i e Z j n z d u Muzeolog ó w i H i s t o r y k ó w Sztuki
m ł o d z i e ż szkolna
młodzież

akademicka

październik
1948

250

—

105

168

55

39

rolnicy
rybacy

4

4

30

—

rzemieślnicy

27

9

58

42

pracownicy

umysłowi

wojskowi
bez p o d a n i a

zawodu

artyści malarze
g o ś c i e zagraniczni

75

16

163

36
4

—
60

—

z Holandii

1

z Szwecji

3

z

1

—
—
—

z

Czechosłowacji

Węgier

3. W s p ó ł p r a c a . Dział Etnograficzny w osobach swego per­
sonelu współpracuje lub współpracował z Towarzystwem L u d o ­
znawczym, z P a ń s t w o w y m Instytutem Badania Sztuki Ludowej,
z W y d z i a ł e m Sztuki Ludowej Departamentu Plastyki, z Central­
nym Instytutem K u l t u r y , z Instytutem Bałtyckim, z T o w . Krajo­
znawczym oraz ze Z w i ą z k i e m Muzeów w Polsce.
W lokalu Działu Etnograficznego Muzeum Miejskiego w To­
runiu ma swoją siedzibę i odbywa swoje posiedzenia Polskie Tow.
Ludoznawcze Oddz. w Toruniu oraz Tow. Muzyczne. W pracach
obu Towarzystw personel Działu bierze czynny udział.
Dział Etnograficzny utrzymuje kontakt z muzeami p r o w i n ­
cjonalnymi bądź udzielając instrukcji, p o r a d n i k ó w i kart muzeal­
nych, albo też d y s k u t u j ą c problemy zbiorów i ekspozycji.
Propaganda ochrony zabytków kultury ludowej. Prace pro­
pagujące ochronę kultury ludowej polegały na odczytach i poga­
dankach wygłaszanych przez kustosza w Toruniu, na a r t y k u ł a c h
i odezwach w prasie i w radio, na rozsyłaniu ankiet itp. co poza
paroma w y j ą t k a m i nie przyniosło żadnych rezultatów.
Natomiast można podkreślić pozytywne rezultaty odczytów
dla młodzieży szkolnej na prowincji, np. w Skępem pow. Lipno
i w Nieszawie, gdzie młodzież szkolna i częściowo nauczycielstwa
wydatnie przyczynili się do odnalezienia i zgromadzenia w m u -

439
zeum ginących zabytków, a także do odszukania a r t y s t ó w ludo­
wych.
Publikacje. M . Znamierowska-Prufferowa, Poradnik tere­
nowy, W a r s z a w a — T o r u ń 1947, Gentr. Insi. K u l t u r y ; dr Eugeniusz
Grabda, Muzeum Rvbackie w Toruniu. Przegląd Rybacki nr 8.
Rok 1948, str. 305—310.
Korespondencja naukowo-muzealna. Liczba załatwionej k o ­
respondencji w y n o s i ł a : w roku 1946 — 16, w roku 1947 — 248,
w roku 1948 (do paźdz. włącznie) — 666.
Należy podkreślić, iż w związku z prowadzonymi pracami
oraz z gromadzeniem zagrożonych zabytków coraz częściej zda­
r z a j ą się listowne zgłoszenia chłopów do współprac}' z muzeum.
Al.

Znamierowska-Priifferowa

D Z I A Ł E T N O G R A F I C Z N Y M U Z E U M Ś L Ą S K I E G O W 20-LECIE
ZAŁOŻENIA INSTYTUCJI
WielodiZiialowe Muzeum Śląskie powstało j e s i e n i ą 1927 roku
w Katowicach, a celem jego było szczegółowe przedstawienie k u l ­
tury materialnej i duchowej, przeszłości historycznej i przyrody
łącznie z bogactwami n a t u r a l n y m i Śląska na ogólnopolskim tle
p o r ó w n a w c z y m . Z jednej strony m i a ł o ono na celu zapoznawanie
(przez ekspozycje) szerokiego ogółu z śląską k u l t u r ą (zwłaszcza
l u d o w ą ) , z drugiej zaś zaznajomić lud śląski z najbardziej cha­
rakterystycznymi przejawami k u l t u r y Macierzy i unaocznić z w i ą ­
zki zachodzące między Śląskiem a resztą Polski. I n n y m i słowy,
całość b y ł a p o m y ś l a n a , jako monografia Śląska na tle ogólnopol­
skiej syntezy . Dzięki nowoczesnej organizacji, systematycznym
kolekcjom, dydaktycznym wystawom i działalności naukowej oraz
wydawniczej wysunęło się Muzeum Śląskie po k i l k u latach pracy,
do rzędu najlepszych w Polsce.
Szeroko rozbudowany dział etnograficzny tworzył j e d n ą
z podstaw tego m u z e i m ; bowiem kultura ludowa Ślązaków, pie­
l ę g n o w a n a w ciągu sześciowiekowej niewoli, przyczyniła się do
zachowania polskości Śląska. Toteż kolekcje etnograficzne były
pierwszymi, które w ramach swej działalności zgromadziło M u ­
zeum Śląskie. Pierwszym pracownikiem działu etnograficznego,
k t ó r e m u zawdzięcza się początkowe kolekcje śląskie b y ł Jerzy
1

