-
Title
-
Wielkopolski haft snutkowy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.4
-
Description
-
Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.4 ; s.193-205
-
Creator
-
Glapa, Adam
-
Date
-
1955
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:3793
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Państwowy Instytut Sztuki
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4059
-
Rights
-
Licencja PIA
-
Subject
-
haft ludowy
-
Wielkopolska - sztuka ludowa
-
Text
-
WIELKOPOLSKI HAFT S N U T K O W Y
ADAM
W ciągu s z e r e g u l a t dzięki s p r z y j a j ą c y m
nie tylko ochroniono
wiele tradycyjnych
warunkom
i
rodzimych
H a f t s n u t k o w y , którego bardziej
GLAPA
wartościowe okazy
spotykamy
choćby w s k l e p a c h C P L i A , u p r a w i a n y
wytworów k u l t u r o w y c h przed z a n i k i e m , ale z a p e w n i o
do dzisiaj
n a terenie
no i m rozwój i n a d a n o
k a j a n i u naszych
wartości p r z y d a t n e
codziennych
ciu i opiece władz niektóre
potrzeb.
z dziedzin
w
zaspo
poznańskie), w G o l i n i e .
Dzięki
popar
stosowanych
tej
wytwór
czości doczekały się o p r a c o w a ń m o n o g r a f i c z n y c h
i cen
n y c h przekazów.
wane
snutkowy
N a o b s z a r z e W i e l k o p o l s k i s p o t y k a się w ś r ó d l u d u
k i l k a o d m i a n h a f t u , k t ó r e — zależnie o d m a t e r i a ł u
czy t e c h n i k i w y k o n a n i a — b y w a j ą o k r e ś l a n e j a k o :
1. h a f t s n u t k o w y l u b s n u t k i g o l i ń s k i e ; 2. h a f t n a t i u l u ;
3. biały h a f t w y k o n y w a n y b i a ł y m i n i ć m i n a b i a ł y m ,
różowym, „ m o d r y m " l u b ż ó ł t y m p ł ó t n i e ;
4. h a f t
barwny, najmniej obecnie rozpowszechniony.
1
Ryc.
1. Fragment
„koronki
renesansowej"
pod
winęły się „snutki"
w poł. XIX
w. Reprodukcja
Bibüotheque
DMC
Repr.
Grażyna
jest
(województwo
Jest t o jedna z o d m i a n
haftu
szeroko n a w s i w połowie X I X w .
t e n m a dość d a w n e t r a d y c j e , o c z y m
okazach,
spotykanych
w
Haft
świadczą z a c h o
r e l i k t y (dostępne d l a n a s j u ż n i e s t e t y
licznych
D o t y c h szczegółowych zagadnień między i n n y m i n a
leży r ó w n i e ż h a f t
powiatu Jarocin
w
nie
Wielkopolsce
cen
t r a l n e j , n a K u j a w a c h , Z i e m i L u b u s k i e j ) , a także o p i s y
w literaturze.
W X I X w i e k u produkcja haftu artystycznego w po
r ó w n a n i u z u b i e g ł y m i s t u l e c i a m i , p o w a ż n i e się z m n i e j
szyła.
Wykonywano
użytek
kościelny.
wiska
—
wtenczas
Niezależnie
pod wpływem
przeważnie
hafty
jednak
tego
przemian
od
na
zja
ekonomiczno-spo-
łecznych, j a k i p e w n y c h osiągnięć t e c h n i c z n y c h w sze-
wpływem której powstały prawdopodobnie
i
z La Dentelłe
Renaissance,
Th. Dillmont
Wyszomirska,
1953 r.
roz
—
193
: d - .
Rj/c. 2. Główne elementy
zdobnicze
stosowane
w snutkach.
Nazwy:
1 — pączek, 2 — pęczki potrójne,
3 —
babo, 4 — dziurka
lub kółko pojedyncze,
5 — dziurki-kółeczka
potrójne,
6 — dziurki
podłużne,
7 —
baba,
8 — koszyczek,
9 — k o s z y c z e k podwójny,
10 — kółeczka z dziurkami,
11 — pierścienie
z dziurek,
12 — margaretka
dziergana,
zwana też dziurką tłustą z koszyczkiem,
13, 14 — graniotka,
15 — skrzydło,
16 —• mucha
(muszka)
chuda,
17 — mucha
(muszka)
tłusta, 18 — pszczoła, 19 — pawie oczko, 20 — pawie
oczka
potrójne,
21 — koniec
lub gajor
z koszyczkiem,
22 — margaretka
chuda
lub
kwiatuszki,
23 — Ustko
z
pączkiem,
24 — stokrotka,
25 — pawie
oczko
w kółku, 26 — margaretka,
27 — Ustko snute, 28 — mertka,
29 — sło
necznik
(połowa),
30 — chmiel,
31 — gwiazda,
32 — serce z pęczkami. Brak
na tablicy
„tarki"
i
„pająka".
Rys.
A. Glapa,
1949 r.
r e g u ośrodków — n a dość z n a c z n y c h
j a się h a f t l u d o w y ,
obszarach
rozwi
k t ó r e g o jedną z o d m i a n j e s t
haft
s n u t k o w y , z w a n y też „ s n u t k a m i " .
Za główne przyczyny
leży przyjąć
194
—
poza
prz e mys łu —
w
t y m okresie
gotowych,
p o c h o d z e n i a części s k ł a d o w y c h k o r o n k i
fabrycznego
renesansowej,
p o d której w p ł y w e m p o w s t a ł y s n u t k i .
rozwoju haftu snutkowego
rozwojem
wszechnienie
na
rozpo
Geneza h a f t u s n u t k o w e g o
w i ą ż e się, m o i m
ściśle z koronką renesansową ( r y e . 1).
zdaniem,
Ryc. 3. Motywy
zdobnicze
obwiedzione
ściegiem
przetykanym.
Snutki
przeciągnięte
od
„pącz
ków" sięgają poza
linie
obwiedzione.
Fot.
A. Glapa,
1948 r.
Ryc.
4. Fragment
haftu
snutkowego
przed
wy
cięciem
płótna. Środkowe
przestrzenie
w
kwia
tach i pomiędzy
„pączkami"
wypełnione
są siat
kami (naleciałościami
pałacowymi).
