-
Title
-
Zbójnik ludowy w kulturze polskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.2
-
Description
-
Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.2; s.79-98
-
Creator
-
Kroh, Antoni
-
Date
-
1971
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:4341
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Instytut Sztuki PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4675
-
Rights
-
Licencja PIA
-
Subject
-
bohater ludowy
-
Podhale - legendy ludowe
-
zbójnik podhalański
-
Text
-
Anłoni Kroh
ZBÓJNIK
Ludowa
jeszcze w
lańskiej
legenda
czasach
terackim,
stu
bardzo
sobie
się
różne f o r m y ,
prób p r z e t w o r z e n i a
się
przedstawić
form
różne
j a k i e u t r w a l a ł y się w
Goszczyńskiego
do
modele
zbójnika
innych
cech
w
dodatnich. Przypisuje
sprytu
się
i
wielu
zbójnikom
silne
siły z b r o j n e j , p o s p o l i t e g o
coś
ruszenia
powszech
życie
dla
świata"
szli
współziomków,
bez
wahania
pochłonięci
narażali
ideą
swe
„równania
w bój, a i c h czyny, pełne szlachetnego
altruizmu,
nały i m s ł a w ę , powszechną s y m p a t i ę i w d z i ę c z n ą
zjed
pamięć
przyszłych pokoleń.
Tu
jednak
r o d z i się
Największe
nasilenie
na Podhalu
p a d a n a w i e k X V I I i pierwszą połowę X V I I I ,
konkretne
rze
dane
duchowej
Nie
n a temat
Podhalan
jest zatem
obecności
poza
przy
natomiast
zbójnika
n i e wychodzą
wykluczone,
pieniędzy.
W z i ą ł , obłupił j e j n o g i p o
— Kazałem
masz b u t y
ci buty
toś
mogła
kupić;
teraz
darmo!"
I n n y przykład
przez
kolana.
kupić,
Tetmajera .
2
—
opowiadanie
Zbójnik
przystał
Sabały
zimą
do
zanotowane
gazdy
za
p a r o b k a , ale n i e z a m i e r z a ł p r a c o w a ć ; g a z d a w o b e c t e g o
n i e chciał go k a r m i ć , za co został s r o d z e
nik
dę
ukarany. Zbój
uciekł wiosną, l e c z w r ó c i ł , o k r a d ł d o k u m e n t n i e g a z
i jeszcze d l a n a u c z k i zlał m u w r z ą c y m sadłem
brzuch. Oto inne opowiadanie
goły
Sabały
„ R o z s e d se k l e r y k bez g r a n i c e — i trafiół n a z b ó j
n i k ó w . O t o c i l i go dookoła — a n o s t a r s i m u p a d o :
wątpliwość.
zbójnictwa
— B o m i żal
odwa
nie
—
— N i e kupiła.
cza
p r z e c i w chłopskiej k r z y w d z i e . Z b ó j n i c y — j a k
wiadomo
się
—> C z e m u ?
dzielności, zręczności,
góralskiej
buty.
— Kupiłaś b u t y ?
współczesności.
s p r a w i e d l i w o ś c i społecznej, r o b i się z n i c h
rodzaju
pieniędzy.
(5 reńskich), k u p se f a j n e
po drodze z J a n o s i k i e m .
podhalańskiego,
sów j e s t w f o l k l o r z e podhalańskim ucieleśnieniem
poczucie
piątkę
kupiła b u t ó w i szła d o chałupy bez b u t ó w . P o t k a ł a
społeczeństwie p o l s k i m o d czasów
Sądzi się n a ogół, że zbójnik o d n i e p a m i ę t n y c h
g i , siły f i z y c z n e j ,
—
B a b a zaszła n a k i e r m a s z , p i e n i ę d z y j e j żal b y ł o ; n i e
nawar
Staram
1
— P o co?
— N a b u t y , ale m a m mało
— Naści
zbójnickiej.
powtó
Podhalem :
— Na kiermasz.
służyło
a d a p t a c j i , s t y l i z a c j i , różnych
Wrześniowskiego,
A K ) : g d z i e idziesz?
przeciwstawnym.
ludowej legendy
przez
z n a n a także p o z a
Szła r a z b a b a n a ( k i e r m a s z . P y t a ł się j e j ( J a n o s i k
zbójnika
W a r t y k u l e n i n i e j s z y m c h c i a ł b y m prześledzić
s t w i a n i e się różnych
o Janosiku, zanotowana
środkiem
na
POLSKIEJ
rzona przez Tetmajera,
pięćdziesięciu
bywa
KULTURZE
można
jest t w o r z y w e m l i
Powoływanie
przybierało
wręcz
około
w
W
podha
szczątki
muzycznym,
politycznej.
nieraz
od
dywagacji,
plastycznym,
podhalańskiego
celom
ludowej,
do różnych
propagandy
której
współczesnych o b s e r w o w a ć
kulturze
l a t daje p o l e
zbójnicka,
PODHALAŃSKI
w
kozanie,
coby
się n o m w i d z i a ł o ,
kultu
wiek
że i s t n i e n i e
— Abo n o m powis
abo c i e uśmiercimy... K l e r y k się z d r y g n ą ł , a l e se m y ś l i :
XIX.
idealistycz
П. 1. J a n K r z e p t o w s k i Sabała. Z d j ę c i e z końca X I X w .
n e g o , n a d l u d z k i e g o zbójnika w l u d o w e j l e g e n d z i e n a l e ż y
łączyć z z a n i k i e m z b ó j n i c t w a j a k o z j a w i s k a
Materiały
folklorystyczne,
jakimi
się d o czasu, k i e d y c z y n n i e
społecznego.
dysponujemy,
uprawianego
odnoszą
zbójnictwa
już
w z a s a d z i e n i e b y ł o , k i e d y z b ó j n i c t w o pozostało co
wyżej
w
w
formie
pamięci
szczątkowej,
górali.
Zachodzi
zmienionej,
więc
albo
p y t a n i e : czy
wiście z b ó j n i c k i f o l k l o r z X I X w . j e s t t a k i
Czy
pozytywny,
tak
samo
idealizujący
dawny
być m o ż e —
jak
stosunek
samo
idealizacja
Niesposób n a t o p y t a n i e
tylko
rzeczy
odwieczny?
do zbójnika
zbójnictwo?
zbójnictwa
się w r a z z z a n i k i e m s a m e g o
naj
w
Czy
jest
też
folklorze
zaczęła
zjawiska?
udzielić
jednoznacznej
od
powiedzi.
W sąsiedniej S ł o w a c j i l u d o w a s y m p a t i a d l a zbójnika
sięga co n a j m n i e j
połowy
p o d o b n e , że z n a c z n i e
w
X V I I I w., a bardzo
dawniej. A l e analogii
t y m wypadku nie wolno, jako
nictwo
miało
parciu
zbójnictwa
mogą
charakter
drzeworyty
i
wieś
obrazki
z X V I I I w . Dowód to jednak
ikonograficzne,
ze
Słowacji.
czającym
powy
a
często
Taniec
dowodem,
że n a S ł o w a c j i
odmienny.
przez
same
O
na
szkle,
niepewny,
obrazki,
także
gdyż męski t a n i e c
dla wszystkich
grup
etnicznych,
zbój
pradawnym
podhalańską
„zbójnicki"
prawdo
wyprowadzać
po
świadczyć
pochodzące
gdyż
motywy
przywędrowały
n i e jest
orężny
wystar
jest
ty
zamieszkujących
Karpaty.
