-
Title
-
Parzenice gorczańskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.4
-
Description
-
Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.4 ; s.217-222
-
Creator
-
Goldberg, Olga
-
Date
-
1955
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:3795
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Państwowy Instytut Sztuki
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4061
-
Subject
-
Podhale - sztuka ludowa
-
parzenice gorczańskie
-
Text
-
PARZENICE GORCZAŃSKIE
OLGA
Farzenica
mentów
Występuje
jątkiem
w
jest
jednym
zdobniczych
ona w
charakterystycznych
stroju
ele
góralskiego.
całych p o l s k i c h K a r p a t a c h , z
Beskidu
budowie
z
męskiego
Śląskiego, i ze
motywów,
względu
kolorystyce
i
wy
na
różnice
technice
wyko
n a n i a s t a n o w i jedną z cech, p o których możemy
poznać
przynależność
etnograficznych,
a
Górali
nawet
do
roz
określonych
mieszkańców
grup
poszczegól
pracy
łowym
T. Sewerynai
omówieniem
rozwoju motywów
autor
zajmuje
halańską,
kie,
w
parzenic,
inne
spiskie
czy
bardziej
ich
—
przy
czym
parzenicą
pod
jak np.
babiogórskie
ogólny,
szczegó
powstania,
obecnie,
wszystkim
zaś p a r z e n i c e
sposób
się ze
genezy
występujących
się p r z e d e
sądeckie,
już
spotykamy
szczawnic
—
podobnie
omawia
jak i
towanej
czy
p r a c y występują
noszone przez
Od
chwili
ukazała
dania
w
Górali.
zapoczątkowano
kultury
związku
riały
mało z a j m o w a n o
gorczańskich
światowej
czym
dotyczące
Seweryna,
się kulturą
Dopiero
bardziej
plastycznej
z
T.
na
zebrane
zdobnictwa
po
II
szczegółowe
tamtejszych
zostały
stroju
w
Sekcji
uzupełnionych
nymi
w
Górale
lami
Badania
również
własnymi
wywiadami
Praca
zgroma
Ludowej
PIS,
przeprowadzo
gorczańscy
zamieszkują
partie
Gorców
północne
oraz
W y s p o w e g o , n a południu
nowotarskimi, od wschodu
c y zaś z L a c h a m i ,
podstawą
z okolic
którzy
Tadeusz S e w e r y n :
1930.
2 Sebastian
Flizak:
X X V I I , s t r . 227.
przyległą
graniczą
z
część
Góra
Myślenic^, o d p ó ł n o
stanowią
ziemi
północ
z sądeckimi, o d z a
Parzenice
Z
i
grupę
góralskie.
Zagórzan.
przejścio
Kraków
Ziemia,
Krakowskiem^.
Górale
silnego
grup
róż
etnograficznych.
poczucia
własnej
odręb
wyraźnie
oddzielał
i c h od
sąsiadów, b y ł strój. J e d n y m z j e g o elementów,
podlegał i p o d l e g a
który
n a d a l dużemu zróżnicowaniu i l i c z
n y m z m i a n o m w czasie, są j e g o o z d o b y , a w ś r ó d n i : h
parzenice.
wiła
Na
się w
noszono
dynie
tamtejszym
spodnie
z
czerwonym
działały
w
Podhala,
terenie
I I p o ł o w i e ubiegłego
jednym
Na
czasach
terenu
J a k już w s p o m n i a n o ,
rozprzestrzeniły
dwóch
przyporach,
się
Zazwyczaj
silne
od
wśród
sznurka.
wpływy
początku
Zagórzan
sam krawiec
na
wyszyciami
którzy
wyszywa
wie
spodnie
z
Wykonaniem
krawcy,
je
parzenic
d l a Góralszczyzny*.
ozdobionych
c i sami
otoczone
d o I I p o ł o w y ubiegłego
się
wełnianego
zajmują
poja
Pierwotnie
rozwój
bardzo
uważanego
szego s t u l e c i a za r e p r e z e n t a c y j n y
ku
parzenica
stulecia.