1

P o r . D o b r o w o l s k i Т., D z i a ł a l n o ś ć M u z e u m Ś l ą s k i e g o

c a c h , R o c z n . T o w . P r z y j . Naiuk n a Ś l ą s k u , t. I I , 1930.

w

Katowi­

440
Longman, a przy n i m a k c j ę kolektorską zbiorów śląskich prowa­
dził także M. Gładysz (Śląsk Opolski i powiaty północne). Od roku
1933 funkcje asystenta, a później kustosza pełnił Longin Malicki,
który podwoił liczbę zbiorów, k o m p l e t u j ą c okazy ze Śląska i i n ­
nych ziem (nowe działy z Wielkopolski, Pomorza, K u r p i ó w , Sam­
borskiego ltd.). Niejeden okaz zebrał także ówczesny dyrektor M u ­
zeum Śląskiego T. Dobrowolski. Bezinteresownej współpracy sze­
regu etnografów i miłośników kultury ludowej jak Juliusza Zbo­
rowskiego, dyr. Muzeum T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem (dz. pod­
h a l a ń s k i ) , Anieli Chmielińskiej z Łowicza (dz. łowicki), Seweryna
Udzieli, dyr. Muzeum Etnograficznego w Krakowie (dz. krakow­
ski), Tadeusza Seweryna, obecnego dyr. tego muzeum (dz. pokucki
i P o w i ś l a Dąbrowskiego), Jerzego Remera, b. konserwatora w i l e ń ­
skiego, Oktawiana Jastrzębskiego z Głębokiego pow. Dzisna, Beczkowiczowej z W i l n a , J. Ligęzy z Krakowa (dz;. rzeszowski), A.
Chętnika z Nowogrodu Łomżyńskiego (dz. kurpiowski), St. W a l lisa z Świętochowic, H . Dobrowolskiej z Lublina (dz. lubelski
i śląski) i innych zawdzięcza Muzeum Śląskie różne kolekcje.
7

Początkowe zbiory mieściły się zrazu w jednym pokoiku
Szafranka, wkrótce oddano na cele Muzeum 4 pokoje parterowe
w n o w o b u d u j ą c y m się gmachu województwa, a w początkach roku
1929, po w y k o ń c z e n i u gmachu, przeniesiono zbiory na V piętro,
dając Muzeum Ś l ą s k i e m u do dyspozycji 40 ubikacji wraz z roz­
ległymi korytarzami i klatkami schodowymi. W roku 1936 przy­
stąpiono do budowy własnego, na wskroś nowoczesnego gmachu,
którego b u d o w ę ukończono w roku 1939. Należy przy tym podkre­
ślić n a d z w y c z a j n ą troskę i asygnowaoie dużych kwot na ten cel
ówczesnych w ł a d z wojewódzkich.
Dział etnograficzny zawierał wówczas około 10.000 okazów
i zaliczał się do większych w kraju, przy czym nieomal wszech­
stronnie reperezentowana była kultura ludowa Ślązaków w ramach
następujących grup:
1) G ó r a l e ś l ą s c y — komplety strojów kobiecych i m ę ­
skich we wszelkich odmianach, bogate zbiory haftów k r z y ż y k o ­
wych i koronek czepcowych, wyroby skórzane (pasy, torby), duży
zbiór wszelakich sprzętów technicznych, ceramiki, komplety me­
bli, instrumenty muzyczne, przedmioty obrzędowe, zdobnictwo
w drzewie i plastyka.
2) «W a 1 a s i» (c i e s z у n i а с у) — obficie zilustrowane
stroje kobiece (męskie zaginęły) z piękną kolekcją gorsetów «ży\Yotków» cieszyńskich i srebrnych ozdób (spinki, zapinki, guzy
i kosztowne pasy), czepców i koronek, sprzętu rolniczego i domo­
wego, komplety mebli, ceramiki, sztuki.