Fot. A. Glapa,
1948 r.
Ryc.
Ryc. 6. Ten sam fragment
po częściowym
wycięciu płótna.
Większe
otwory
nerkowate,
tzw.
„gajory",
wypełnione
są
„koszyczkami".
Fot. A. Głapa, 1950 r.
5. Fragment
Fot.
haftu
przed wycięciem
A. Glapa,
1950 r.
płótna.
195
Koronka
renesansowa ,
zwana
2
również
koronką
r z e p ł ó c i e n n y m , b a w e ł n i e , n a k t ó r y c h t o materiałach
islandzką l u b k o r o n k ą z L ü k s e i ( L u x e u i l ) , w ś r ó d t e g o
rysuje
rodzaju
w
wyrobów
zajmuje
Podczas g d y w y k o n a n i e
najpoważniejsze
większości
miejsce.
innych
rodzajów
k o r o n e k nastręcza z n a c z n e trudności, k o r o n k a i s l a n d z k a
m o ż e być uważana
za jedną z
K o r o n k a renesansowa
sów
(taśm), p r z y g o t o w a n y c h
podług
fabrycznych
sunków i połączonych ze sobą za pomocą
ry
łańcuszków
i kółek różnego r o d z a j u .
Ten
rodzaj
k o r o n k i jest bardzo
stary. Pochodzi
deseni.
Do
miejscach
wzorów
taśmy
przypina
różnego
się
formatu
i kształtu — płócienne, b a w e ł n i a n e l u b j e d w a b n e i ł ą
czy się j e z g o d n i e z r y s u n k i e m łańcuszkami i k ó ł k a m i
najłatwiejszych.
składa się z g o t o w y c h j u ż p a
się k o n t u r y
odpowiednich
P o d w p ł y w e m tego r o d z a j u k o r o n k i powstały z a p e w n e
smutki,
które
w
technice
nią się o d k o r o n k i
wykonania
renesansowej,
częściowo
a swą
róż
ażurowością
o r a z n i e k t ó r y m i e l e m e n t a m i b a r d z o są p o d o b n e d o n i e j .
S n u t k i b y ł y b y w i ę c uproszczoną w
on
mienną
zaczęto w e F r a n c j i naśladować k ó ł k a
Po
która d o l u d u dostała się z pałacu a l b o z kościoła, l u b
zastępowano
p r z e z w z o r n i k i w p o ł o w i e X I X w . P o p r z e d o s t a n i u się
czątkowo
części
zapełnione
koronki
weneckie.
w
zdobnictwie
formą
technice, a o d
o d s t a r e j k o r o n k i — kółek w e n e c k i c h . W w i e k u X V I I
koronki
renesansowej,
taśmami t k a n y m i i ręcznie d o r a b i a n o t y l k o łańcuszki
n a wieś, d o c h ł o p ó w , k o r o n k a uległa g r u n t o w n e m u p r z e
i kółka. O t r z y m a n a w t e n sposób k o r o n k a n i e m i a ł a
kształceniu i zamieniła się w h a f t p r z e z w y e l i m i n o w a
t e j delikatności, co p r a w d z i w a w e n e c k a , p o m i m o
nie
j e d n a k stała się b a r d z o
popularna i nazwano
ją k o
ronką renesansową. W X V I I I w i e k u t e n r o d z a j
bów
we
stracił n a popularności.
Francji
i w
Belgii
Pojawiły
się
delikatne koronki
tego
wyro
wtenczas
wykonane
c a ł k o w i c i e igłą. T e n n o w y r o d z a j k o r o n k i podbił p u
czymy
—
rodzajów
między
w
sprzedaży
się
nie
Miejsce i c h za
w
wielkiej
mierze
wpłynęły
W połowie X I X w i e k u s n u t k i były w
i
się
u ludu
użyciu w e w s p o m n i a n e j już G o l i n i e .
niczkami,
znajdowały
zapewne
o charak
prymitywne
narzędzia.
l a c e " . O d t e g o c z a s u stała s i ę n a j b a r d z i e j ulubioną r o
które
które
terze l u d o w y m , n a który — między i n n y m i , j a k zoba
botą ręczną, a t o dzięki w i e l k i e m u z r ó ż n i c o w a n i u w i e l u
taśm,
taśm,
jęły różnego r o d z a j u m o t y w y i k o m p o z y c j e
bliczność i k o r o n k a r e n e s a n s o w a n a d ł u g o weszła z n o
w u w użycie, j a k o nowość a n g i e l s k a , p o d n a z w ą „ p o i n t
gotowych
p r z y j ę ł y ze w z g l ę d ó w e k o n o m i c z n y c h .
zdobiono
czepki,
fryzki,
zwanymi
napięstkiem
koszule
(noszone p o d s t a
sznurówkami)
a łokciem,
powszechnym
N i m i haftowano
na rękawach
j a k również
po
zapaski
i p o z w a l a ł y n a d o w o l n e układanie d e s e n i k o r o n k i r e
n o s z o n e n a spódnicach d l a o z d o b y .
nesansowej.
b y ł y t a k p o s p o l i t e i w t a k w i e l k i c h ilościach j e w y
Obecnie
k o r o n k ę renesansową w y k o n u j e się podług
wzoru narysowanego
na woskowanym
płótnie,
papie-
k o n y w a n o i noszono,
nich
w
kościele
H a f t y te wówczas
że w n i e d z i e l e
śnieżnie
biało,
a
i święta było od
niewiasty
w b i a ł e s t r o j e i h a f t y w y g l ą d a ł y — podług
Podług: L a Dentelle Renaissance — T h . de D i l l mont, E d i t e u r M u l h o u s e (Alsace) — Bibliothéque D M C .
P r z y t o c z o n y opis k o r o n k i r e n e s a n s o w e j p o d a j e m y w e
dług tłumaczenia A d y W a p n i a r s k i e j .
2
196
określenia
—
j a k łabędzie.
Motywy
ubrane
ludowego
zdobnicze
s t a r y c h s n u t e k , szczególnie n a z a p a s k a c h , b y ł y
tych
więk
sze niż o b e c n i e i w y p e ł n i a ł y całą dolną i c h p o ł o w ę .