O dawnej
pieśni
XVIII
i
apologii zbójnictwa
opowiadań,
sięgających
w. Istnieje jednak wiele
świadczyć może
opowiadań,
przedstawia
j ą c y c h zbójnika, j a k o o p r y s z k a , zbója, b a n d y t ę
z wszelkich
ludzkich
wiele
najprawdopodobniej
uczuć. O t o d l a p r z y k ł a d u
wyzutego
legenda
79
Przejawy
Jak
legendy
Sabały.
nie powiem
cichutku
I I . 2. U p o z o w a n y n a Sabałę. Z d j ę c i e z o k . 1910. I I . 3. P r z e b r a n y za Sabałę p o e t a i d z i a
łacz r e g i o n a l i s t y c z n y A d a m P a c h . Z d j ę c i e współczesne.
,to m n i e
do świętego
uśmiercą...
Bartłomija,
Pomodlił
patruna
od
się
nio skóry — w y l o z
n a p n i o k a , j a k n a kozanicę, a
nicy
kapeluse
pozdyjmowali
Kleryk
i
po
obdzierazbój
zicie, t o
bardzo
locegos?
— Locego?
i
urodził
—
do
ubogo
—
i wy
świętemu
tyz p e w n o
ucieseni
pado
życia
Ponie-
zbójnicy.
kleryk —
t y z niebogato;
Józefowi
bo
na miejsce; Poniezus
Poniezus
wymigocie;
był
—
'i w y
bicowany
Poniezus
—
ostoł
— Zje, jakozby
ludowej legendy
zbójnickiej
i
boby
wy
wstąpił
worn
ociec
z
się
o d tego
—
i
nie
worn
do p i e k i e ł —
odpedzieli
worn
jednego
się
i wy
zbójnicy,
a no
złota...
nie
pedzioł!...
obyrtnął
Poniezus
a w y j u z n i e wstąpicie!..."
Skłania także do r e f l e k s j i l e k t u r a p a m i ę t n i k ó w
Brzegi
4
Zakopanego,
stwierdzają
wymysłem
obaj
Chramca .
urodzeni
„pańskim".
sobie,
których
że
Ani
aby
Obaj
5
kategorycznie,
przypominają
w
i Andrzeja
około
Brzega,
Zakopianie
zbójnicy
1860
apologia
—
Woj
górale
roku,
obaj
zbójnictwa
jest
a n i C h r a m iec
powtarzali
dokonywali
nadludzkich
Śmiało w i ę c m o ż n a s t w i e r d z i ć , że s t o s u n e k górali do
zbójników
literackim.
podróży
do
Konkretne
informacje
zawiera
Pierwsze jego
Tatr ów .
s
b y ł z n a c z n i e b a r d z i e j s k o m p l i k o w a n y , niż się
zbójnika
były
nie jest
wcale
polskiej
jed
wydanie
1853 г., j e d n a k l i c z n e f r a g
publiczności
literackiej
już
zna
w
latach
W a r t o w t y m m i e j s c u przypomnieć f r a g m e n t y
Dzien
trzydziestych .
7
p o ś w i ę c o n e zbójnictwu. Z n a j d z i e m y
nika
w
literaturze polskiej —
dowej. Pochylmy
t u -— p i e r w s z ą
ocenę z b ó j n i c k i e j
się więc n a d t e k s t e m
legendy l u
Dziennika:
„ Z a p a t r y w a n i e się górali n a zbójecitwo z n a c z n i e
się o d naszego. Z b ó j e c t w o w
czą
t a k obrzydliwą
i
różni
o c z a c h górala n i e j e s t
hańbiącą,
jak
dla nas;
rze
zbójnik
d l a górala n i e j e s t t a k i m z b r o d n i a r z e m , j a k w e d ł u g p r a
wa
być p o w i n i e n . W i e m
t o z doświadczenia,
dotknąłem
się t e j s t r o n y g ó r a l ó w ; p r z y ś w i a d c z a j ą m i c z y n y . P r a w d a ,
że
zbójnicy
dzisiejsi
(1832 —
AK)
okrutni, k r w a w i , straszni, j a k b y l i
najmniej
wyobrażamy
i c h sobie
nie
są
to
zbójcy
dawniejsi, t a k przy
wszystkich z
powieści
o niektórych, z niektórych w y d a r z e ń ; a l e t a okoliczność
najmniej
nie
sobie
czynów.
o t y m n a o g ó ł sądzi. A p o l o g i a
ne
miejsca
się k u z b ó j n i k o m i z a w o ł a ł :
— Jescech
utworze
Dziennik
i
ukazało się w P e t e r s b u r g u w
(Kie j u z — w i c i e — k l e r y k odseł k a w o ł e c e k ,
w s t ą p i ó ł d o niebiosów —
—
przetworzyć
m e n t y , p u b l i k o w a n e w f o r m i e osobnych artykułów,
ukrzizowany
nie... —
Polsce
—
tyz lotocie
s t a r s i zamiót m u j e s c e przygaście
80
w
za
t a m w s t ą p i c i e ! ... N o cos? W i d z i s i e w o r n ?
legendy,
jako pierwszy
Poniezus
ostoł p o i m o n y — i w y t y z o s t a n i e
subienica patrzy...; Poniezus
z
t e m a t podhalańskiej
w
Poniezus
k a ż d e m u skórę w y g a r b o w o ł ; P o n i e z u s , s k o r o podrós, p u
ciecha
zbójnickiej.
Goszczyński —
t r z o s k i strugać
n i e próżnowali,
ścił s i e n a w a n d r ó w k i
Pamię
podał do p u b l i c z n e j w i a d o m o ś c i k o n k r e t n e i n f o r m a c j e n a
podobne
pytajom
Lotego —
pomogoł
wyście
cie;
do t e j s p r a w y .
do p o c z ą t k ó w k a r i e r y i n t e l i g e n c
nocześnie j a k o p i e r w s z y p r ó b o w a ł tę l e g e n d ę
— Zje
młodu
kiej legendy
Seweryn
zusa...
sie
tając o t y m , p r z e j d ź m y
słuchajom.
p r z e z e g n o ł sie i z a c ą ł :
— Wase
wyłącznym s t o s u n k i e m Podhalan
Góral
nie
wpływa
może
brzydzi; w
n a pobłażanie g ó r a l i
się
jego
obawia
obawie
swego
jest
temu
zbójcy,
więcej
rzemiosłu.
a l e się n i m
poszanowania,
j a k w s t r ę t u . M o ż n a b y p o w i e d z i e ć , że z b ó j e c t w o
między
góralami
szkoły,
jest uważane'
jiako r o d z a j
rycerskiej
p r z e z którą góral n i e w z d r a g a się p r z e c h o d z i ć ; n i e t y l k o
n i e w z d r a g a się, ale n a w e t j e s t r w a n y p ę d e m
nym.
(...)
Sam
napotkałem
bardzo
zacnych
wewnętrz
z
innego
P r z y k ł a d y współczesnych p a m i ą t e k z m o t y w e m s t a r e g o
górala. I I . 4. Płaskorzeźba, d r e w n o m a l o w a n e . I I . 5. S p i n
ka metalowa odlewana.
w y w a r ł n a przyszłych p o e t ó w „ t a t r z a ń s k i c h " duży w p ł y w ,
kształtował s p o j r z e n i e
Jak
wyglądał
polskiej inteligencji na Podhalan.
główny
bohater
Sobótki,
zbójnik
Ja
nosz?
„Janoszu, d z i e l n y g ó r a l u !