441

3) « J a c k o w i c » ( j а Ы о п к о w a a n i е) — p i ę k n y k o m ­
plet rzadkiego stroju drobnoinieszczańskiego, gorsetów aksamit­
nych i brokatowych zwanych «bruclikami», n a r z ę d z i do wyrobu
ludowej biżuterii, sporą kolekcję ładnej ceramiki i matryc do d r u ­
kowania płócien.
4) P s z c z y ń s k a
— ze strojem kobiecym, efektownymi
okazami gorsetów «oplecków», czepków i p o w i j a k ó w z r ó ż n o b a r w ­
n y m haftem w e ł n i a n y m i jedwabnym, liczne okazy sprzętu do­
mowego, rolniczego, rybolówczego, mebli.
5) В у t o m s k a — wszechstronnie zobrazowana w stroju ko­
biecym i m ę s k i m z odmianami zależnymi od różnic terytorialnych,
duży zbiór gorsetów kobiecych tzw. «wierzchni», sprzęt techniczny,
komplet}- mebli, ceramika u ż y w a n a przez tutejszy lud oraz pla­
styka i przedmioty obrzędowe.
6) L u b l i n i e c k a — części zanikającego stroju, liczny
sprzęt techniczny, ceramika, meble, plastyka.
7) O p o l s k a — okazy stroju kobiecego, sprzęt rolniczy,
meble, plastyka.
8) R a c i b o r s k a — strój kobiecy, piękne okazy mebli p o l i ­
chromowanych, sprzęty, plastyka.
W grupach śląskich najwszechstronniej b y ł reprezentowany
strój lącanie z tkactwem, haftem, koronkarstwem, k u ś n i e r s t w e m
i złotnictwem, dalej meble, a więc stoły, ławy, zydle, skrzynie,
listwy na talerze ilp., sprzęt domowy, j a k naczynie drewniane,
czerpaki, łyżniki itd., n a r z ę d z i a gospodarskie oraz inny sprzęt
techniczny np. rybacki, łowiecki itp.. plastyka ludowa z malar­
stwem i rzeźbą, instrumenty muzyczne, sprzęt obrzędowy np.
maski, szopki i inne.
Z grup nieśląskich reprezentowani b y l i :
M o ł o p o 1 a n i e:
1) Górale żywieccy (sprzęt, strój, sztuka).
2) Małomieszczanie żywieccy (strój).
3) Górale podhalańscy (sprzęt pasterski, ceramika, strój,
sztuka).
4) Górale sądeccy i pogórza nie (sprzęt, ceramika, strój,
sztuka).
.">) Spiszacy i Orawianie (ceramika, strój, sztuka),
fi) Górale pienińscy (stroje).
7) Krakowiacy z Powiśla Dąbrowskiego i inni (strój i samo­
działy, ceramika, meble, sztuka, obrzędowość).
8) Opoczyńskie (tkaniny, ceramika).

442
W
1)
2)
3)

ielkopolanie:
Biskupizna pod Krobią (stroje).
Gnieźniacy i p a ł u c z a n i e (sprzęty, ceramika, obrzędy).
Bambrzy (stroje kobiece).

P o m o r z e n i e:
1) Biskupizna (stroje).
2) Kaszubi kartuscy (sprzęt, ceramika, meble, części
tkaniny, sztuka).

stroju,

Mazowsze:
1) Księżacy łowiccy (stroje, sprzęt, ceramika, meble, sztuka).
2) Knapie (strój i tkaniny, sprzęt, ceramika, sztuka).
G r u p y K r e s o w e w s с h o d n i e:
1) Lubliniacy (slrój, sprzęt, ceramika, zdobnictwo).
2) Rzeszowiacy (sprzęt, ceramika, strój).
S ą s i e d n i e g r u p у s ł o w i a ń s к i e:
1) Bojki (strój, sprzęt, ceramika).
2) L e m k i (strój, sprzęt, spora kolekcja ceramiki).
3) Huculi (obszernie odzież, tkaniny, sprzęt pasterski i do­
mowy, ceramika, zdobnictwo).
P o d o ł a n i e : (stroje, tkaniny, cera/mika).
W o ł y n i a c y : (sprzęt, ceramika, stroje, tkaniny).
Poleszucy: (obszernie rybołówstwo, rolnictwo, slrój z haftami
i tkaninami, ceramika).
W i l n i a n i e : (sprzęt, stroje i tkaniny, ceramika, obrzędy).
Dział etnograficzny był prowadzony w e d ł u g w y m o g ó w nau­
kowych i posiadał dwa kolejne inwentarze z dwoma odpisami
(czystopisami) przechowywanymi w schowku d o k u m e n t ó w oraz
katalog kartkowy rzeczowy, ułożony według grup etnicznych.
Prócz tego zgromadzono przeszło 2.500 klisz oraz a r c h i w u m foto­
graficzne składające się z 20 tek, zawierających przeszło 2.500
zdjęć etnograficzny cli, ułożonych rzeczowo; Muzeum posiadało
nadto sporą ilość dużych powiększeń fotograficznych, u ż y w a n y c h
jako ilustracje lub do fotomontaży wystawowych. Zapoczątkowano
także a r c h i w u m p l a n ó w technicznych budownictwa ludowego. Do­
bra biblioteka z wystarczającą ilością etnograficznych prac pol­
skich i obcych u ł a t w i a ł a pracę n a u k o w ą .
Świetny rozwój Muzeum Śląskiego, ukoronowany wzniesie­
niem wspaniałego gmachu, w k t ó r y m na w y s t a w ę etnograficzną