H a f t y t e j e d n a k z p o c z ą t k i e m X X w i e k u zaczęły dość
szybko
haftu
zanikać p o d w p ł y w e m
na tiulu,
i o wiele
Z
znacznie
wchodzącego
łatwiejszego
do
w
modę
wykonania
tańszego.
powodu
wielu
przyczyn
dzisiaj
niestety
snutek
z X I X w i e k u już n i e p o s i a d a m y . Piękne okazy
h a f t u , głównie w postaci czepków, w okresie
w o j e n n y m były przechowywane
w
Dziale
tego
między
Ludoznaw
czym i m . Heleny i Wiesławy Cichowicz M u z e u m W i e l
kopolskiego
w
w
Poznaniu.
czasie o k u p a c j i
wraz
Rzadkie
z
te
całymi
okazy
zginęły
zbiorami.
Wśród
ludności golińskiej d z i s i a j , p o d w ó c h ś w i a t o w y c h w o j
nach,
też
już
nie
można
znaleźć
żadnego
okazu.
W s z y s t k i e poszły d o g r o b u w r a z z i c h w ł a ś c i c i e l k a m i .
Wyjątek
stanowi
kilka
okazów
znajdujących
się
w M u z e u m P o m o r s k i m w T o r u n i u ( r y c . 20, 21).
Heleny
Przypada
Moszczyńskiej,
byłej
wjaścicielki
Goliny.
o n n a l a t a o d 1894 d o 1945 r o k u . W t y m t o
czasie Moszczyńska otaczała o p i e k ą g i n ą c e s n u t k i
lińskie, w p r o w a d z a j ą c
go
szereg
elementów
do m i e j s c o w e g o
zdobinowych,
haftu
nie
go-
ludowe
mających
Zdobiny
te przyjęły
się i są
niekiedy stosowane
w obecnych s n u t k a c h jako
wprowadzone
przez
Moszczyńska.
to
przykład
klasyczny
wych
do sztuki
kilka
rodzajów
pełniania
p r z e n i k a n i a wartości
ludowej.
wolnych
jest
pałaco
Do tych motywów
siatek, stosowanych
większych
wzory
D l a etnografa
należy
głównie do
płaszczyzn
wy
(ryc.
4,
12, 19).
Opieka
dziewcząt
Moszczyńskiej
wiejskich w
polegała
pałacu
i
na
gromadzeniu
zachęcaniu
i c h do
w y k o n y w a n i a s n u t e k d l a potrzeb d w o r u oraz n a włas
ny
użytek
hafciarek, do ozdoby
szechniających
się h a f t ó w
w
na tiulu,
miejsce
rozpow
j a k również
w y k o n y w a n i a szeregu haftów d l a miejscowego
do
i oko
l i c z n y c h kościołów. W t y m t o c z a s i e w i d y w a n o w p a
łacu p o kilkanaście d z i e w c z y n w y s z y w a j ą c y c h
dla
D r u g i o k r e s s n u t e k golińskich w i ą ż e się ściśle z o s o
bą
z n i m n i c wspólnego.
kościołów.
fragment
pod
w
np.
całości
Każda
z
podług
nich
wykonywała
s w e g o pomysłu, b y
serwety
jakiś
później
b a c z n y m o k i e m zespołu rówieśnic połączyć części
całość. P r z y
serc,
gwiazd
dziewczętom
układaniu
itp., w
radami,
które d z i e w c z y n y
poszczególnych
motywów,
całość Moszczyńska
podsuwała
pewne
służyła
możliwości,
a k c e p t o w a ł y l u b odrzucały.
0
es^mss
o
a
*1
I 1I
Ryc.
10. Rodzaje
ściegów
stosowanych
Z tego t o o k r e s u p r z e c h o w a ł się d o 1940 r o k u
ołtarzowy, w y k o n a n y
ks. S k r z y d l e w s k i e g o ,
Nakrycie
przez
obrus
s i o s t r y Banaszyńskie d l a
wówczas proboszcza
to haftowały
w hafcie
Banaszyńskie
na
snutkowym.
samym
Rys.
Glapa,
celu w y k o n a n o
p r a c była
1948 r.
później
albę. Inicjatorką
Moszezyńska. Następną
Poniecu.
chowaną
jest
zamówienie
pierwszej
wojnie
w
A.
znów
obrus,
większą
wykonany
światowej
przez
tych
pracą
kilka
Helenę
za
lat
po
Bernasow-
Moszczyńskiej. W y k o ń c z y ł y
j e krótko przed
pierwszą
ską i M i c h a l i n ę P a w l a k .
wojną
ta
okupacji
n i u około 60 c m szerokości i 350 c m długości. Został
światową.
znajdowała
tem
—
się
Serweta
w
Poniecu
najlepszym
koszulach, zapaskach
chowanym
do dzisiaj
początku
i była
najstarszym
odzwierciedleniem
golińskich, w y k o n y w a n y c h
kach,
do
ongiś
snutek
haf
staro-
na czepkach,
fryz-
i t p . D r u g i m okazem
jest obrus „składkowy",
n a n y k o l e k t y w n i e przez m i e s z k a n k i
Goliny
w
za
Obrus ten m a w
on ofiarowany dla miejscowego drewnianego
g d z i e też z n a j d u j e
Obok
tych
się
kościółka,
obecnie.
większych
prac
wykonywano
mniejsze
i większe, i n d y w i d u a l n i e i „ s k ł a d k o w o " . B y ł y t o p r z e
wyko
różne
latach
wykonywano
serwetki,
kołnierzyki,
które
t a k d l a d w o r u , j a k i d l a siebie.
poduszki,
bluzki,
Jeden
w o j n y 1914—1918, o f i a r o w a n y d o m i e j s c o w e g o kościoła
z t a k i c h kompletów, z r o b i o n y
na u p r o s z e n i e p o w r o t u najbliższych z. f r o n t u .
stał w y s t a w i o n y
W tym
przybliże
d l a Moszczyńskiej,
na Powszechnej
Wystawie
zo
Krajowej
w P o z n a n i u w 1929 r . i o t r z y m a ł złoty m e d a l . Z t e g o
nagrodzonego k o m p l e t u , m i m o
drugiej wojny
wej
zachowało
i przewrotu
k i l k a serwetek,
Trzecim
czynający
wojnie,
które
społecznego,
które są w p o s i a d a n i u
etapem
również
lat powojennych,
rolnej
i
przemianach
n i e ominęły
Goliny,
tylko trzy
skiej, przetrzebionej
zdawało
się
technikę
po
h a f c i a r k i ) , zajęcia
odpowied
haftowania
ludności
wiej
przez o k u p a n t a , zmuszonej
przez
o k r e s p r z e j ś c i o w y z n a c z n i e w i ę c e j p r a c o w a ć niż
wojną.