przyporem,
obszyciem.
ostatnich
jako
o
kolo
parzenic
szyją
spodnie.
jedynie
trudniej
sze części o z d o b y , j a k n p . ś r o d k o w ą p a r t i ę
parzenicy,
resztę zaś z o s t a w i a d o r o b o t y p o m a g a j ą c y m m u człon
kom
r o d z i n y , n p . żonie i s t a r s z y m
Na
terenach
zagórzańskich
góralskie u b r a n i e z n a j d u j e
Zawód
krawca
dzieciom.
krawiec
się p r a w i e
należał d a w n i e j
umiejący
w
szyć
każdej w s i .
d o popłatnych,
toteż
u c z y l i o n i chętnie s w o i c h synów, uważając, a b y
le
kogo
n a naukę
warsztatu
i
nie
krawców, którzy
chodu z Kliszczakami
1
mate
góralskiego.
Plastyki
ba
terenie.
no-zachodnie
Beskidu
Dawniej
terenach,
n i n i e j s z a o p a r t a j e s t g ł ó w n i e n a materiałach
dzonych
pla
wojnie
a
ności i c z y n n i k i e m , k t ó r y
rowego
się p r a c a
ć w i e r ć w i e k u , w k t ó r y m t o czasie
stosunkowo bardzo
styczną
j a k o „kliszczackie", t o z n a
Kliszczaków.
kiedy
minęło już p r a w i e
cy
Góralszczyzną
nią się o b e c n i e o d o k o l i c z n y c h
wy
s z y c i a n a s p o d n i a c h G ó r a l i gorczańskich, k t ó r e w
między
gorczańscy, c z y l i t a k z w a n i Zagórzanie, n i e w i e l e
i
nych wsi.
W
wą
MULK1EWICZ
gospodarstwie
jej
n i e brać,
psuł
interesu"
szyciem
i szyją
w s i , występują
też
aby t a k i
wości.
Do
takich
przy
d l a mieszkańców
swo
sławniejsi
la
należą
mistrzowie,
np. Wincenty
koło M s z a n y
z Niedźwiedzia.
Odrębną
Obok
się u b o c z n i e
nujący z a m ó w i e n i a n a p ł y w a j ą c e z o d l e g ł y c h
z Gronoszowa
„by
otworzył
(Niedźwiedź).
zajmują
jedynie
nie
Dolnej
wyko
miejsco
Nawieśniak
czy A n t o n i Ogie-
grupę s t a n o w i l i
krawcy
s Roman
Reinfuss:
Pogranicze
krakowsko-góralsk i e w ś w i e t l e d a w n y c h i n a j n o w s z y c h badań e t n o
g r a f i c z n y c h . L u d , t . X X X V I , s t r . 222 i n a s t .
S e b a s t i a n F l i z a k : E k s p a n s j a podhalańskiej
kul
t u r y l u d o w e j . L u d , t . X X X I V , str. 269—271.
4
217
Ryc.
1. Schematy
ludowych
w ę d r o w n i , j a k n p . Józef
parzenic
gorczańskich.
(Na podstawie
Plastyki
Ludowej
PIS).
K u b i k , mieszkający
materiałów
z archiwum
Sekcji
Badania
obecnie
była
w L u b o m i e r z u . Wędrowali o n i o d w s i do w s i , zatrzy
ców,
mując
z w i ą z k u z trudnościami w n a b y w a n i u w ł ó c z k i , k r a w
się t a m , g d z i e b y ł y
kach
swych
sząc
stamtąd
czynili
się
docierali
nową
zamówienia.
również
modę.
znacznie
do
na
W
wędrów
Podhale,
Wędrowni
przyno
krawcy
rozpowszechnienia
przy
nowych
cy
przeważnie
w
stosowano
przędzę
okresie
używać
i
wana
w
218
gdyż
wyszywania
własnej
można
dopie
powszechnie
otrzymać
stosowany
więcej
obecnie
fabryczna,
kupo
D o l n e j , „stament", t o jest n i c i
również
wełna
zaczęto
włóczka
parzenic
produkcji,
było
Materiał
stanowią:
Mszanie
przędziona
owczą
kolorów.