443
przeznaczono IV2 piętra, został przerwany wybuchem
wojny
w 1939 r. Niemcy w odwecie za działalność Muzeum Śląskiego
rozebrali z w i e l k i m trudem żelbetowo-szklany gmach muzealny,
a pozostałe w Katowicach zbiory wcielili do Muzeum K r a j ó w ego
w B y t o m i u . Wywiezione n i e d ł u g o przed w o j n ą przedmioty do
Lublina odszukali i ściągnęli również do Bytomia, zaś spora ilość
okazów wraz z cennymi aparatami fotograficznymi, ewakuowana
w kierunku Lwowa, przepadła. Podczas wojny
«ofiarrowali»
Niemcy liczne okazy etnograficzne na tzw. « р о т о с zimową»
( W i n l e r h i l f e ) i «zbiórkę włókienniczą* (Spinnstaffsammlung), co
skrzętnie zanotowali w jednym z zachowanych inwentarzy '.
W i e l k ą ilość okazów, która nie mogła się pomieścić w budynku
bytomskim, ulokowali w dużej sali tanecznej pewnej restaura­
cji, przemienionej na składnicę. W ostatnich latach wojny spako­
w a l i do s k r z y ń okazy oraz książki, które u w a ż a l i za cenne i ewa­
kuowali do k i l k u pałaców na G ó r n y m Śląsku, gdzie podczas za­
wieruchy wojennej zostały p r z e w a ż n i e rozkradzione, podniszczone
lub spalone.
2

W marcu 1945 r. kiedy miasto Bytom przekazano a d m i n i ­
stracji polskiej, podpisany, jako dawny kustosz Muzeum Śląskiego,
został delegowany do Bytomia, celem zabezpieczenia ocalałych
zbiorów i ponownego zorganizowania Muzeum Śląskiego \ Oka­
zało się, że gmach tutejszy był p o w a ż n i e uszkodzony trzema po­
ciskami artyleryjskimi, przez co stłukły się także wszystkie szyby
i zniszczyło wiele pozostałych t u jeszcze okazów; m n ó s t w o przed­
miotów rozkradli mieszkańcy powiatu będzińskiego. Niezrażony
t y m stanem 'kierownik i personel zabrali się do ż m u d n e j pracy
oczyszczenia gmachu, jego remontu oraz zabezpieczetniia i p r o w i ­
zorycznego zinwentaryzowania okazów, a także r e w i n d y k a c j ą zbio­
r ó w . Po przeszło rocznym wysiłku w n i e s ł y c h a n i e trudnych w a ­
runkach materialnych zdołano j u ż na tyle uporządkować gmach
i zbiory, ż e m o ż n a było urządzić pierwszą w y s t a w ę ( P a m i ą t e k
P o w s t a ń Śląskich i Plebiscytu).
Dział etnograficzny poniósł największe straty, bo sięgające
80% przedwojennego stanu posiadania. Zaginęły wszystkie tka­
niny i większość strojów ludowych, całość wartościowych ozdób
- L.

Malicki,

Dwa

Ś l ą s k i e , H. X V I , 1945, str.
3

rów

L.

Muzea

Śląskie

—

dwie

Malicki, Bezgraniczne b a r b a r z y ń s t w o

muzealnych, Dziennik Zachodni, Katowice
1

L

Malicki,

konkurencje,

Zaranie

60.
niemieckie wobec

Muzeum Śląskie w Bytomiu, Śl.-Dąbr. P r z e g l ą d

m i n i s t r a c y j n y , R. I I , n r 3, str. 45 ( m a r z e c 1947).

