-
Title
-
Recenzje; Edward Waligóra, "Bogactwo jest tu nic. O rzeźbach i wierszach Józefa Janosa" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1
-
Description
-
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1, s.61-63
-
Creator
-
Jackowski, Aleksander
-
Date
-
1980
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:3252
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Sztuki PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3469
-
Text
-
N
II.
1. C h r y s t u s
w
t ę c z y , w y s . 250 c m ,
r z a s i c h l u , 1970 r.
kościół
E D W A R D W A L I G Ó R A , Bogactwo
jest tu nic. O rzeźbach
i wierszach
Józefa
K r a k o w i e , K r a k ó w 1979, f o r m a t 21,6 X 21 c m , 18 s t r o n
tekstu, streszczenie
i n i e m i e c k i m , 121 i l u s t r a c j i
czarno-białych. Nakład
1000
egz.
W 1979 r . M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w K r a k o w i e z o r g a
n i z o w a ł o z w i e l k ą s t a r a n n o ś c i ą w y s t a w ę r z e ź b Janosa
z D ę b n a , jednego z najstarszych
żyjących
wiejskich
ś w i ą t k a r z y . Z g r o m a d z o n o ze z b i o r ó w m u z e a l n y c h i p r y
w a t n y c h co s i ę t y l k o u d a ł o o d n a l e ź ć , r z e ź b y ,
rysunki,
wiersze. K o m i s a r z e m w y s t a w y b y ł Maciej
Beiersdorf.
Z r o z u m i a ł e , ż e n a czas w y s t a w y n i e u d a ł o s i ę p r z y g o
t o w a ć katalogu. Dlatego, podobnie jak w i n n y c h p r z y
p a d k a c h (zegary, m a l a r s t w o K . G a w ł o w e j ) z d e c y d o w a n o
w y d a ć s t a r a n n i e p r z y g o t o w a n ą k s i ą ż k ę — o p r a c o w a n ą na
p o d s t a w i e m a t e r i a ł ó w z e b r a n y c h do w y s t a w y . P o w s t a ł a
monografia, w y d a n a bardzo estetycznie (oprać. Janusz
T r z e b i a t o w s k i ) , ze z d j ę c i a m i J a c k a K u b i e n y . Jest t o w y
d a w n i c t w o w r ę c z wzorowe, dzięki k t ó r e m u u d a ł o się
w tekstach i zdjęciach u t r w a l i ć dla potomnych obraz
r z e ź b i a r z a , k t ó r y — j a k pisze W a l i g ó r a — jest
od
przeszło półwiecza kontynuatorem miejscowej
tradycji,
w k r ę g u k t ó r e j w y r ó s ł i k t ó r a u k s z t a ł t o w a ł a j e g o oso
bowość".
J a n o s u r o d z i ł s i ę w D ę b n i e 10 g r u d n i a 1895 r . P o d
czas I w o j n y w a l c z y ł w a r m i i a u s t r i a c k i e j n a
froncie
w Karpatach Wschodnich. „Po
d w ó c h latach wróci)
w
Mu
Janosa.
Muzeum Etnograficzne w
w języku francuskim,
angielskim
s t a m t ą d jak z piekła, z głębokim urazem psychicznym.
W o j n a p o r o z r z u c a ł a m u m y ś l i " . Po w o j n i e z a j m o w a ł s i ę
kołodziejistwem, robił beczki, sąsieki, meble. W y k o n y w a ł
dla siebie i s ą s i a d ó w p i ę k n i e zdobione ł y ż n i k i , zydle, l i
stwy, półki góralskie. Zaczął wówczas stawiać kapliczki,
r z e ź b i ć . N a d o b r e z a c z ą ł r z e ź b i ć , g d y m i a ł 28 l a t . W i e l e
jego prac znajduje się w kościele i w okolicy. N a j b a r
dziej j e d n a k l u b i p ł a s k o r z e ź b ę .
W a l i g ó r a o m a w i a s z c z e g ó ł o w o ż y c i e Janosa, p o d k r e ś
la iż m i a ł o n ś w i a d o m o ś ć s w e g o t a l e n t u i B o ż e g o p o s ł a n
n i c t w a . W k o ń c u lat trzydziestych r z e ź b i e n i e stało się
j e d y n y m jego z a j ę c i e m . Nie z a ł o ż y ł rodziny, s t o p n i o w o
i z o l o w a ł się coraz silniej od otoczenia. W l a t a c h po I I
w o j n i e n a s t ą p i ł n o w y okres w jego t w ó r c z o ś c i .