wyszywania
wyszywania,
do
międzywojennym
włóczki,
ładniejszych
do
dość
pochodzenia
o w c z a , która
fabrycznego,
j a k o tańsza
do
oraz
używana
mniej
dla
wykwalifikowanych kraw
biedoty
wiejskiej.
powszechnie
używają
farbowanej
w
motywy
postaci
Obecnie,
miejscowej
domu
w
wełnianej
1
barwikami
fabrycz
nymi.
Proste
Pierwotnie
przez
szyjących
przędzy
form.
ro
zawsze
w
tzw.
g o " l u b serca k r a w i e c w y s z y w a
jąc
jedynie
odległości.
i
centymetrem
Jeżeli
rozbudowany,
skiego,
rysuje
wzór
jak
na
„węzła
lub cyrklem
jest
rycerskie
„z głowy",
bardziej
np. parzenica
odmierza
poszczególne
skomplikowany
typu
suknie cyrklem kilka
podhalań
kół
środkowych i p o t e m według n i c h w y s z y w a
środkowy
czyli
rzenic
kwiatek,
„koguty",
typu
a
następnie
i t p . Niektórzy
podhalańskiego
okalające
krawcy
gotowe,
współ-
najpierw
go
mają
wycięte
pętle,
dla pa
z tek-
Ryc.
go".
2. Parzenica
Wyk. Jan
z motywem
„węzła
rycerskie
Płoskonka.
Kasina
Mała
(pow.
Limanowa).
Ryc. 3. Parzenica
Michalczewski.
z motywem
Niedźwiedź
serca. Wyk.
Marcin
(pow.
Limanowa).
219
Ryc.
4. Parzenica.
tury
szablony
Wyk.
i
Bartłomiej
Słone.
przykładając
je
Leśny.
Rabka
odbijają
od
—
razu
cały s k o m p l i k o w a n y w z ó r n a s u k n i e .
Ściegi
ben
stosowane
„płaski",
wyszywa
się
parzenicach
wszystkie
„klucze", „kulki"
skiego"
w
„krokiewka"
t o łańcuszek,
(„Janina").
kontury
itp., jedynie
proste
motyw
s t a n o w i s z n u r e k kręcony
typu
w o l n y c h przestrzeni w
podhalańskiego,
kwiatki
czy
„pawie
oraz puste przestrzenie w
występuje
jeszcze
się najczęściej
W
okresie
porem,
rycer
nakła
sznurka,
czasem
Wieku
i
lu
obok
zaczęto
R y c . 5. Parzenica
go. Wyk. Antoni
(pow.
220
typu
nowotarskie
Ogieła.
Niedźwiedź
Limanowa).
on
środki
nim
w
którą
zapełnia
z jednym
wyszyciem
zewnątrz
W
spodnie
Bogactwo
czynników, j a k w i e k
środkowe
„kogutkach"
przyporów.
od
kropki.
nosić
nowszych
s e r c u u dołu. O p r ó c z t e g o
był
którego
bardziej ozdobne.
a również
się
k i e d y noszono spodnie
niebieskie
jest do zapeł
tzw. „krokiewka",
otoki wokół
otoczony
faliste,
z włóczki i
parzenicach
wyszywa
oczka",
lub
„węzła
d a n y n a s u k n o . Ś c i e g płaski u ż y w a n y
nienia
stę-
Łańcuszkiem
drugiej
z
z
przy-
czerwonego
biegły
jeszcze
połowie
dwoma
XIX
przyporami
ozdób zależało o d w i e
i zamożność
zamawiającego,
czas p o w s t a n i a p a r z e n i c . S p o t y k a n e
obec-
R y c . 6. Parzenica.
indywidualnego.
nie n a terenie
Przykład
Kasinka
Gorców
nietypowego
Mała (pow.
parzenice
rozwiązania
Limanowa).