zbio­

1945
Ad­

444
srebrnych, wielka kolekcja skrzyń ludowych licząca około 60
sztuk, sporo mebli i sprzętu, wszystkie katalogi fotograficzne
z zakresu budownictwa, oraz dużo rzadkich książek bibliotecz­
nych (dzieła Kolberga, W i s ł a , komplet roczników «Ludu» itp.).
Najwięcej o k a z ó w ocalało z zakresu ceramiki, sprzętów i sztuki
ludowej (obrazy i rzeźba), poza t y m odnaleziono pierwszą część
inwentarza etnograficznego, prawie cały katalog kartkowy, 12 tek
fotograficznych, około 1.000 klisz i blisko 1.800 książek etnogra­
ficznych. Z 10.000 przedmiotów zastano w Bytomiu lub rewindy­
kowano z terenu około 2.000 okazów częstokroć podniszczonych.
Przeszło 500 okazów ocalałych ze wspomnianej j u ż składnicy
ulokowanej na peryferiach miasta, zabrało Muzeum Miejskie
w Chorzowie. Z powodu trudności finansowych, rewindykacyj­
nych, braku odpowiednich p r a c o w n i k ó w oraz wielkich zniszczeń,
organizacja działu etnograficznego postępuje powoli. Mimo to zdo­
ł a n o zidentyfikować i z i n w e n t a r y z o w a ć przeważnie wszystkie
okazy własne, większą ilość odziedziczonych po Muzeum Krajo­
w y m oraz nabyć w terenie około 500 nowych przedmiotów, tak
że dział etnograficzny liczy obecnie 3.500 okazów. W listopadzie
1947 r. urządzono p i e r w s z ą po wojnie w y s t a w ę działu ilustrującą
budownictwo, meble i sprzęt domowo-gospodarozy. Najbardziej
poglądowo przedstawia się wystawa budownictwa, do której użyto
dobrych modeli i ł a d n y c h tablic fotomontażowych — paleoetnograficznych. Dalsze działy jak rolnictwo, ceramikę, tkactwo, strój,
przedmioty obrzędowe i sztukę l u d o w ą wystawi się na w i o ­
snę b. r.
Po wielu szkodach wojennych Muzeum śląskie okrzepło
znów w swej działalności o tyle, że zalicza się .ponownie do w i ę k ­
szych w Posce i zostało przez Ministerstwo Kultury i Sztuki
uznane za instytucję okręgową dla obszaru województwa ś l ą s k o dąbrowskiego.
Longin

Malicki

H I E R O N I M SKURPSKI, « U w a g i o b y ł y c h m u z e a c h
n a o b s z a r z e w o j e w ó d z l w a o 1 s z t у ń s к i e g o». Insty­
tut Mazurski w Olsztynie. Kom. Działu Inf. Naukowej, nr 1. 1947,
sir. 10—11.
W krótkim sprawozdaniu omawia autor d a w n ą organizację
I ł e i m a t m u s e u m na terenie województwa
olsztyńskiego, która
wśród dwudziestu placówek muzealnych posiadała sporo zbiorów
etnograficznych.

445
Wobec wielkiego braku m a t e r i a ł ó w etnograficznych z tego
obszaru, a zwłaszcza z Łzw. Mazowsza Pruskiego, los tych zbio­
rów nie może być obojętny etnografom. Toteż praca H . Skrupskiego, kustosza Muzeum Mazurskiego w Olsztynie, orientuje nas
częściowo w dawnym i obecnym stanie rzeczy. Interesujące nas
zbiory etnograficzne .znajdowały się w n a s t ę p u j ą c y c h muzeach:
Giżycko (buczany) — zniszczone,
Lidzkark W a r m i ń s k i — wnętrze izb, resztki w Olsztynie,
Młynary (pow. Pasłęk) — m a t e r i a ł y z obszaru Pogeranii,
autor nie informuje o losie tych zbiorów,
Nidzica (Nibork) — nikłe resalki w Olsztynie,
Olsztyn — sztuka ludowa, dywany i kafle mazurskie, obec­
nie w Muzeum Mazurskim,
Ostróda — etnografia i etnologia (Afryka), zupełnie zni­
szczone,
Pasłęk (Pr. Holland) — etnografia, przęśliczki, sprzęty, obec­
nie w Olsztynie,
Ryn (pow. giżycki) — etnografia, izupełnie zniszczone,
Szczytno — etnografia, sprzęty, kafle, pomieszczenie obecne
nieodpowiednie.
Wykaz ten informuje bardzo ogólnikowo o stanie muzealni­
ctwa na tym obszarze, w y m a g a ł b y on u z u p e ł n i e n i a w postaci opu­
blikowanego działami inwentarza tego, co ocalało i znajduje się
w Olsztynie i Szczytnie. Inwentarz taki u ł a t w i ł b y znacznie orien­
tację w materiale etnograficznym tych ziem.

J.

ORGANIZACJA

D Z I A Ł U ETNOGRAFICZNEGO
W RAPPERSWILU

G.

MUZEUM

W st ę p
We wrześniu 1946 r. na zaproszenie p. A. J ę d r y c h o w s k i e j
z poselstwa w Remie zwiedziłam muzeum w Rapperswilu w celu
zapoznania się ze zbiorami etnograficznymi oraz przedstawienia
projektu zorganizowania tego działu.
Stwierdziłam wtedy, że muzeum posiada m a ł ą kolekcję
etnograficzna dotyczącą niektórych grup etnicznych z terenu Pol­
ski, a więc пр.: wycinanki, ok. 10 modeli lalek w strojach ludo­
wych, obrazy malowane na szkle, ceramikę, hafty, spinki, łyżniki,
foremki do serów owczych, pisanki, skrzynie malowane, pierniki
toruńskie etc, oraz szereg fotografij.