Skąd t y w z i ą ł się n a P o d h a l u
T a k i rosły, t a k i w d z i ę c z n y ,
T a k i s i l n y , t a k i zręczny?
T y w y s o k i , j a k Łomnica —
Jak lawina, t w a prawica,
Jako Tatry, twoje barki,
Jak l o t gwiazdy, bieg twój szparki.
Z a t r z y m a s z orła w obłoku,
Gdy m u u t k w i s z oko w o k u ;
T y obejmiesz t e n b u k w borze,
Co go objąć t r z e c h n i e m o ż e .
J a n o s z u , d z i e l n y góralu
Skąd t y w z i ą ł się n a P o d h a l u ?
N i e k o b i e t a , a l e skała
Z r o d z i ć n a m c i e b i e musiała."
5
4
w z g l ę d u górali, którzy, p o ś w i e c i w s z y
t e m u przejściu l a t
k i l k a , w r ó c i l i z n o w u m i ę d z y s w o i c h i są dziś
niejszymi gospodarzami
cunku swoich
(...)
krajowców.
Zbójnik
się o n z w y k l e
wiającą
w
b i e g u , gibkością
wainy
Jest
na
rodzaj
w
ideału
rzucaniu
w
tańcu
o n jeszcze
wszelkie
śmierć, w r ó g
w
jest
d l a górala.
okazałą postawą, niepospolitą
zręcznością
fizycznymi.
najporząd-
i n i c p r z e z t o n i e tracą n a sza
charakterze
toporkiem,
jako
górala,
a zbójnik
zaletami
człowiek, o d -
n i e b e r . - l e i - z o i l s ;\va,
uległości.
zadzi
szybkością
i t y m podobnymi
ideałem
jakiejkolwiek
Odznacza
silą,
clr.ijętny
Jest
najpełniej
na
to
wszystko
to
objawia.
M o ż e ż góral potępiać go za t o ? "
Zbójnik
—
j a k go
widzi
Goszczyński
cech b o h a t e r a r o m a t y c z n e g o .
Wyrasta
Jest
szlachetny,
n a d l u d z k i , niesłychanie
—
ma
wiele
z rodzimej
można
gleby.
powie
dzieć — p o n a d p o z y t y w n y , m a szereg p r z y m i o t ó w ,
spoty
kanych tylko w bajkach.
Zbójnik
kujące l a s y
w
podhalański,
w
podobnie
j a k duchy
zamiesz
o k o l i c a c h Łopusznej, j a k d i a b i y
grecie p o d Wcisłową
skałką, j a k l e g e n d y
Tatarów w d o l i n i e Kościeliskiej
— w
pełni
o
siedzące
prgromie
trafił
Gosz
czyńskiemu do p r z e k o n a n i a . M o d e l tego zbójnika — j a k
to
starałem
się
powyżej
wykazać
u p r o s z c z o n y m . Goszczyński
—
jest
modelem
był n a P o d h a l u z b y t
a b y zapoznać się z r ó ż n y m i w a r i a n t a m i l u d o w e j
krótko,
legendy.
J e g o spostrzeżenia b y ł y rzecz j a s n a z d e t e r m i n o w a n e
bowością
autora —
Jeszcze w
poety
1832 г., w
czasie p o b y t u n a P o d h a l u , z a
brał się Goszczyński do p i s a n i a w i e l k i e g o
poematu
o góralach, ze z b ó j n i k i e m
Poemat
Kościelisko.
Jeden
Sobótka
z jego
8
w
t e n n i e został
fragmentów
oso
romantycznego.
opublikował
romantycznego
roli
nigdy
głównej, p t
ukończony.
Goszczyński
pt.
.
Sobótka
zyskała
sobie
wielką
popularność
—
tylko
w X I X w . w y d a n o ją co n a j m n i e j o s i e m r a z y . W i e r s z t e n
82
"1
„ A l e , c z ł o w i e k u , co z tobą się stało?
Gdzie t w o j a chata, gdzie t w o j e koszary?
G d z i e ś s w ą majętność p r z e m a r n o w a ł całą?
Straszysz p o n o c a c h , p o d o b n y do m a r y —
J a k zwierz, rozbijasz po t w o j e j dziedzinie,
N i e w i n n y c h l u d z i k r e w po t o b i e płynie —
W i e ł e ż ócz t r u p i c h p a t r z y z t w e g o o k a
D u s z a — j a k piekło, serce — j a k o p o k a ! "
A w i ę c w y s u n i ę c i e n a p i e r w s z y p l a n cech f i z y c z n y c h .
J a n o s z j e s t p i ę k n y , s i l n y , zręczny. S t o i n a c o k o l e ,
wy
idealizowany, obmyty z k r w i . Do takiej interpretacji po
s t a c i J a n o s z a j e s t e ś m y upoważnieni p o p r z e c z y t a n i u
So
bótki.
J e d n a k — rzecz c i e k a w a —
glądać
zupełnie i n a c z e j .
nasz b o h a t e r m i a ł
Dowodzi
tego l e k t u r a
wy
wierszo
N a p r z y k ł a d z i e J a n o s z a m i a ł o się okazać w
w a n y c h szkiców, które w z a m y ś l e a u t o r a m i a ł y stać się,
jak
Sobótka, f r a g m e n t a m i w i e l k i e g o
s k o ». S t a n i s ł a w P i g o ń
boczych
1 0
poematu
Kościeli
n a p o d s t a w i e t y c h szkiców i r o
n o t a t e k Goszczyńskiego
ustalił zamierzoną
p o e m a t u i rolę, j a k ą m i a ł w n i m odegrać
treść
Janosz, z w a n y gdzie i n d z i e j Garaszem, przeżywa d r a
mat:
utracił
bowiem
którą p o r w a ł y
szanowanego
Wtedy
znajdują
swą
dziwożony.
pasterza
to
To
Janosz
na Podhale
się w
ukochaną
dziewczynę,
powoduje,
z
się
Kasię,
dobrego,
w
zbója.
tatarski.
Górale
niebezpieczeństwie.
Kasia,
spadł n a j a z d
śmiertelnym
że
przeistacza
b y r a t o w a ć w s p ó ł z i o m k ó w , u k a z u j e się s w e m u
kochan
k o w i w e śnie, n a m a w i a j ą c g o d o w z i ę c i a udziału w o b r o
nie Podhala
łunkiem
przed
i daleko
T a t a r a m i . P r o ś b ę swą
popiera
idącymi o b i e t n i c a m i . Janosz
w
poca
decy
dującym m o m e n c i e p r z y c h o d z i n a p o m o c góralom. R a t u j e
wszystkich,
s a m (tracąc życie, b y
się ze s w ą
ukOchaną-dziwożaną.
Aby
udzielić
skutecznej
(po
pomocy,
śmierci)
do J a n o s z a
jego
O t o n p . słowa,
ukochana
Kasia:
połączyć
rzecz
być J a n o s z rosły, s i l n y , zręczny. A l e n i e o z n a c z a
zbójnictwa!
rowość.
Jednak
czytelnik
nika
z
tego,
zbójnika,
Sobótce
Rzecz w a r t a podkreślenia, p o n i e w a ż
a głównie T e t m a j e r , tworząc idealnego
jakimi
jasna
to jesz
dokonuje
rwraca
się
Wy
pozbawienie
przypadko
w i e l u autorów,
się n a G o s z c z y ń s k i e g o .
Niezwykle
zbójnickiej
zbio
zbójnika-herosa,
1 1
powoływało
za
fragmentu,
„supergórialem".