dzielą
się n a t r z y
zasadnicze t y p y . N a j s t a r s z y z n i c h , z m o t y w e m
„węz
ła
parze
rycerskiego",
n i c e Górali
uważany
jest
wprawdzie
za
sądeckich, j e d n a k z a r ó w n o j e g o
zasięg,
j a k i t r a d y c j a wskazują, że p a r z e n i c e t e w y s t ę p o w a ł y
od
dawna
równorzędnie
spotykamy
cach Łącka
i
Szczawnie,
Zabrzeziu,
stronie
na
o b u terenach.
j e n a Góralszczyźnie
pasma
dalej
sądeckiej
k u południowi —
jak
również
w
po
górskiego, n a t e r e n a c h
Obecnie
w
okoli
Zasadnem,
przeciwnej
zagórzańskich,
np. w e w s i a c h Glisne i K a s i n k a . P o d s t a w o w y m
wem
zdobniczym
wspomniany
ci
i
pętlicy,
„węzeł
tego
najczęściej
sznurka
(ryc.
la,
parzenicach centralny m o t y w
jest szeregiem l i n i i
tworzących
ld), przyozdobiony
wzdłuż
sercowaty
krawędzi
moty
typu
rycerski" w
wykonanej
niebieskiego
W bogatszych
lc,
parzenicach
poprzednio
potrójnej
wonego
w
jest
posta
z
czer
lb,
2).
otoczony
otok (ryc.
trójkątnymi
ząbkami l u b w o l u t a m i ( r y c . l d ) .
Nieco
młodszy
jest
według
opinii
informatorów
d r u g i t y p p a r z e n i c o p a r t y c h n a m o t y w i e serca, z j e d
ną
pętlą
wewnątrz
(ryc. le,
l i , 4).
Parzenice
tego
Ryc. 7. Parzenica
o formie
nowotar
skiej
skrzyżowanej
z sądecką.
Wyk.
w okresie
międzywojennym
Antoni
Ogiela. Niedźwiedź
(pow.
Limanowa).
221
typu
są n i e r a z
bardzo
zwielokrotnienie
bogate,
konturu
co osiąga
lub
p a r t i a m i h a f t u płaskiego. N a z e w n ą t r z
bią często w o l u t o w a t o w y g i ę t e
(ryc.
mi
4), p r z e s t r z e n i e
kształt
serca
się
przez
wypełnienie
otok i c h zdo
spirale, t z w . „klucki"
między
liniami
wypełnione
Oprócz w y m i e n i o n y c h w y ż e j
środka
spotyka
my
przejściowe,
parzenica
„krokiewka".
konana
C z a s e m n a z e w n ą t r z w y s z y c i a biegną h a f t o w a n e k r z y
Ogielę
ż y k i l u b g w i a z d k i ( r y c . 3).
ny
Rozwojowi
szy
motywu
wzbogacenie
głównego
o t o k u wokół
w i e „węzła rycerskiego"
najczęściej
nicach
parzenicy
przypora.
moty
s k r a j n e l i n i e o t o k u stanowią
przedłużenia zakończeń „ w ę z ł a " ; w
typu
związany
sercowafego
z
dolnym
otok
jest
ornamentem.
o t o k u u ż y t e są t e s a m e
Przy
ściegi o r a z
czego o t o k s t a p i a się z m o t y w e m
parze
również
kolory, skutkiem
głównym w
jedno
wem
„węzła
były
rycerskiego"
wyłącznie
granatowym,
Obecnie
w
przy
czym
dem
Wincenty
Nawieśniak
sobie,
rycerskiego",
zamawiają
u
niego
roku
jedynie
dziej
noszonych,
stanowiące
„światowej".
kwiatek
jedy
albo
Motyw
„pawie
czami". Parzenica
na tamtym
tru
motyw
z
takim
l a t , gdyż
obecnie
podhalańskie,
około
piękniejsze o d d o
przejaw
mody
centralny
oczko"
z
się
zagórzańskich
1920 i u w a ż a n e są za w i e l e
tychczas
otoczone
bar
stanowi
dużymi
tu
„klu
zakończona j e s t u dołu r o m b o i d a l
n y m k r z e s i w k i e m ( r y c . 5).