446
Wymienione przedmioty pochodzą z Podhala, ze środkowe]
Polski, z Kurpiów i ize Śląska, poza t y m również z Hueulszczyzny
i z Polesia.
S p r a w ę zorganizowania Działu Etnograficznego w t y m m u ­
zeum p o r u s z a ł a m na w a l n y m zgromadzeniu Towarzystwa Ludo­
znawczego w L u b l i n i e 24. i 25 I . 1947, n a s t ę p n i e w Zakopanem*
5. V. 1947 r. na zjeździe zorganizowanym przez С. I . K. w spra­
wie sztuki ludowej 2. i 3. V I . , na zjeździe Z w i ą z k u m u z e ó w w Pol­
sce oraz na konferencji zwołanej przez Naczelną Dyrekcję M u ­
zeów i Ochrony Z a b y t k ó w w Warszawie dn. 5. i 6. X I I . 1947 г.,
gdzie s p r a w ę tę p o r u s z a ł również dr G. Ciołek i prof. J. Gajek.
Uzasadnienie

potrzeby rozwoju
w R a p p er s w i 1 u

m u zeu m

1. Muzeum historyczne, p o w s t a ł e dzięki inicjatywie i ofiar­
ności osób prywatnych w r. 1870, zostało uznane za własność na­
rodową i miało być historycznym, naukowym, literackim i arty­
stycznym obrazem Polski. Dążenie więc do reaktywowania jego
roli byłoby zgodne z zamiarami jego twórców.
2. Muzeum w Rapperswilu, znane szeroko i figurujące
w przewodnikach zagranicznych jako historyczne muzeum pol­
skie, zwiedzane jest przez tysięczne rzesze cudzoziemców, a także
przez Polaków .
Л. Muzeum posiada już zaczątek zbioru etnograficznego.
4. Muzeum w Rapperswilu może odegrać ogromną rolę, o ile
jego zbiory będą miały charakter n a u к o w y, i o f o r m а с у j n у
i d у d а к t у с z n у.
5. Stworzenie Działu Etnograficznego, ilustrującego oblicze
Polski w zakresie kultury ludowej przyczyniłoby się do spełnienia
powyżej zakreślonej roli.
7

•
Zadania

i rola

Działu Etnograficznego
w Rapperswilu
7

Muzeum

t. Dział Etnograficzny Muzeum w Rapperswilu, zorganizo­
wany na zasadach naukowych winien .posiadać charakter repre­
zentacyjny.
2. Dział ten powinien d a w a ć ogólne pojęcie o dawnej m a ­
terialnej, duchowej i społecznej kulturze ludowej Polski i jej
różnicowania, o b e j m u j ą c wszystkie, najbardzie charakterystyczne
dzielnice, ze szczególnym u w z g l ę d n i e n i e m piękna sztuki ludowej.

447
3. Dział Etnograficzny winien ilustrować k u l t u r ę l u d o w ą
Polski na jej podłożu geograficznym i antropologicznym z j a k
najszerszym u w z g l ę d n i e n i e m przeszłości prehistorycznej, wczesnohistorycznej i historycznej, a także z uwzględniieniem w s p ó ł ­
czesnych zdobyczy wsi polskiej w zakresie kultury i cywilizacji.
4. Dział ten, ilustrując życie wsi w zakresie k u l t u r y m a t e r i a l ­
nej, duchowej i społecznej, w i n i e n podkreślić socjalne walory nie­
których do dziś istniejących zwyczajów ludowych, j a k np. tłoka,
oraz prace maszoperii rybackich i innych form gromadnej po­
mocy sąsiedzkiej.
5. Ekspozycja w y t w o r ó w kultury ludowej w i n n a przy po­
mocy fotograf i j , r y s u n k ó w , map, w y k r e s ó w itp. d a w a ć pojęcie
o j e j rozwoju, przekształceniach, j a k i m ulega, o związkach i po­
k r e w i e ń s t w i e z i n n y m i kulturami i narodami, o w ę d r ó w k a c h w y ­
tworów kultury ludowej, o ich zasięgach geograficznych i t d .
6. Dział Etnograficzny winien reprezentować należyty po­
ziom muzealnictwa polskiego w zakresie ekspozycji zbiorów .
7. Dział Etnograficzny winien stać się równocześnie ośrod­
kiem i n f o r m u j ą c y m o stanie b a d a ń ludoznawstwa polskiego,
mógłby też stać się ośrodkiem s k u p i a j ą c y m etnografów i etnolo­
gów polskich np. w okresie ich p o r ó w n a w c z y c h studiów w Szwaj­
carii, a także mógłby przyczynić się do zainteresowania szwajcar­
skich n a u k o w c ó w polskimi pracami etnograficzno-muzealnymi.
8. Muzeum w Rapperswilu, posiadające Dział Etnograficzny,
mogłoby też, o ile by na to pozwoliły ramy zamku, udzielić m i e j ­
sca polskim wystawom przechodnim, z w i ą z a n y m np. ze szluką
ludową.
7