Z a c z ą ł p i s a ć p o e z j e , w y k o n y w a ć c y k l e r z e ź b do k o ś
c i o ł ó w , m . i n . w R z e p i e n n i k u S t r z y ż e w s k i m . W 1950 r .
pod w p ł y w e m z m i a n z a c h o d z ą c y c h w życiu s p o ł e c z n y m
kraju i nowych założeń polityki kulturalnej"... podejmu
j e t e m a t y k ę ś w i e c k ą . W 1953 r. w y k o n a ł c y k l „ W i e l c y
Polacy". A u t o r zwraca u w a g ę na c h ł o n n o ś ć u m y s ł u r z e ź
b i a r z a k t ó r y „... u w r a ż l i w i o n y n a p r z e b i e g w y d a r z e ń w
K r a j u , p o d c h w y t y w a ł dla swej t w ó r c z o ś c i m o t y w y z w i ą -
61
II.
2. O ł t a r z ,
w y m . 400 X 270
cm, kościół
zane z u r o c z y s t o ś c i a m i , o b c h o d a m i i r o c z n i c a m i " . N i e
r z e ź b i ł j e d n a k p o d gust k l i e n t ó w . W latach s z e ś ć d z i e s i ą
t y c h p r a c o w a ł p r z e w a ż n i e na z a m ó w i e n i a do k o ś c i o ł ó w
wiej skich.
T e k s t W a l i g ó r y jest rzeczowy, i n f o r m a c j e , k t ó r o u d a
ło m u s i ę z g r o m a d z i ć b u d u j ą , w i z e r u n e k l u d o w e g o a r t y
sty, c z ł o w i e k a t r u d n e g o , nieraz s k ł ó c o n e g o z otoczeniem,
z o d b i o r c a m i jego dziel. O m a w i a j ą c r z e ź b y Janosa w s k a
z u j e n a ź r ó d ł a j e g o p m y s l ó w , na i n s p i r a c j e e s t e t y c z n e
— z a r ó w n o „ w y s o k i e " (np. z a m k i e m w Niedzicy), j a k
i „niskie" (podhalańskim kiczem pamiątkarskim). W a l i
g ó r a o m a w i a r y s u n k i i p o e z j ę Janosa, w k t ó r e j m y ś l
i w y o b r a ź n i a t w ó r c y n i e r o z ł ą c z n i e z w i ą z a n a j e s t ze s ł o
wem.
Ja b y m c h c i a ł p r z e j ś ć
i wybadać i wydostać
62
przez
ten
artyzm
w
M u r z a s i c h l u , 1970 r .
Który
s k r y t y je'it przed
j a b y m go to c h c i a ł go
pisze w j e d n y m z t e k s t ó w .
ludźmi
odkryć
W ś r ó d zamieszczonych wierszy jeden jest dla m n i e
s z c z e g ó l n i e p i ę k n y . P o k a z a ł e m go k i e d y ś w s z e ś ć d z i e s i ą
t y c h l a t a c h J u l i a n o w i P r z y b o s i o w i . C h c i a ł go d r u k o w a ć
w „ T w ó r c z o ś c i " . Oto jego p o c z ą t e k :
Szumi woda, szumi
rzeka
i d z i e ona n i c n i e czeka
nie obziera się t u na nic
o n a z d ą ż a do s w y c h g r a n i c
Woda jest to siła w i e l k a
ona c i ą g n i e magnes ś w i a t a
n i m ó g b y t u ś w i a t b y ć bez
w s z e l k i e f a b r y k i s ą za n i c
niej
3. F i e t a , f r a g m e n t
W
W o d a j e s t to s k a r b w i e l k i
co o b m y w a b r u d y w s z e l k i e
N a r o ś l i n y t y z jes d o b r a
w o d a w o d a idzie z m o r z a
i obejdzie w k o ł o ten świat
ona w c i ą ż t u t a k w ę d r u j e . . .
w i e r s z a c h t y c h pisze J a n o s :
...ino m i t u c h o d z i o to
by s ł o w a m i a ł y znaczenie
by n i k o m u nie u b l i ż y ć
i do szercza g w o ź d z i a n i e w b i ć
jący
bym
olta;
W a l i g ó r a daje w k s i ą ż c e obfity w y b ó r zdjęć, o r i e n t u
w r ó ż n y c h e t a p a c h t w ó r c z o ś c i Janosa. J e ś l i m i a ł
zgłosić j a k i e ś w ą t p l i w o ś c i , to t y l k o j e d n ą .
Czy nie b y ł o b y m o ż l i w e w y d a w a ć t a k i e „ p o - w y s t a wowe" książki wspólnie z j a k i m ś w y d a w n i c t w e m , tak
aby m o g ł y się z n a l e ź ć w k s i ę g a r n i a c h c a ł e g o
kraju?
W t e d y i n a k ł a d b y ł b y w i ę k s z y i ł a t w i e j b y ł o b y do n i c h
d o t r z e ć . A nie w ą t p i ę , że z n a l a z ł y b y licznych i w d z i ę c z
nych czytelników.
Aleksander
J.
Jackowski
Kubiena
63