Po
społecznych,
że s n u t k i już zupełnie zanikły. S p r a w ę p o
n i c h n i c i , b r a k k o b i e t znających
a
za
o d 1945 r .
garszały: b r a k materiału, p r z e d e w s z y s t k i m
(zostały
jeszcze
Moszczyńskiej.
r o z w o j u s n u t e k golińskich j e s t
się o k r e s
reformie
czątkowo
świato
się
Trudności
te, n a szczęście, b y ł y t y l k o
przed
chwi
lowe.
Pierwszy
zainteresował
Wydział K u l t u r y
Ryc.
198
11. Fazy
wykonania
koszyczka.
1949 r.
Rys.
A.
Glapa,
tury Ludowej),
się
i Sztuki w
snutkarni
Poznaniu
który jeszcze w
wał zainteresowane
Wojewódzki
(Referat
1945 r o k u
Kul
poinformo
i n s t y t u c j e o stanie haftów
goliń-
ñ y c . 12. Serwetka
z gwiazdą
wypeł
nioną
„siatka",
elementem
rzadko
stosowanym
w hafcie
snutkowym.
Siatkę do snutek
wprowadziła
Hele
na Moszczyńska. Fot. A. Glapa, 1946 r.
Ryc. 13. Serwetka.
Haftowała
Helena
Bernasowska.
Fot. A. Glapa,
1946 r.
Ryc.
14. Fragment
serwety
dobrze
wyprasowanej.
Oryginał
z ok. 1910 r.
Fot. M. Kórnicki,
1950 r.
Ryc.
15. Serwetka
wykonana
po
1945 r. dla placówki
handlowej.
W
celu
obniżenia
kosztów
wykonania
na zamówienie,
w środku
zostawiono
większą płaszczyznę
płótna. Fot. A.
Głapa, 1950 r.
Ryc.
16. Serwetka
wykonana
przez
mieszkanki
Goliny,
pow.
Jarocin,
1946 r. Fot.
A.
Glapa.
skich
i
przez
Wydział
możliwościach
podjęta
myśl
przez
Ludowego w
ich podtrzymania.
ożywienia
Wielkopolską
Rzucona
hafciarstwa
Spółdzielnię
P o z n a n i u , która —
po
Przemysłu
wszechstronnym
z b a d a n i u stosunków n a m i e j s c u i z d o b y c i u
dzo
ku
potrzebnych odpowiednich
1947 r o k u
Spółdzielnia
zorganizowała
nici —
kurs
ta, j a k o placówka
została
w
październi
haftów
handlowa
tak bar
pewnym
wy
ludności
a jeszcze
było
p o d koniec
n a szerszych
dotychczas
dzisiaj
XIX
wieku
obszarach
Wielko
dokładnie, ze w z g l ę d u n a
b r a k badań n a o b s z e r n i e j s z y m
t e r y t o r i u m , określić się
nie da.
W t r a k c i e w y c i n k o w y c h badań t e r e n o w y c h n a p o t k a
n o h a f t y w y k o n a n e tą techniką w p o w . s z a m o t u l s k i m ,
p o w . leszczyńskim, w D ą b r ó w c e W l k p . , p o w . m i ę
d z y r z e c k i , o r a z w p o w . krotoszyńskim. W e d ł u g
pracy
H a l i n y Mikułowskiej — „Strój k u j a w s k i " („Atlas p o l
konywania snutek,
2. dać
techniką snutkową ż y w o t n e j e s t
Golinie,
p o l s k i , których
w
liczbę osób t e c h n i k i
w
praktykowane
golińskich.
o
podłożu i d e o w y m , postawiła sobie za c e l :
1. nauczyć j a k największą
Haftowanie
tylko
miejscowej
wyżyć
się
w formie dla niej najodpowiedniejszej,
t o w a ć wartości l u d o w e p r z e d
3. zbadać m o ż l i w o ś c i
estetycznie
a przez t o u r a
zagładą,
wprowadzenia
snutek na r y
n e k h a n d l o w y — d l a korzyści t a k m i e s z k a ń c ó w
Goli
n y , j a k i spółdzielni.
K u r s t r w a ł t r z y miesiące (80 g o d z i n p r a c y ) .
Brało
skich
strojów
wiano
haft
ludowych"),
na Kujawach.
snutkowy w
haft
ten
również
Przypuszczać
X I X w . był
większych p r z e s t r z e n i a c h
więc
upra
można,
rozpowszechniony
i r o z w i j a ł się w
że
na
niejednym
ośrodku ( p a t r z m a p a ) .
S n u t k i w y k o n u j e się n a b i a ł y m płótnie bieJiźnianym,
fabrycznego
(17—20
wyrobu,
możliwie
nitek na 1 cm).