7

T er en

g r o m a d z e n i a iz> bi o r ó w p r z e z o ś r o d k i
muzealne

Jeśli schematycznie podzielimy terytorium Polski na w i ę k ­
sze i bardziej wyróżniające się grupy etniczne, a w ś r ó d nich nie
mogąc ze względu na projektowany charakter zbiorów, oraz szczu­
płość lokalu, wyróżniać mniejszych grup etnicznych, wybierzemy
dla p r z y k ł a d u tylko niektóre (dziś j u ż nie zawsze posiadające
całkiem odrębny charakter), wówczas podział ten będzie w bardzo
ogólnych zarysach w y g l ą d a ć tak:
I grupa: Małopolanie (grupa wybrana np. K r a k o w i a c y ,
Lachy Sądeckie, Podhalanie,
mieszkańcy
Gór
Ś w i ę t о к r z у s к i с h).

448
I I . grupa: Ślązacy (grupa wybrania: np. Bytomiacy, Opolanie,
Górale Śląscy, Ślązacy Cieszyńscy).
I I I . W i e l k o p o l a n i e (grupy wybrane: np. Wielkopola­
nie właściwi i Kujawiacy, Lubuszanie).
I V grupa: P o m o r s k a
(grupy wybrane: np. Kaszubi
Wschodni i Zachodni, Kociewiacy, grupa p o ś r e d n i a : Warmiacy).
V grupa: M a z o w i e c k a (grupy wybrane: np. Kurpie, Księżacy łowiccy, Mazurzy środkowi, Mazurzy z Prus Książęcych).
V I grupa: G r u p y K r e s o w e (grupa wybrana: Podłasiacy,
Lubliniacy, Rzeszowiacy).
Grupy etniczne, wyróżniające się pod względem kulturowym,
należy szczególnie uwzględnić przy gromadzeniu charakterystycz­
nych i tradycyjnych zabytków, opierając się na odnośnych ośrod­
kach muzealnych.
Ośrodki

muzealne

Sądzę, iż n a s t ę p u j ą c e ośrodki muzealne mogłyby podjąć się
gromadzenia zabytków odpowiadających .poszczególnym grupom
etnicznym i terytorium пр.:
I . Muzeum w G d a ń s k u (woj. gdańskie — Kaszubi Wsch..
Kociewiacy ewent. Słowińcy i i n n i ) .
2—5. Muzeum w S ł u p s к u, D e r l o w i e ,
В i a ł o g i' od z i e , S z c z e c i n i e ( w o j . szczecińskie — Kaszubi Zach.) —
materiał przeważnie z literatury ewent. depozyty muzealne.
fi—7. Muzeum w P o z n a n i u , M i ę d z y r z e c z u ( w o j . po­
znańskie — Wielkopolanie, Lubuszanie i i n n i ) .
S—9. Muzeum w T o r u n i u , W ł o c ł a w k u ,
Grudzią­
d z u (woj. pomorskie — Poludn. Kaszubi, Kujawiacy, Chełmniacy
i inni).
I I . Muzeum w O l s z t y n i e (woj. olsztyńskie — Mazurzy.
Warmiacy i i n n i ) .
12—13. Muzeum w W a r s z a w i e i P ł o c k u ( w o j . war­
szawskie ewent. białostockie — Mazurzy Środkowi i i n n i ) .
14. Muzeum w Ł o m ż y (woj białostockie — Kurpie i Białostoczanie).
15—17. Muzeum w Ł o d z i , T o m a s z o w i e M a z o w i e ­
c k i m i Ł o w i c z u ( w o j . łódzkie — Księżacy łowiccy. Mazurzy
ś r o d k o w i ewent Sieradzanie i Lęczycanie i i n n i ) .
18—20. Muzeum w K i e l c a c h
ewent. w
Radomiu
i C z ę s t o c h o w i e (woj. kieleckie — Mazowszanie, Sandomierzanie i inni).