że w y i d e a l i z o w a n i e
go w s z e l k i c h u j e m n y c h c e c h j e s t w
we.
walce
małego
Sobótki,
gwałtowny
zaczyna
się
rozwój
w
inteligenckiej
latach
legendy
siedemdziesiątych
X I X w . , co w i ą ż e się ściśle z p o c z ą t k i e m k a r i e r y Z a k o
panego
i z w i e l k i m z a i n t e r e s o w a n i e m , j a k i m zaczęła się
cieszyć k u l t u r a
Zjawiska
te
ludowa
są
Podhala.
dostatecznie
wiele razy i nie m a potrzeby w
znane,
pisano
o
nich
t y m m i e j s c u dłużej
się
n a d n i m i rozwodzić. W a r t o n a t o m i a s t zwrócić uwagę na
skład społeczny k l i e n t e l i zakopiańskiej w
musi
cze b y n a j m n i e j , że Goszczyński bez zastrzeżeń
apologii
s z l a c h e t n i e j e , p r z e i s t a c z a się m o r a l n i e w
ma t y l k o do czynienia z pięknym
Janosz.
poema
cie — pisze S t a n i s ł a w P i g o ń — j a k rozbójnik i m o r d e r c a
latach siedem
dziesiątych i osiemdziesiątych X I X w . O t ó ż w t y m p i e r w
szym o k r e s i e przyjeżdżała
gencja,
szczególnie —
do Zakopanego
twórcza. L u d z i e
wości
a r t y s t y c z n e j , entuzjazmujący
lami,
wprowadzili
zbójnika
głównie i n t e l i
c i , pełni
wrażli
się T a t r a m i i
podhalańskiego
do
góra
swoich
83
utworów i , w
konsekwencji,
części społeczeństwa
Europejski
domości
do
świadomości
znacznej
polskiego.
rozwój
Sabała.
W
dziejach
inteligenckiej
kultury
się ś w i a
regionalnej
Ody
zyskał
ową
niezwykłą
popularność,
już n i e z b ó j o w a ł , a l e znał d o b r z e
stwa, w
bił się p o p i s y w a ć
narodzie
ruch
niegdyś p o t ę ż n y m ,
regionalistyczny
był
a obecnie
jedną
uciska
z nielicznych le
g a l n y c h f o r m m a n i f e s t o w a n i a odrębności n a r o d o w e j ,
dziej
Polsce r u c h regionalistyczny
na Podhalu.
Hipoteza
górale — t o n a j b a r d z i e j
z powodu
stępności
warunków
terenu
w najczystszej,
cona
przez
tem
fizjograficznych,
zachowała
się
wpływy
—
z powodu
t u staropolska
niedo
kultura
tu
niepoślednią
— Muszę
łubiński
Polacy
n i e m i e l i pojęcia, k o n t a k t ze
głębokie w z r u s z e n i e .
dla przybyszów
„szczęśliwymi
Zakopane,
z Kongresówki, wydawało
swobody.
Warszawiacy
poczynek
czy l e c z e n i e , p r z y j e ż d ż a l i
przed
wszyst
czasu.
Mogli
więc
pieśni
także
się
9
S4
(Sabałą
—
żeśmy
n a świat
nie
może
przyszli
razem
i
oba
„poza
za żebro n a h a k u , j a k J a n o s i k , ale z a w s z e
oazą
ży
swo
organizo
—
O
h e j (a t a k ) rzecze, śmiejąc
aż się o c z y z a i s k r z y ł y ,
nych
naglących
Bardzo
zainteresowa
turze. Był
w i e k u był J a n
Krzep-
Cha
się
ze
sto l a t
buczki
kiedy
szkoda.
J a n , któremu
i p o t a r ł n o s r ę k a w e m , bez
powodów,
ale
wy
zawiśli
t a k sobie,
z
żad
przywyk-
nienia."
wolne
zakopiańskich
pisze
AK)
jesteśmy s t o s u n k a c h .
wcześniej. B y l i b y ś m y
w
dziewiętnastego
czytelniku —
j a k a to
byłym
postaci
Jasiem
ludzkiej
— O j , J a s i u , J a s i u — m ó w i ę m u kiedyś —
łej E u r o p i e .
Jedną z n a j p o p u l a r n i e j s z y c h
z
się
dużą ilością
oddawać
c i się przyznać,
s k o c z y l i " . M o ż e b y ś m y co p r a w d a i r a z e m
także „oddychać
patriotyczne,
t e n to dopiero
bardzo
n i o m l u d o z n a w c z y m , t a k m o d n y m w o w y m czasie w c a
ostatniej ćwierci
—
szczegól
c i e m n a r o d o w y m " — można b y ł o się w Z a k o p a n e m
b o d n i e w y g a d a ć , śpiewać
śpiewając:
w
szkoda,
przyjeżdżali t u n i e t y l k o n a w y
wać odczyty. P r z y b y s z e d y s p o n o w a l i
z tkliwością:
•— ż e
1 3
życzliwych
u c i s k u narodowościowego, o j a k i m
ko, wywoływał
go
a goście słuchali
k r w i utoczył...
f o r m i e , n i e zniekształ
odegrała
dziećmi n a t u r y " , k t ó r z y w o l n o ś ć s w ą c e n i l i n a d e
nie
O j , S a b l i c z e k zbójnicek,
oj, siekierecka siostra.
Niejedna dusyoka
Bez n i o m w n i e b o posła
że
rolę.
W okresie
gawędami.
p o l s k i e z p o l s k i c h p l e m i o n ; że
najszlachetniejszej
obce
Potkańskiego ,
1 2
dawna
da
r o z w i n ą ł się n a j b a r
Karola
od
zbójnicki f o l k l o r i l u
Szedł s t a r y Sabała z , y p a n a m i " w góry,
w a n i a światu znać, że „jeszcze n i e z g i n ę ł a " .
W
zbój
zresztą,
dużą rolę.
trafiły
w P o l s c e n a g r u n t b a r d z o p o d a t n y . W n a r o d z i e bez p a ń
nym,
legendy
n i c k i e j człowiek t e n spełnił, p o części b e z w i e d n i e
ruch regionalistyczny, budzenie
narodowej,
towski
doniosłą rolę spełnił Sabała w p o l s k i e j
eksponatem,
myśliwym,
prawdziwym
autentycznym
sposób b e z b o l e s n y
pragnienie
rasowym
zbójnikiem.
kul
góralem,
Zaspokajał
„zbliżania się do
ludu".
K o n t a k t z Sabałą n i e groził niebezpieczeństwem. B y ł o n
na
tyle
szorstki,
aby
stać
się
obiektem
zachwytów
10
R ó ż n e w e r s j e p o s t a c i górala. I I . 9. D r z e w o r y t W ł a d y s ł a
w a Skoczylasa.