W
średniej
okresie
grubości
międzywojennym
w n i m udział 51 dziewcząt. F i n a n s o w a ł y go M i n i s t e r
p r z e w a ż n i e u ż y w a n o płótna f i r m y „ S i l e s i a " .
s t w o K u l t u r y i S z t u k i i M i n i s t e r s t w o O p i e k i Społecz
łem,
n e j . Organizatorką techniczną b y ł a J a d w i g a M u s z a l s k a ,
białe, s i l n e n i c i , t r o c h ę g r u b s z e o d m a s z y n o w y c h n r 30,
kierowniczką
i b a w e ł n i c z k a biała D M C n r 2 0 — 2 5 .
ciarka
fachową
Helena
się w i e c z o r a m i
łecznym
najzdolniejsza
Bernasowska,
lekcjach
zapoznawała
w
miejscowa
która n a
miejscowym
młode
golinianki
Domu
z
t r a d y c y j n y m i zasadami
Spo
techniką
snutkową, m o t y w a m i z d o b n i c z y m i , i c h m i e j s c o w ą
minologią,
haf-
odbywających
kompozycji
ter
i hi
storią s n u t e k .
się r o d z i m y m pięknem, j a k r ó w n i e ż
wielkie
postępy w z a p o z n a w a n i u się m ł o d z i e ż y z t r a d y c y j n y m i
metodami
haftowania
przedsiębiorstw
oraz
rozważając
krajowych —
stwierdzić
o p i e k a państwa i społeczeństwa
ściwej
bezpośrednio
Narzędzia
niezbędne
wykonuje
to
igła
Materia
się
snutki,
średniej
drodze i n a d a l jest
znalazła
pożądana.
zamówienia
grubości
n r 4 — 6 , p r z e k ł u w a c z d o d z i u r e k , nożyczki i n a p a r s t e k
Pierwszą
niezmiernie
nanie projektów
ważną
wzorów
czynnością
zdobniczych.
h a f c i a r k i — j a k d a w n i e j , t a k i teraz
jest
Nie
wyko
wszystkie
— projektują m o
a t y m trudniejszą,
stymi
środkami,
jeśli m y ś l i
które
często
swe realizuje
już
z
góry
się p r o
narzucają
formę rozwiązania.
W z o r y h a f t u d z i s i a j r y s u j e się p r z e d e w s z y s t k i m n a
m u s i m y , że
p a p i e r z e — już t o z własnej f a n t a z j i , już t o w
się n a w ł a
c i u o t r a d y c j e ( r y c . 2).
8
opar
D o w y k o n y w a n i a kół r e g u l a r
n y c h , łuków i t p . f o r m h a f c i a r k i używają misek, g a r n
k ó w , s z k l a n e k , k i e l i s z k ó w , zależnie o d w i e l k o ś c i
Poważny wkład w opiekę i rozwój s z t u k i l u d o w e j
w latach powojennych w Golinie i n a terenie p o w i a t u
jarocińskiego w n i ó s ł m g r L e o n K a c z m a r e k , ó w c z e s n y
przewodniczący Wydziału P o w i a t o w e g o i starosta p o
w i a t u , obecnie profesor U n i w e r s y t e t u Lubelskiego.
3
200
są
t y w y . P r o j e k t o w a n i e j e s t czynnością w a ż n ą i niełatwą
Obserwując z a m i ł o w a n i e m ł o d e g o p o k o l e n i a , j e g o chęć
otoczenia
którym
jektowanego
rumianek,
wzoru.
akację
Motywy
itp. —
roślinne —
rysują
często
z
G w i a z d y i i n n e m o t y w y s y m e t r y c z n e wycinają
nożyczkami
z
papieru,
po
uprzednim
pro
n p . mirtę,
natury.
wprost
odpowiednim
złożeniu k a r t k i .
Następnie wycięty
płótnie i obrysowują.
motyw
kładą n a
Inne natomiast motywy
jają za pomocą k a l e k .
Dawniej, j a k pewne
tradycje
wskazują, w z o r y
haftu
nie, a z d o l n i e j s z e
h a f c i a r k i także h a f t o w a ł y n a płótnie
bez
rysunku.
Taką
wykonywano
odbi
niezwykłe
w p r o s t n a płót
uzdolnioną
była a n a l f a b e t k a M a r c y n a T r z e c i a k .
pojedynczo,
dziurek,
liczących co n a j m n i e j 2 c m średnicy, należy
przewi
dzieć w
prac
środku w y k o n a n i e
Haftowanie
obwodów
giem okrętkowym
ściegach
linii obwiedzionych
przeniesieniu motywów
wełniczką, ściegiem p r z e d
gowym).
na
Obwiedzione
r y c . 3.
n a płótno, m i e j s c e
l u b kalką
Natomiast
obwodzi
igłą
się białą
(przetykanym,
elementy
zdobin
miejsca,
k t ó r e mają
h a f t o w a n e g r u b i e j , p l a s t y c z n i e j , t z w . „tłuste",
się i w y p e ł n i a
ściegiem
łańcuszkowym.
to m a n a c e l u z a c h o w a n i e
uwagę
n a właściwe
obwodzi
Obwodzenie
się
Ścieg
ł a t w o odróżnić
dziergany
można
o d ściegu o k r ę t k o w e g o
wędź zdobiny.
i
plastyczne
piękno
zazwyczaj
części m o t y w ó w . W
tkwi
właśnie
w
starannym
długości i wysokości, a r ó w n o l e g ł y m
czy
też
wyciętego,
jak
również
plastyczności p o t ę g u j e piękno
Następną czynnością j e s t n a s n u w a n i e ,
samych
snutek.
i
nadanie
haftów.
nici
od
jednego m o t y w u do d r u g i e g o . P r z y n a s n u w a n i u zawsze
należy
igłą
przebijać
scach poszczególnych
płótno
w
wewnętrznych
liniach
pod
w
projekcie
zbiorowe
wzoru
haftu.
złączone r a z e m ) są r ó w n i e ż
Gdy
Pęezki
( r y c . 3, 4; p r z e w a ż n i e
pożądane
te, p o j e d y n c z e
się
używa
motywem
przestrzenie
zostały
po
rodzaje
już
się
ściegiem
okrętkowym
puste.