449
21. Muzeum we W г о с 1 a w i u ( w o j . dolnośląskie — Ślązacy
ze Śląska Dolnego).
22—24. Muzeum w B y t o m i u , G l i w i c a c h
i Opolu
(woj. śląskoTdąbrowskie — Bytomiacy, Opolanie, Górale Śląscy
i inni).
25—27. Muzeum w K r a k o w i e , Z a k o p a n e m i R a b c e
(woj. krakowskie — Krakowiacy, Lachy Sądeckie, Podhalanie,
Górale Rabczańscy i inni).
28—29. Muzeum w L u b l i n i e i Z a m o ś c i u ( w o j . lubel­
skie — Lubliniacy, Podlasiacy i i n n i ) .
30. Muzeum w R z e s z o w i e ( w o j . rzeszowskie — Rzeszowiacy i i n n i ) .
U w a gi
1. Udział poszczególnych m u z e ó w w pracy gromadzenia za­
bytków, oczywiście będzie zależał w dużej mierze od przygotowa­
nia i dobrej woli kierowników m u z e ó w lub działów etnograficz­
nych.
2. Ilość m u z e ó w lub ewent. osób, które w e z m ą udział w tej
akcji może się zwiększyć lub zmniejszyć.
3. Sprawa powierzenia gromadzenia zbiorów danemu m u ­
zeum jest do omówienia. Może się .zdarzyć пр., iż z braku fachow­
ców na d a n y m terenie obowiązek gromadzenia zabytków np.
/. dwóch województw spadnie na jeden ośrodek muzealny i t d .
4. Jeżeli dla uproszczenia w orientacji założymy, iż w k a ż ­
dym województwie odpowiedzialność za gromadzenie zbiorów
spadnie na jedno większe muzeum lub też konkretnie na j e d n ą
osobę, a tylko w y j ą t k o w o np. na dwa muzea, wówczas ilość ośrod­
ków gromadzenia zbiorów będzie dochodzić do około dwudziestu.
5. Na niektórych terenach pewne okazy w c a l e nie będą
występowały, np. stroje ludowe, sztuka ludowa, czerpak grzebieniowaty do zbierania jagód, ości na ryby, ż a r n a etc.
Poza t y m np. w województwie szczecińskim, o ile nie da się
uzyskać pewnej ilości depozytów, w większości wwpadków trzeba
będzie oprzeć się na fotografiach.
6. W sprawie zakupu większych, cięższych lub bardziej k o ­
sztownych okazów, j a k np. żarna, warsztat tkacki, koło garncar­
skie, u l , skrzynia malowana, szafa lub strój etc. należałoby uprzed­
nio zebrać od poszczególnych m u z e ó w n a s t ę p u j ą c e dane:
a) Czy dany ośrodek może dostarczyć te przedmioty.
b) Jakiego typu (rodzaju) będą te okazy (opisać).
c) W jakiej cenie.
Lud,

т.

XXXVIII

29

450
U w a g a : Dla Muzeum w Rapperswilu trzeba będzie w y ­
brać okazy znajdujące się w d o b r y m s t a n i e , oraz możliwie
starannie wykonane, a także przedstawiające szczególną wartość
estetyczną; fotografie w i n n y podkreślać p i ę k n o krajobrazu i sztuki
ludowej.
Musimy p a m i ę t a ć , iż zwiedzający Muzeum w Rapperswilu
nie znają naszego kraju, nieraz tylko na podstawie Muzeum
w Rapperswilu n a b i o r ą pojęcia o Polsce.
7. Byłoby p o ż ą d a n e zdecydowanie, czy będzie się dążyć do
stworzenia choćby jednego w n ę t r z a izby wiejskiej, czy też t y l k o
sie ograniczyć do wystawienia k i l k u sprzętów, dając przy pomocy
fotografii pojęcie o u r z ą d z e n i u chaty'.
W a ż n e usługi w demonstrowaniu m u z y k i ludowej i tańca
oddałoby zainstalowane w muzieum kino i radio z adapterem.
(Autorem tego p o m y s ł u jest prof. Włodz. Antoniewicz).
8. Załączony plan jest tylko pewnym schematem, który w za­
stosowaniu do wyboru obiektów i ich ilości będzie zależny od osta­
tecznie przeznaczonego na ten cel lokalu, pieniędzy, czasu na do­
konanie zbiorów , oraz od jakości i ilości zgromadzonych zabytków.
U w a g a : Równocześnie c h c i a ł a b y m zwrócić u w a g ę na to, iż
w muzeach szwajcarskich posiadających m a t e r i a ł y p o r ó w n a w c z e
z różnych k r a j ó w E'uiropy, np. w Genewie, d z i a ł polski, szczegól­
nie w zestawieniu np. z czeskim lub rosyjskim, przedstawia się
żałośnie — jest reprezentowany przez kilkanaście przypadkowych
przedmiotów, to też sądzę, że m o ż n a by równocześnie zaopatrzyć
lo muzeum w p e w n ą kolekcję odpowiednio dobranych ekspona­
tów, u z y s k u j ą c w zamian dla Centralnego Muzeum w Polsce okazy
etnografii szwajcarskiej lub leż pozaeuropejskiej. Muzeum histo­
ryczne w Bernie Sawajcarskim posiada również zaczątek z b i o r ó w
polskich, które należałoby dopełnić — i tu właśnie jako ewen­
tualny m a t e r i a ł w y m i e n n y mogłyby posłużyć te zebrane okazy,
które nie poszłyby do Rapperswilu.
7

?

Dr

M.

Znamierowska-Priifferowa



Media

http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/4779.pdf