I I . 10. Współczesny strój podhalański
prezentowany n a imprezie f o l k l o r y s t y c z n e j . I I . 11. Re
klama domu towarowego
w Zakopanem
Z b ó j n i c t w u poświęcone j e s t w i e l e
Poruszając
przełęczy.
czątku z a s t r z e g a
przypadkiem
fragmentów w
to zagadnienie
już
się W i t k i e w i c z , a b y n i k t
sobie
czegoś
brzydkiego
Na
na samym
z
o
po
czytelników
zbójnikach
nie
pomyślał:
„Zbójnika
trzeba
odróżnić
o d rozbójnika
d z i e j a . C i o s t a t n i są z w y k l i r a b u s i e , k r a d n ą c y
owce, mordujący
wszelkich
Tymczasem
siebie
ludzi
dodatnich
zbójnik
przeciw
wstrętnym,
jest
bohaterem,
przymioty
sile
którego
podli i
wyzuci
ze
wcielającym
w
przymiotów.
najpiękniejsze
wanym
dla rozboju,
i zło
pieniądze,
rycerstwa;
jest
j u n a k i e m , dla którego
się o n
dopuszcza
zbunto
mord
tylko z
jest
ostatniej
konieczności — w o b r o n i e życia. J e s t o n w s p a n i a ł o m y ś l
ny, s i l n y , mężny, h u l a k a i w i e r n y towarzysz.
zdobyte
nie
na bogaczach,
n a p a s t u j e . (...)
bodnego,
śmierci
czar
bił
niebezpieczeństw
h o n o r n y c h chłopów
dziedzinie
do
ze
Wieszano
biedaków
od tego
życia,
i
czynów
i c h za
swo
ciągnął
spokojnej
awanturniczych
na haku.
Pieniądze,
Ubogim i nigdy
Niepokonany
pełnego
wszystkich
w
rozdaje
zagrody
i
strasznej
^pośrednie
ziobro",
zostawiając n a p a s t w ę długiego k o n a n i a .
— A l e n a s u b i e n i c y wisieć t o h o n o r n a r z e c ! B o t a m
dziadów
n i e w i e s a j o m , i n o chłopa! T a m d z i a d a
łajom, i n o co najtęzsy
T a k streszcza
cała l e g e n d a
11
przedstawicielem
krzepkiego
p r y m i t y w u , na t y l e
stą, a b y się chętnie p o p i s y w a ć
przed
dobrze
pokazać
wychowany,
stosunku. Nic tedy
aby
nie
dziwnego,
larność, że u w i e c z n i o n o
n a c h , że j e g o z w r o t y
„panami", na t y l e
swego
do
że zyskał o g r o m n ą
można znaleźć w
i
ryci
czy
Krzyżakach
i
kiewicz
repor
całej
polską
ło Stanisława W i t k i e w i c z a
danie książkowe,
w
z
Na
przełęczy
drzeworytami
u
którego I w y
,
a u t o r a , ukazało
się
1890 r o k u . K s i ą ż k a t a doczekała się w i e l u w y d a ń i do
dziś pełni r o l ę s w e g o r o d z a j u podręcznika w i e d z y o
halu i Tatrach. Napisana
gestywna
Pod
jest wspaniale. N i e z w y k l e
i b a r w n a , siłą s w e g o
artystycznego
jakiejś b a j e c z n e j
su
spojrzenia
n a r z u c a tysiącom czytelników wizję P o d h a l a i T a t r
jako
H e l l a d y , r e s z t k i z a n i k ł e g o świata, i d e a l
n i e p i ę k n e g o zakątka. T a k ż e g ó r a l e w Na przełęczy
kulturą.
chowe
i jego mieszkańcami,
Podhalan
zachowaną,
Polsce, pozbawioną
to
jest
ongiś
obcych
Przyjmując
Wit
szczęśliwym
powszechną
naleciałości
założenie
p o w i n n o przyjść
n a r o d u . T a k i e było teoretyczne
n i a t z w . „stylu
Styl
c h y b a popularności przyniosło S a b a l e d z i e
kultura
okoliczności
jest
zbójników."
Podhalem
że
w n i o s k u , że o d P o d h a l a
taży, j e d n y m z n a j p o p u l a r n i e j s z y c h chłopów p o l s k i c h .
Najwięcej
sądził,
zbiegiem
nich
popu
go n a w i e l u f o t o g r a f i a c h
że stał się b o h a t e r e m w i e l u książek
Popiołach,
arty
nie w o -
wisieć!
Sabała t e n u r o k , k t ó r y m o t o c z o n a
tatrzańskich
Zafascynowany
i
chłop t o m u s i
w
typowo
doszedł
do
odrodzenie d u
założenie
powsta
zakopiańskiego".
zakopiański, w
rozumieniu Witkiewicza
do s t a r y c h , t y p o w o p o l s k i c h f o r m , m a n i f e s t a c j a
nawrót
polskości,
stał się w b a r d z o k r ó t k i m s t o s u n k o w o czasie niesłychanie
modny. Kiedy wiadomo
piańskie, t o nasze,
produkcja
przedmiotów
suknie balowe,
żanki
b y ł o już n a p e w n o , że co
narodowe
w
—
rozpoczęła
stylu
zako
masowa
zakopiańskim.
fortepiany, m a k a t y , fasady
do k a w y ,
się
Szafy,
domów,
noże d o p a p i e r u , u m y w a l k i —
się f a n t a s t y c z n y m w p r o s t p o w o d z e n i e m .
fili
cieszyły
Witkiewicza
r z u c a n o l i s t a m i prosząc o z a p r o j e k t o w a n i e
różnych,
za
cza
mają
s e m n a j b a r d z i e j zaskakujących p r z e d m i o t ó w w s t y l u z a
c e c h y h e r o s ó w czy b a ś n i o w y c h p o s t a c i . D r o b n y p r z y k ł a d :
kopiańskim. N a d a r z y ł a się wspaniała o k a z j a . M o ż n a b y ł o
„Sabała m ó w i z p o d z i w e m
— O
kiej
t e l i m kęsku
piersy
zleciał!
o swoich
r a z za
Zdaje
o swojej
moskala
kozami
się, że
powietrznych
poleciał!
się
słyszy
u
na Krzywań.
Mateja
«ryktara» n a L i p t o w i e
na rano b y l i
I
orła,
wypłatać
stery
patriotyzm
kiełi
jus powyżej
z
l e c i e l i
to
światy
się
przysłu
p o d Krzywań,
towarzyszami
o północy,
d n i latał,
opowiadającego
podróżach, i l e r a z y
c h u j e t e j opowieści. O n i z a w s z e
albo
(placek)
młodości:
«a n a
zabrał
kasę
dzieWiątom,
„Wygląda
jeden
baca... I
do naszego życia m i e j s k i e g o ,
bajki:
za g ó r a m i , za l a
rzeczywiście, w s t o s u n k u
życie n a t e j p o l a n c e
zielo
n e j , słonecznej, życie t a k p i e r w o t n e i p r o s t e w y d a j e
kartą
z
jakichś
w i e k u ludzkości."
bajecznych
opowiadań
o
zaborczym,
manifestując
się n a r e p r e s j e ,
a
swój
jednocześ
n i e p r o d u k o w a ć — l u b m i e ć — r z e c z modną, nowoczesną
i
narodową. T e l i s t y
do W i t k i e w i c z a , t a k ś w i e t n i e i l a
p i d a r n i e ilustrujące z j a w i s k o r o z p r z e s t r z e n i a n i a się .ystylu
zakopiańskiego",
zachowane,
skiego
wilii
t o j a k początek
władzom
bez narażania
w
szczęśliwym
znajdują
się w
Zakopanem.
trafem
w
spoirej
archiwum Muzeum
D l a przykładu
cytuję
części
Tatrzań
fragment
l i s t u J a n a G w a l b e r t a P a w l i k o w s k i e g o , właściciela słynnej
Kościelisk, n a u p ł a z i e * " .