Małe d z i u r k i
wy
k o n u j e się p r z e k ł u w a c z e m , większe i p o d ł u ż n e w y c i n a
się m a t e r i a ł
na
krawędzi
zakładając p o d igłą z p r z o d u nitkę, p o
(ryc. l i b ) .
wykonuje
się
Dalsze oczka
podobnie,
przy
o c z e k dookoła k o s z y c z k a ,
gularnych
linii
—
oczka
p i e r w s z e g o szere
czym
stępne o c z k o z a h a c z a się o p o p r z e d n i e .
niu
dzierganym
przeciąga się nitkę d o pożądanej w i e l k o ś c i
koszyczka
gu
lub
N a s t ę p n i e igłą o d w e w n ą t r z
(ryc. l l a ) przebija
tem
miej
haftu
K o s z y c z e k w y k o n u j e się w t e n sposób, że n a j p i e r w
obszywa
czy
nasnute,
Zasadnicze
s n u t k o w e g o p o d a j e r y c . 10.
obdzierganej,
trzy
regularności
ściegów używanych p r z y w y k o n y w a n i u
już
dekoracyjnym.
przystępujemy z k o l e i d o w y k o n a n i a d z i u r e k w
scach, k t ó r e się c h c e m i e ć
snu
się
względem
k r a w ę d z i ł u k ó w , wysokości i wypukłości.
otworu
które p r z e w i d u j e
co d o
wałeczki
jednakowych
szej odległości m o t y w ó w o d s i e b i e , d l a skrócenia
się „ p ę c z k i " ,
całe
tych
układaniu n i t e k , t a k b y t w o r z y ł y o n e r ó w n e
o t w ó r w płótnie ( r y c . 11).
wykonuje
układaniu
głównie n a j e d n a k o w y m
w i e d z i o n y m i nitką ( p a t r z : r y c . 3). W w y p a d k a c h w i ę k
tek
dziurek
robótce
kierunku
miej
m o t y w ó w — tuż za l i n i a m i o b
kra
wykonu
co d o
o
wykonywanie
Polega ono na przeciąganu
swoistym,
jedną
szeregi
każdej
ściegów, polegających
prze
po
Z a w s z e ściegiem d z i e r g a n y m
j e się pęczki, o k r ę t k o w y m
kra
stosunkowo
r e g u l a r n y m łańcuszku, t w o r z ą c y m z w y k l e
n i e n i e materiału, z a z w y c z a j o d w e w n ą t r z , z w y k l e
pewnej
przykrycie
wędzi
płótna.
ście
nicią, k o n t u r ó w m o t y w u , o r a z n a
przez dłuższe u ż y w a n i e płótna p o d c z a s p r a c y . W z m o c
kłutego
się
( r y c . 8). P r z y o b u
s t a r a n n e p r z y k r y w a n i e nakłutych l u b naciętych
wy
r y s u n k u , który zaciera
się
pęczków.
wykonuje
po
są
być
zwraca
„koszyczka"
ba-
fastry-
widoczne
dziurek
lub dzierganym
kościelnej.
•Po
t a k zwanego
( r y c . 7, 19) l u b j e d n e g o c z y zespołu
zachowało się p o w o j n i e — są t o różne części b i e l i z n y
znaczone o ł ó w k i e m
miejscach
każdą
większych
hafciarką
Szereg j e j
t a k b y można z a r a z p o przekłuciu
dziurkę o b h a f t o w a ć . W
zawsze n a
Po
wykona
w celu nadania i m re
wewnętrzną
krawędź
koszyczka
obciąga się nitką, a p r z y obciąganiu n a p i n a się o c z k a
wyraźnych
promieni
w z g l ę d u n a m o ż l i w o ś c i strzępienia się i ściągania p ł ó t
z n i t e k składających się n a o c z k a . N i e k i e d y
wykonu
na
j e się w k o s z y c z k u d w i e l u b t r z y d r a b i n k i o c z e k , t w o -
się n o ż y c z k a m i ( r y c . 5, 6).
P r z y t y m lepiej jest —
— dziurek nie wykonywać
ze
w w i ę k s z e j ilości, lecz
do
środka,
w
celu
otrzymania
Ryc.
18. Mieszkanki
Goliny
(pow.
Jarocin)
haftujące
pod
kierunkiem
Heleny
Bernasowskiej
(z
lewej),
cenionej
we wsi
hafciarki.
201
К у с . 19. Serwetka
wykonana
na użytek własny w 1949 r.
Ze zbiorów
Fot. Grażyna
Wyszomirska,
1954 r.
Leona
rząc p r z e z t o swoistą siatkę ( r y c . 7). W t y m w y p a d k u
p r z e z płechtanie
drabinkę d r u g i e g o szeregu o c z e k z a h a c z a
n i e przyśpiesza r o z p u s z c z e n i e
się pierwszą,
w y k o n u j ą c ją t a k s a m o j a k poprzednią.
w
mydlanej
Kaczmarka.
wodzie.
Takie
płechta-
k a l k i i ołówka oraz
za
p o b i e g a z r y w a n i u się s n u t e k . Z e w z g l ę d u n a cząsteczki
Inną formą techniczną i dekoracyjną, będącą n a l e c i a
kalki,
wypraniu
należy r o
k o n u j e się w y ł ą c z n i e igłą i nicią służącą g ł ó w n i e
b ó t k ę jeszcze r a z z a m o c z y ć w w o d z i e , trochę popłech-
nasnuwania.
W
zależności
od
s i a t k i w y k o n u j e się o o c z k a c h
szych.
Robi
pożądanych
większych l u b m n i e j
się j e p o o b w i e d z e n i u
rozpoczęciem o k r ę t k o w a n i a
motywów,
przed
czy o b d z i e r g i w a n i a .
Siat
k i t e są n a ogół m a ł o s t o s o w a n e . U m i e j e
zaledwie
k i l k a osób.
do
efektów,
Przyczyną
wykonywać
nieprzyjmowania
się
słońcu.
Jeżeli
po
należy s u
i w y s u s z e n i u k a l k a jeszcze j e s t w i d o c z n a ,
Moszczyńskiej,
na
dość t r u d n o w y p r a ć , robótki
j e s t k i l k a r o d z a j ó w s i a t e k ( r y c . 4, 12, 19). S i a t k i t e w y
od Heleny
szyć
którą
jednorazowym
łością pałacową, a przyjętą
tać i z n ó w suszyć n a słońcu. Czynności t e t r z e b a t a k
długo p o w t a r z a ć , aż k a l k a zupełnie z n i k n i e .
P o w y p r a n i u konieczną czynnością j e s t
P r a s u j e się r o b ó t k ę t y l k o z l e w e j
podkładce.