Wśród
parzenic
również f o r m y
typu
skromniejsze, w
parzenicy
Niekiedy
nowych
kolorów.
podhalańskich
do
ośmiu
z
na
ich
tradycyjne
przeładowanie
oraz
„doczepio
wprowadzenie
pojawieniem
wzrosła
kolorów,
skimi
czy t e r e n ó w
Góralszczyzny
parzenice
wych
w
stycznych.
skala
wśród
się
parzenic
barw.
których
motywów
d l a ozdób
parzenicach
aby
się
torów,
najładniejsze
z czerwonym,
„zgodziły".
jasno
Ażeby
sie
widuje
się
n i e b i e s k i , żółty i
Według
połączenia
zielony
cza
odpowiednio
dają
opinii
do
informa
kolory
z
mieć żółty środek, b i a ł e zaś z i e l o n y , „ b o t a k już
świecie".
pewne
W
elementy
parzenicach
mają
zawsze
typu
ró
barwy,
czarne
typów
starszych
v
(z „ w ę z ł e m
trafiają się zupełnie
czasem
rycerskim" lub
222
środka.
wśród
sercem),
wyjątkowo.
Tablice
np.
lub gra
n a t o w e i zależnie o d t e g o d o b i e r a się k o l o r y
j e d n o k o l o r c . ve, w y s t ę p u j ą c e
jest
podhalańskiego
określone
„ k l u c z e " , c z y l i „ k o g u t y " , muszą b y ć
Parzenice
przy
mają
z innych stron
u
Górali
sądeckich, zwłaszcza
mienieckiej?.
Forma
szczawnickich ,
Cechy
w
sercowata
spiskich ,
8
—
występuje
babiogórskich^
grupie
łącko-ka-
występuje
u
Górali
starsze
parzenice
gorczańskie
o d i n n y c h s t a n o w i g ł ó w n i e sposób r o z w i ą z a n i a
wów
p o b o c z n y c h , j a k n p . w y p e ł n i e n i e serca
tami
abstrakcyjnymi w
deckiej,
kalna
interpretacja
Górali
Cechy
do
motywy
zdobin
z
kwiatowe)
wolutowych
te zawodzą
sądeckich
zbliżone
moty
(elemen
odróżnieniu o d p a r z e n i c y
gdzie występują
kolorów.
do
wyjścio
sądeckichw.
9
wyróżniające
typu
orawskich,
szereg
podobny
w
okolic
oraz
s t o s u n k u do
Łącka,
które
są
czy l o
dobór
parzenic
są
bardzo
ozdobą
spodni
zagórzańskich.
P a r z e n i c e n i e są j e d y n ą
haftowaną
ne.
kręconym
Spotykamy
Haftowane
oraz
stępujących
rozcięcia
kolorów,
oraz
co w
podobne
sowych,
brak
postaci
„węzła
Obecnie
rzadziej,
kieszeni.
W
spodni, i
motywów,
t u jednakże
elementu
rycerskiego"
panów
Zagórzan
i
haftach
wy
noszonych
te same
pa
zdobniczego
w
serca.
wyraźnie
ubrał"
ściegi
zwłaszcza
zanika,
wszystkim wysoka
Przysłowie,
by
co n a
klapka nad
sukmanach,
rozwiązania
strój
haftowa
i wzory,
w i d u j e się t e n s a m dobór
zdobnictwie
góralskiego.
dziesięciu
ściegi
wy
zewnętrznego
są r ó w n i e ż
n a zagórzańskich
już zresztą c o r a z
bocznego
sznurkiem lub
t a m te same
parzenicy.
przyporem
wzdłuż
że
„za
cena
jednego
(Mszana
Dolna))
czego
ubra
Górala
nie
wątpliwie jest bardzo istotne.