I n n y przykład:
sami, był t a k i
figla
się
szczęśliwym
„Pod
12 m a j a
J e d l a m i " , do Stanisława W i t k i e w i c z a , z
dnia
1897 r o k u :
„Pytał
carskiej w
mię
Kl.(Łmaszewski,
dyrektor
szkoły
Kołomyi — A K ) o figuralne m o t y w y
szły m i n a m y ś l
owe obrazy
góralskie
garn
i
na szkle
stawiające J a n o s i k a skaczącego p r z e z ogień, a o b o k
przy
przed
niego
t o w a r z y s z e , k t ó r y c h m i r a z Sabała w s z y s t k i c h p o i m i e n i u
85
I I . 12. D r z e w o r y t S k o c z y l a s a o t e m a t y c e zbójnickiej. W p ł y w y S k o c z y l a s a n a u t r w a l e n i e się
s t e r e o t y p u z b ó j n i k a : I I . 13. D r z e w o r y t b a r w n y E d m u n d a B a r t ł o m i e j czy k a p r z e d s t a w i a j ą c y
zbójnika. I I . 14. W y c i n a n k a n a w z ó r d r z e w o r y t u S k o c z y l a s a
p o n a z y w a ł . [Powiedziałem o t y m K I . , k t ó r y sądzi, że d a
dzając stąd z b y t d a l e k i c h i z b y t o p t y m i s t y c z n y c h
wnios
łoby się t o w z i ą ć i dać n a k a p i e p i e c a , a l b o n a k a f l a c h
ków
jednak
Okładających
przyznać, że t a k i w y n i k o d r o d z e n i a
k o m i n , k t ó r e stanowią
czyznę, n a k t ó r e j
Grunwaldem
by
dałoby
dużą r ó w n ą
się cały o b r a z
umieścić! C o S z a n o w n y
powiększyć
P a n n a to?
d o n a t u r a l n e j wielkości
c h ł o p c ó w " n a t ę ścianę
Wojciech
Brzega
jego s u r o w y
krytyk
płasz
jak Bitwa pod
tych
kaflową?"
—
uczeń W i t k i e w i c z a , a
—
zarzuca
następnie
Witkiewiczowi
d y l etan -
t y z m i k o m p i l a t o r s w o . S t a w i a n o też często z a r z u t
Wit
15
k i e w i c z o w i , że p r o j e k t o w a n e
n i e f u n k c j o n a l n e , n i e nadają
są w a ż n i e j s z e
od funkcji
przez niego
przedmioty
się do użytku, że
p r z e d m i o t u . Pomijając
t e w z g l ę d y , t r z e b a s i l n i e podkreślić, ż e s t y l
był wspaniałym
środkiem
świetnym sposobem
kowanym
budzenia
1900 r . p o d t r z y m y w a ł
jednak
zakopiański
agitacji narodowościowej,
d u c h a polskości w
i germańizowanym
narodzie.
przekonanie,
że
są
zdobienia
rusyfi-
Zbójnik
n i e jest
był
około
latach
między
tury
przepaścią,
„niższymi
która
l u d o w e j . Mało k t o j e d n a k
skiej XllX-wiecznej
niące się m i ę d z y
wet
b u d o w l a , która n a powrót
j e d n a k i szczyt,
był
róż
choćby n a
identyczny;
powstały
zaspokajają
powyższe jest
mem
i że n i e m a p o t r z e b y
niech przyjedzie
do
zjawisko
truiz
r o z w o d z i ć się n a t e n t e m a t ,
Zakopanego.
Jednocześnie z r o z w o j e m
we
zupełnie
stylu
— kultura
zakopiańskiego,
Podhalem,
w
r o d z i się n o
neoluidowa. P o d t y m t e r m i n e m
zespół w y t w o r ó w
kulturowych, wzorowanych
wairsitwami, wznosi
się
odbiorcy.
c a ł y naród
M o r r i s , t u się stało:
n a d chałupą
którego
i
jednym
biedny
potrzeb
n a d pałacem
sterczy
j a k k w i a t z wierzchołka góry — pazdur. N i e
86
to d w a przedmioty
sposób z a s a d n i c z y ,
n a k u l t u r z e t r a d y c y j n e j , ale powstałych dla n i e - l u d o w e g o
obejmuje
z
że
się
wiekami
i b o g a t y zbliżają się do s i e b i e w s f e r z e w y ż s z y c h
się
chałupy —
sobą w
p l e t n i e różne k u l t u r o w e e k u m e n y ,
Jeden z p i e r w s z y c h przykładów zbójnictwa
zrobić
wznosi
sprawę,
i n n e p o t r z e b y . K t o sądzi, że z d a n i e
starał s i ę u r z e c z y w i s t n i ć
—
sobie
kul
„Pod J e d l a m i " i pazdur z chłop
i c h wygląd zewnętrzny
wego
sferze s z t u k i
zdaje
się,
dawnej
z p r z y c z y n d i a m e t r a l n i e różnych, o t o c z o n e są p r z e z k o m
d a c h e m , jednaką kulturą. T o , o c z y m m a r z y ł R u s k i n , co
duszy, w
utożsamiało
otwarła
przed
i wyższymi"
zakopiańskich
kultury
narodowego".
do dziś, z r e n e s a n s e m
pazdur na dachu w i l l i
rozumiem
stanowisko:
„Nad
wzorów
utożsamia zresztą
się d a w n e j
d l a życia
miarę w z r o s t u zainteresowania
jeszcze r a z u z a s a d n i a s w e
16
Popularność
i
jeszcze
t a k źle. M o ż e m y być jeszcze s i l n i , śwarni, h o n o r n i .
W i t k i e w i c z w Po
stosunków społecznych, t r z e b a
m a o g r o m n e d o d a t n i e znaczenie
Może
„śwarnych
dla rozwoju
w
niebo,
wyprowa
opisuje
Wojciech
przyjemność
Brzega .
1 7
Modrzejewskiej,
do Z a k o p a n e g o
furkę
„napadli zbójnicy".
s i e m b y ł Sabała. S t a r u s z e k p r z e j ą ł s i ę s w ą rolą
f u r m a n a , ale w s u m i e b a w i o n o
się
by
zorganizował d l a
n i e j atrakcję — n a p a d z b ó j n i k ó w . N a jadącą z
rówki
neoludo-
O t o Chałubiński,
wspaniale.
Jaszczu
Harna
i
pobił
14
18
E s t e t y z a c j a l e g e n d y z b ó j n i c k i e j . I I . 15. D e k o r a c j e r e s t a u
racji „Jędruś" w Z a k o p a n e m .
I I . 16. T a l e r z d r e w n i a n y
z intarsją i p r z e d s t a w i e n i e m zbójnika. I I . 17. N o ż e „ z b ó j
n i c k i e " , n a w z ó r d a w n y c h noży podhalańskich, w y k o n y
wane
dla Cepelii
przez m i e j s c o w y c h
rzemieślników.
I I . 18. N ó ż do p a p i e r u z postacią zbójnika — p a m i ą t k a
współczesna. I I . 19. „ Z b ó j n i k " współczesny n a i m p r e z i e
f o l k l o r y s t y c z n e j w Sądeckiem
Kazimierz
Przerwa-Tetmajer,
jeden
z najwybitniej
szych p r z e d s t a w i c i e l i n e o r o m a n t y z m u polskiego, a j e d n o
cześnie
najpopularniejszy
skiego
piśmiennictwa,
autor
czerpał
w
dziejach
szeroko
z
podhalań
legendy
zbój
nickiej.