Przez
t r a c i , lecz z y s k u j e
jednostronne
prasowanie.
strony, n a miękkiej
prasowanie
n a plastyczności
haft
nie
( r y c . 13, 14, 19).
t y c h m o t y w ó w j e s t , j a k tłumaczą m i e j s c o w e h a f c i a r k i ,
W w y p a d k u b r a k u żelazka d o b r e j jakości, w c e l u z a
trudność
bezpieczenia
wykonania,
brak
znajomości
i
niezmiernie
Wykonywanie
nigdy
nie —
poszczególnych
nie rozpoczyna
dyskretnym,
przez
a
się
ściegów, j a k i
węzełkiem
silnym umocowaniem
wykonanie
na
siatek
nitce,
nitki
w
k i l k a k r o t n i e małego
lecz
płót
ściegu
okrętkowego.
P o w y h a f t o w a n i u w s z y s t k i c h m o t y w ó w , g d y całość
j e s t już g o t o w a , robótkę p i e r z e się w rękach, n a j l e p i e j
202
się p r z e d p r z y p a l e n i e m , n a l e ż y
prasować
p r z e z cienką szmatkę.
żmudna p r a c a .
P o w y p r a n i u n i e z m i e r n i e w a ż n ą czynnością,
gającą
wiele
znajomości
i wyczucia
cech
wyma
materiału,
j e s t w y c i n a n i e płótna z m i e j s c , n a d k t ó r y m i
przebie
gają
nożyczki
snutki.
Do
o o s t r y c h końcach.
wej
wycinania
są
niezbędne
Wycinanie rozpoczyna
się p o p r a
s t r o n i e , p r z e z nacięcie płótna w m i e j s c u w o l n y m
od snutek. Następnie p r z e w r a c a
się r o b ó t k ę i w y c i n a
Ryc.
20. Denko
czepka
tiu
lowego
z okolic
Kruszwicy
ozdobione
elementami
snutkowymi.
Ze
zbiorów
Działu
Etnograficznego
Muzeum
Po
morskiego
w
Toruniu.
Fot.
Grażyna
Wyszomirska,
1954 r.
Ryc.
21. Kołnierzyk
z
okolic
Kruszwicy
ozdobiony
elemen
tami snutkowymi.
Ze
zbiorów
Działu
Etnograficznego
Mu
zeum Pomorskiego
w
Toruniu.
Fot.
M. Kubiak,
1954 r.
203
płótno z l e w e j s t r o n y , zaczynając o d m i e j s c
naciętych,
tnąc l e k k o p o d h a f t , t a k a b y płótna n i e b y ł o
widać.
P r z y w y c i n a n i u n o ż y c z k a m i należy l e k k o unosić m a t e
r i a ł d o góry, co z a p o b i e g a przecięciu s n u t e k ,
jącemu
się
ciarkom
cięcia
nawet
w
wielkiej
bardzo
jednej
umocnić
W
mimo
czy
uwagi
biegłym.
kilku
t a k aby
razie
wolno
żadnym
nie
W
nitek
materiale,
i
haf-
przypadku
prze
—
się
po
zdarza
praktyki,
należy
dalej
je
igłą
n i e pruły.
przecięciu
jednego
końca s n u t k i odcinać j e j n a d r u g i m końcu, g d y ż t a k i e
zbyt
pochopne
postępowanie
powoduje
s n u t k i następnej, która b y ł a połączona
wyskoczenie
z
poprzednią.
G d y robótka p r z y w y c i n a n i u s n u t e k pobrudziła się,
co b y w a
i
dosyć często, n a l e ż y j ą
jeszcze r a z
wyprać
wyprasować.
Niektóre
się
hafciarki
przez
ten
to
wykonują
czanym
krochmalą
sztywniejsze
i
pocierając
snutki
Większe prace,
wymagające
stają
Zabieg
gałgankiem
uma
dłuższego c z a s u
wyko
„składkową",
wykonują
polegającą
kilkanaście osób p e w n y c h
łączy
które
świeższe.
w krochmalu.
nania, n p . wielkie serwety,
todą
snutki,
jakby
się
Pierwszy
później.
—
wykonaniu
fragmentów
Istnieją
prosty,
na
hafciarki me
dwa
stosowany
przez
całości,
sposoby
głównie
które
łączenia.
do
k w a d r a t ó w l u b p r o s t o k ą t ó w —• p o l e g a n a
łączenia
przyszywa
n i u i c h do zrobionej metodą szydełkową l u b f a b r y c z
ną t a s i e m k i . D r u g i sposób, że t a k n a z w ę , s n u t k o w y —
jest
właściwy
dla haftu
snutkowego.
Polega
t y m , że z r o b i o n e p r z e z r ó ż n e o s o b y , p o d ł u g
n y c h n a papierze
wzorów,
kawale
i
materiału
Następnie p r z e w r a c a
i przyfastrygowuje
na
większych
fragmenty
komponuje
w
on na
opracowa
układa
się n a
pożądaną
całość.
się z d o b i n y l e w ą stroną d o g ó r y
się j e d o materiału. W o l n e
przestrzeniach
wypełnia
miejsca
się
oddzielnie
z r o b i o n y m i pęczkami, k t ó r e także o d w r a c a
się n a l e
w ą stronę i p r z y f a s t r y g o w u j e .
ki
i
motywy
fragmentów
składkowe
P ó ź n i e j łączy się p ę c z
przez
głębokie
przetykanie
igłą, b y n i t k a s n u t k i n i e przechodziła n a
p r a w ą stronę i b y n i e sięgała d o k a w a ł k a
materiału
służącego za p o d k ł a d k ę . P o połączeniu s n u t k a m i całości
wyjmuje
uwagą
się f a s t r y g i .
wykonywać,
sprawić
sobie
Czynność
by
tę n a l e ż y
n i e rozciąć
kłopotu
z
snutek
koniecznością
wielką
i by
nié
powtarzania
pracy.
Następnie z d e j m u j e
się z p o d k ł a d k i serwetę,
l i c z n e s k ł a d o w e części t e r a z
której
już są połączone i
two
rzą ażurową całość.
Wykonywaniem
się g ł ó w n i e
haftów
biedota
w
wiejska,
kobiety z rodzin bezrolnych
XIX
wieku
niewiasty
zajmowała
„spod
pana",
i małorolnych, które o d
czuwając b r a k niezbędnego m i n i m u m z i e m i , p o t r z e b n e
go
do
utrzymania
zajmować
się
rodziny,
z
wyszywaniem,
większyć swe dochody.