różowy
z c i e m n y m , biały
ż o w y m l u b n i e b i e s k i m . Oprócz t e g o k w i a t y p o w i n n y
na
się
wykazują
motyw,
tego
spiskich^,
nia
czerwony,
te p o w i n n y być
brane,
zdarzają
Zagórzan
Pętlicowy
no zielony,
różowy,
Lachów
ościennych.
przyczyną jest przede
biały. K o l o r y
spodni
porównaniu z f o r m a m i parzenic
najczęściej c z a r n y , g r a n a t o w y , f i o l e t o w y , j a s n o i c i e m
sem
u przyporów
c y c h bezpośrednich p o w i ą z a ń z p a r z e n i c a m i z a g ó r z a ń -
wykonane
otokami
p a r z e n i c a podobała się, m u s i o n a z a w i e r a ć t e r a z
dem
motyw
i n d y w i d u a l n y c h ( r y c . 7), n i e
szwu,
gwiazdkami,
wydatnie
jest na
ułożonymi k w i a t k a m i ,
f o r m mieszanych
postaci samego k r z e -
podhalańskiej
Wraz
obok
na nogawkach
spowodował
kwiatkamf i
z wyszyć
szycia
różnymi m o t y w a m i , j a k n p . m e c h a n i c z n i e
nymi"
symetrycznie
k ł a d y i-ozwiązań
otoku
gorczańskie
dwoma
spotykamy
podhalańskiego
przyporów.
Wpływ
( r y c . 6) w z o r o w a n y
męskich. P r ó c z n i c h w y s t ę p u j ą r ó w n i e ż k o l o r o w e
s i w k a z w y p e ł n i o n y m środkiem i o z d o b n y m i
formy
tej parzenicy
czerwony.
parzenice
się n a t e r e n a c h
Zewnętrz
kolor
spodni
od szergu
Antoniego
(pow. L i m a n o w a ) .
„węzła rycerskiego" — niewątpliwie jeden z
Gronoszowa,
że
Rabce, w y
niebiesko-
zamawiają
for
się e l e
p.zez
i
j a k układa
twierdząc,
n i e szył już
pojawiły
z
Niedźwiedzia
zaczerpnięty
i
przypomina
Muzeum w
punktów
znanych krawców
wyszyciem
które
typu
moty
w
międzywojennym
wykonywane
serca
przeważał
z
gospodarze.
już
„węzła
czy
starszego
Jeden z najbardziej
terenie,
parzenice
kolorach czerwonym
parzenice
nie starzy
starsze
okresie
z
z
W
dotychczas
przez mieszanie
sądeckich.
litą całość.
Omawiane
powstające
przechowywana
w
kontur
serca
ściśle
wyszywaniu
parzenic
f o r m i e n o w o t a r s k i e j , środek j e j zaś w y p e ł n i a
towarzy
Przy
trzech typów
n a t e r e n a c h zagórzańskich
mentów o różnym pochodzeniu. Przykładem tego jest
wyznaczający
bywają
się n i e k i e d y
rysował
5 E d y t a Starek; Parzenice spiskie. Polska Sztuka
L u d o w a , n r 3/1952.
6 S e w e r y n Udziela: U b i o r y l u d u polskiego. Kraków
1904, z e s z y t I V , t a b l . I V .
7 Mieczysław C h o l e w a : S t r o j e l u d o w e Z i e m i Są
d e c k i e j . L u d , t . X X X V I , s t r . 2 7 1 , r y c . 1.
Roman
Reinfuss:
Stroje
Górali
szczawnickich.
L u b l i n 1949, r y c . 2, 5, 7, 8.
E d y t a Starek: Parzenice spiskie, j . w .
ю Mieczysław C h o l e w a : Stroje l u d o w e Z i e m i Są
deckiej. Zdzisław S z e w c z y k : Materiały do s t r o j u m ę
skiego Górali o c h o t n i c k i c h . P r a c e i Materiały E t n o
g r a f i c z n e , t . X , t a b l . I I I , r y c . 2, 4.
8
9
Dobiesław
Walknowski.