Tetmajera
u t w o r y prozą
Skalnym
Pc:lhr 4
Bajeczny
świat
i
Janosik
na temat
(1903, następne
:1
(1906),
Tatr
Nędza
zbójnicki, t o : Na
wydania
Maryna
poszerzane),
(1910). D w i e
Litmanowski
ostatnie
zycje w y d a n e
zcstaly
w
Legenda
Wśród
„podhalańskich" w i e r s z y
ra
Tatr.
znajdujemy
bohaterem
i c h jest
to Śmierć
kowym
sporo
Jadwidze,
Pieśń
Ballada
Legenda
Tetmajera,
Twórczość
Marsz
d w u t o r o w o : miłością
i
wytworem
nymi
była
Jak
Janosik
chyba
znany
Podhala.
inspirowana
i prądami
się t o szczególnie w Na
W i e l o k r o t n i e zaznacza T e t m a j e r ,
halu.
Janosi-
Skalnego
Tetmajera
do f o l k l o r u
nich,
O
śmierci,
ze
ogół
z
Szalamonównie
najbardziej
zbójecki
Na
znane
zbójniku,
o Janosiku
po
tytułem
Tetmaje
zbójnickiej.
o Jaśku
i wreszcie
„zbójecka"
epoki. Przejawia
tematyce
o Janosikowej
z cesarzową,
utwór
1912 r . p o d w s p ó l n y m
Janosik. Najbardziej
Janosika,
turnieju,
tańczył
o
(1909)
z Hrubego
literackimi
Skalnym
Pod
że u t w ó r t e n j e s t
j e g o w y o b r a ź n i , że o p o w i a d a n i a n i e są s p i s a
gawędami
l u d o w y m i . Jednocześnie
s t a r a się
Tet
m a j e r , a b y o p o w i a d a n i a w y g l ą d a ł y t a k , „jak b y się stały
naprawdę
dwojakie
i
opowiedziane
źródło
były
przez
inspiracji powoduje,
chłopów" .
I S
że
Na
Podhalu
stało się p o p u l a r n e z a r ó w n o w ś r ó d
polskiej
j a k wśród P o d h a l a n .
z najpopularniejszych
wszedł
do f o l k l o r u
Tetmajer
inteligencji
stał się
twórców polskich, a
Owo
Skalnyin
jednym
jednocześnie
neoludowego.
J e d n a k — t r z e b a t o s i l n i e podkreślić — zbójnik t e t majerowski
różni się z a s a d n i c z o
od ludowego.
Tetmajer
w i d z i zbójnika w sposób — j a k t o się z w y k ł o uważać
„impresjonistyczny":
88
wychwytuje
jego
cechy
—
zmienne,
ulotne, chwilowe.
Tetmajera;
Podkreślało
znajdziemy
w
ten fakt wielu
jego
twórczości
biografów
To
szereg n a to
wpływ
dowodów.
np. w
Bajecznym
— było piękne p r z e z niesłychaną
Tatr
brazu
i
warunków,
za b a j e c z n y
kryjący
wśród
których
zupełnie m o m e n t
z sobą
z szałasu,
dwunastoletniego
jaka
i
krajo
żyli.
ten Wojtek
gdzieś
wówczas
n a polankę
bębna,
to była
wówczas
gdzie z daleka
puszcza
Mateja,
s m u t n e , j a k stare
gęśli
góralskie
były,
i
sobie,
usłysz
monotonne
podpatrzmy
g d z i e z p o m i ę d z y gałęzi n a p o l a n c e słońcem z a l a n e j
chłopię
czoło
góralskie
włosach,
olbrzymiego
długich,
grające
chłopa,
„noszącego
się"
być p o d o b n y
Inny
o
świecącego
drukowane
opowiadanie
w
do
„Tygodniku
który
lotu"
Jak
chanki
gdzie
i
porzuca
zabija
aby
bezpieczną
1 9
.
wzieni
Wojtka
Illustrowanym"
utworze
kryjówkę,
a
dobrowolnie
o pokazanie
jej
także
ślizgając
t y m fabuła
sprawiedliwości,
n a wieść
najdroższą,
adoratora,
Następnie,
wreszcie
tylko
opowiadania
swą
znajomych
piów.
W
Bohater
się
spojrzenie
się
dzikiego
malowniczo
paru
do
się
na plan
górala
karczmy,
krewnych
przygodnych
krwi,
oddać
schodzi
idzie
tańczy
ga
sobie,
„zian d a r o m " .
dalszy.
o swoistym
ustawionego
ko
na
planie. Po b o k a c h , d l a ozdoby, t r u p y i m u z y k a
Chodzi
stałego
wywarło
ujemny
społeczeństwie
polskim
odnosił w r a ż e n i e , że —
z pierwotną
przez cywilizację,
obdarzonych
i
fizyczną,
nadludzką
bardziej
siią
do
starożytnej
polskiej X X
przyrodą
wielkimi
zupełnie
Hellady,
„Gdyby
zbójnicy
chlebniejsze
tkniętych
do
zbliżonych
rzeczywistości
m i e l i swego
Homera,
jako
p r z y d o m k i byłby on i m dawał:
najpo-
wysokoska-
czący i szybkobiegający.
B o zaiste, ż e b y w s k o c z y ć
małe,
okienko
dawnej
pośrodek
izby",
wysokie
góralskiej
„na
d z e n i e być
z
gibkim i chybkim.
Pardołówki
za
wielkie
stół w y s k a k i w a ł ; W o j t e k
żelaznym
wy
namiętnościami
innych,
niż
na
—
w.
w
Kuźnicach
palce
Mateja
za
ucho
chałupy,
albo
przez
karczmy
trzeba
było
I
tacy
też
byli.
nadprzyro-
u nóg
się
ująwszy
Kośla
po c e t n a r o w y m
wziąwszy,
na
ciężarze
iprzez
przy
kopę w o d n ą skakał. J a s i e k N o w o b i l s k i « j a k fciał, p r z o d ke, boke,
drzewa
zadke,
równymi
nogami
ze z i e m i e
na
sionge
wyskocćł».
O W a ł o w y m Jaśku K u l i , który z o j c e m
t e i , J a n i e k i e m , z b ó j o w a ł , opowiadają,
b o w a l i do m e t y
i Wałowemu
Wojtka Ma
że k i e d y
kapelusz
się
pró
spadł, podjął
go
i J a n i c k a w b i e g u p r z e z g ł o w ę przeskoczył, oraz że k i e d y
m u znów kapelusz k i e d y indziej w i a t r zerwał, g d y
chodził kładkę, skoczył
prze
za n i m n a d w o d ę , s c h w y c i ł
go
i n a kładce z p o w r o t e m stanął, to z n a c z y , że zatoczył łuk
w
powietrzu".
poczuciu
Tetmajer
pierwszym
podhalańska
góralska.
kontaktu
w
rosło p o d T a t r a m i iplemię „ d z i e c i n a t u r y " , n i e
Skalnym
o zdradzie
adoratora,
we
albo
musiał
z 1902 г., n r 3 1 , w ł ą c z o n e następnie d o t o m u Na
Podhalu.
na
leżącego
mosiądzu,
tańcem,
do p o d r y w a n i a się orła
—
a obok
od
ciupagi
małe
spadających
na skrzypcach,
dookoła
przykład
Chrońca,
jasnych,
skutek
Obrochtę,
Tatry,
dzikie,
nuty
zabie
Wyobraźmy
odwieczna
brzęczenie
Cóż
śródleśną,
Bartka
i każący m u s o b i e grać n a gęślach. (...)
my
poezję
złodzieje
poezji
świe
się p r z e d pościgiem ś m i e r t e l n y m n a h a l i ,
rający
n a kształtowanie
s t e r e o t y p u górala. C z y t e l n i k
„ T o złodziejstwo — c z y t a m y
cie
„impresjonistyczne"
2 n
zastrzegał
nie jest
(tzn. z początków
się w i e l o k r o t n i e , że
opisaniem
XX
górali
w . ) , lecz poetycką
jego
proza
współczesnych
wizją
czasów
iii
м -
«V-
89
P r z e t w a r z a n i e l u d o w y c h m o t y w ó w i k o n o g r a f i c z n y c h . I I . 20. S t a r y o b r a z e k
n a szkle o t e m a t y c e zbójnickiej. I I . 21. F r a g m e n t w y s t r o j u wnętrza „Domu
Turysty" w Zakopanem
91
minionych
można
bezpowrotnie.