W
dzono, że b y ł y t o w d o w y ,
konieczności
by
w
musiały
t e n sposób
szeregu wypadków
po
stwier
stare panny, staruszki, któ
re — n i e mogąc wyżyć z o t r z y m y w a n e j
r e n t y , a będąc
c h o r y m i l u b ułomnymi — h a f t o w a n i e ,
„małe"
i
prasowanie
i
łatwy, dający
Podobnie
traktowały
pewien
rzecz
obecnie k i l k u n a s t u
jako fach
pranie
stosunkowo
lekki
dochód.
przedstawia
się
zawodowych
wyszywaczek
wśród
znanych
na te-
R y c . 22, 23, 24 i 25. Niewskazane
próby
zastosowania
elementów
zdobniczych
haftu
snutkowego
na
przed
miotach
użytku
codziennego.
Projektował
art.
graf.
A Poznański,
1950 r. Fot. Grażyna
Wyszomirska.
204
О HI
Ryc.
-stwierdzone
renie
województwa
26. Mapa
punkty
województwa
poznańskiego,
występowania
poznańskiego,
z
snutek
których
haftem
zajmują
się
głównie
daniach
dziewczęta,
szczególnie p r z e d z a m ą ż p ó j ś c i e m , k t ó r e w w o l n y c h o d
pracy
domowej
temu
zajęciu,
c h w i l a c h z zamiłowaniem
specjalnie
w
długie
oddają
wieczory,
się
jesienią
i zimą, zbierając się p o d o m a c h w k i l k a osób.
Do najwybitniejszych
Bernasowska
z
Goliny,
w Wielkopolskich
(na r y c . 18 —
„ w y s z y w a c z e k " należy
żona
robotnika
Helena
pracującego
Zakładach D r z e w n y c h
w
Jarocinie
ubioru.
Kobiety
zapaski, koszule
haftowały
haftu
się
pierwszą w o j n ą
światową — z i n i c j a t y w y
jak i serwety
Obecnie głównie h a f t u j e
różnego
rodzaju
tiulu.
Krótko
wienia.
stołową,
się k o ł n i e r z y k i
jak
względu
również
jak
i
na brak
wobec
małej
odpowiedniego
bieliznę
dzięki o r y g i n a l n y m
bardziej
ze
względu
wartościowy
uważa h a f t y
skiego,
jeszcze
swym
liczby
cechom
n a swą
od wielu
hafciarek.
zwrócił
technikę
g o l i ń s k i e za c e n n e w y t w o r y
się
ludowej,
na
jest
innych.
d o w e j . H a f t s n u t k o w y , odznaczający
w
1. W i e s ł a w a
Bernasowskiej
Polska
latach
z
Goliny,
„wyszywaczek"
snutko-
wykorzystałem
materiały
Cichowicz:
wielkopolskie.
2.
zebrane
z powiatów:
Haft
i
podczas
szamotul
międzyrzec
autorów:
wielkopolski
Sztuka
i
Ludowa,
czepce
1949
Wiesława Cichowicz:
siebie
znacznie
Szereg
osób
sztuki l u
ażurowością,
г.,
wielkopolskie
—
zbiór
Lu
doznawczego.
3. T h . D e D i l l m e n t : L a D e n t e l l e R e n a i s s a n c e . E d i t e u r
Mulhouse
4. F e l i c j a
(Alsace). Bibliothéque D M C .
Gosieniecka:
Rewindykacja
wielkopolskiego.
Moja
tradycyjnego
Przyjaciółka,
dwuty
g o d n i k , Żnin, 1939 г., n r 12.
5. K a r o l
Homolacs:
Rękodzielnictwo
jako
sztuka.
W a r s z a w a — K r a k ó w , 1948.
6.
IVY:
Hafty
ludoznawczych
wielkopolskie
i m . Heleny
—
XXV-lecie
i Wiesławy
zbiorów
Cichowicz
w P o z n a n i u , P o z n a ń , 1937.
7. H a l i n a M i k u ł o w s k a : Strój k u j a w s k i , A t l a s p o l s k i c h
s t r o j ó w l u d o w y c h . P o z n a ń , 1953.
8. J u l i a n P a g a c z e w s k i : Z e s t u d i ó w n a d p o l s k i m
belinnictwem.
go-
K r a k ó w , 1918.
U w a g a :
Na
częściowe b a d a n i a
niem w
Poznańskiego.
rozwijać.
Hafty
rysunków w A r c h i w u m Polskiego T o w a r z y s t w a
otrzymano
ciągu stosować i
tego
teren
w
większości z a
leszczyńskiego, krotoszyńskiego
lekkością i fantazją w w y k o n a n i u , m o ż n a z p o w o d z e
dalszym
Heleny
k i e g o o r a z p u b l i k a c j e następujących
zamó
surowca,
H a f t goliński, j a k o j e d e n z p r z e j a w ó w s z t u k i
uwagę i
Oprócz
do sukien,
Z a m ó w i e n i a t e n i e z a w s z e można ł a t w o w y
ze
wych.
haftu
poduszki,
przeprowadzonych
najpoważniejszych
wyjazdów
roz
przed
kościelną i stołową, n a którą są c o r a z częściej
konać
z
mieszkań.
serwetki,
od
jednej
Moszczyń
bieliznę kościelną,
dla dekoracji
terenowych
czerpniętych
czepki,
aż d o c z a s u
powszechnienia
s k i e j — zaczęto h a f t o w a ć
na
orientacyjne
n r 7 — 8 , s t r . 236—240.
wtenczas
i inne przedmioty,
:2.000.000.
punkty
1948 i 1950 o r a z n a w i a d o m o ś c i a c h w
pierwsza z lewej strony).
P o d k o n i e c X I X w i e k u h a f t służył g ł ó w n i e d o u p i ę k
szania
1
powiatowe,
Pisząc niniejszą pracę, o p a r ł e m się g ł ó w n i e n a b a
żadna
klasowo n i e należy do zamożnych gospodarzy.
Nadto
podzialka
Omiasta
t e r e n o w e d o tego
zasiłek z Z a k ł a d u E t n o g r a f i i
artykułu
Uniwersytetu
205