Z
tą
deklaracją
t y l k o częściowo. B o h a t e r o w i e
zgodzić
się
Tatr,
jak
Legendy
na p r z y k ł a d K r z y ś , S a b l i k , M a r y n a — m i e l i s w o j e
wiedniki
w
rzeczywistości.
t r u d u można r o z s z y f r o w a ć
w i , które pozowały
wy
XVII
myśloną
połączenie
stościami
obraźni
w
jeden
„miastowych"
postaci
stosunki
„ W e m g l e , poniżej, w
c i a m i trzymając w z a j e m
szli,
snadź
przynapici,
poprzek
zarzucone
stary
z poło
realiów
góralską
społeczne
wiek
uboczy,
z
z
i
osobi
że w
na P o d h a l u ,
n a d przepaś
karki,
Janosik
Nędza
Minęli
Mary
L i t m a m o w s k i z r u s z n i c a m i n a p l e c a c h . (...)
nę poniżej p o m g l i s t y m s t o c z y s k u góry n a d przepaściami
idący
J a n o s i k z S a b l i k i e m , a ona wbijała
oczy w
tego
h e t m a n a , j a k b y się w n i m całe góry i cały l u d z b i e g a ł y .
O n i (...)
ry
śpiewali, zataczając się w e m g l e p o upłazie, s t a
Sablik
ny."
i białorucy
h e t m a n zbójecki
złotem
malowa
21
j a k to z w y k l e
del,
Sabała,
świat
jest
Poezje
bywa,
rzecz
upraszczał.
że s t a r y h e r o s , g ó r a l - m o -
chodził p o d r ę k ę z J a n o s i k i e m ?
bajkowy,
nie warto
„zbójnickie"
spierać
Tetmajera
mają
się
o
nieco
Gdy
cały
szczegóły.
inne
ce
chy
niż p r o z a . J a n o s i k (bo o n t u j e s t najczęstszym, p r a
wie
jedynym
bohaterem)
jest
postacią
tak
zmitologizo-
waną, baśniową, że t r u d n o tu m ó w i ć o a n a l o g i a c h z g ó
ralską
codziennością.
wy
XVII.
ręce n a s w o j e
Sablik
wy
mitologią,
mitycznych
k u l t u r a podhalańska n i e w y s z ł y p o z a
bez
pisarzo
panoramy
Polsce powodowało,
odpo
Tatr
współczesne
rzekomo
obraz
całej
Legendę
podhalańskich
Tetmajera
znanymi
postacie
do podhalańskiej
w. Pomieszanie
przez
Czytając
Czytelnik,
W końcu cóż w t y m d z i w n e g o ,
„ P i e r w e j c h w y c i ć n i e d ź w i e d z i a za kudły,
z podkrzywańskich w y w l e c c i e m n y c h lasów;
p i e r w e j w b i e g u W a g zatrzymać w a r t k i ,
a l b o w i c h e r stłumić p o ł u d n i o w y :
n i m w o k o w y spętać J a n o s i k a ,
n i m powstrzymać jego orle chody,
n i m p r z y t ł u m i ć j e g o m o c zuchwałą.
S i e d m l a t ssał o n n i e d a r m o pierś m a t k i :
c h w y c i b u k a d o potężnych r a m i o n ,
jak w y r y w a dziewczyna konopie,
tak on w y r w i e z k o r z e n i a m i buka.
C h w y c i k a m i e ń do potężnej dłoni,
k a m i e ń duży, j a k o s i e d i n g ł ó w l u d z k i c h ,
k i e d y s z n u r e m o b w i ą ż e go s i l n i e ,
r z u c i w okno strzelistego z a m k u ,
26
25
92
I I . z5. Z b ó j n i k — p r a c a u c z n i a S z k o ł y P r z e m y s ł u
D r z e w n e g o z l a t t r z y d z i e s t y c h . I I . 26. Z b ó j n i k —
o d z n a k a f e s t i w a l u „ T a t r z a ń s k a Jesień". I I . 27. D e
koracja ulicy Krupówki w Zakopanem z okazji
festiwalu
choćby o k n o b y ł o j a k w i e r c h s m r e k a ,
w p a d n i e kamień, o n w e j d z i e p o s z n u r z e . "
W
okresie
czyna
coraz
nicka.
największej
gwałtowniej
Jednocześnie
popularności
go i Taniec
Tetmajera
zanikać l u d o w a t r a d y c j a
przyjeżdża
do
Zakopanego
za
zbój
coraz
w i ę c e j „ p a n ó w " . W y c h o w a n i n a podhalańskiej l i t e r a t u r z e
i sztuce, żądają p o t w i e r d z e n i a n a m i e j s c u s w y c h
wyobra
żeń
związku
z
o Podhalu
t y m obserwować
przeznaczonej
i
i gotowi
do d n i a
Władysław
artystów
można
rozwój
dla
podtrzymywanej
neoludowej,
nich
przy
życiu.
urodzonej
Legenda
dzisiejszego.
Skoczylas,
polskich w
jeden
okresie
dził n a szerszą skalę zbójnika
iSkoczylas
legendy
dla „miastowych",
z ich przyczyny
t a żyje
są za t o zapłacić. W
był
twórcą
z najpopularniejszych
międzywojennym,
jako temat
wielu
prac
o
wprowa
plastyczny.
tematyce
pod
o tematyce
Skoczylas,
nawoływał
ganie
Jana Kasprowicza.
zbójnicki
także k i l i m y
5 2
jeden
z założycieli
Stowarzyszenia
do s t w o r z e n i a s z t u k i n a r o d o w e j
„Ryt",
poprzez
sięgnął
jednak
tetmajerowskiego.
drzeworycie
robota
silni,
zacznie
Jezus
zbójnika
jak w
Legendzie
Maria! —
niebawem,
idą
zbójnicy
zgrabni
ale
podziwiając
dwie
teki
zbójnicką
w a ł Bajdę
drzeworytów
o tematyce
w 1918 i Tekę
podhalańską
o Niemrawcu
podhalańskiej:
Tekę
w 1922 r . Z i l u s t r o
Jana Gwalberta
Pawlikowskie
od
Mokra
obrazek
m o ż e m y o t y m n i e myśleć.
Prace Skoczylasa
czesnych
i
widzenie
i
wywarły
potomnych.
wielki
Widzenie
plastyczne Skoczylasa
wpływ
na współ
literackie
Tetmajera
s p o w o d o w a ł y , że
zbój
n i k podhalański w o c z a c h większości P o l a k ó w — t o s y m
nym
Wydał
na
więksi
niezwykle.
b o l n a d l u d z k i e j siły i w i e l k o ś c i , postać w i d z e n i a w
Zakopanem.
lecz
Tatr,
hydropatycznym
w
nie
ludowego,
idą zbójnicy g i b c y , piękni, g r o ź
zdecydowani,
się
t e m a t y k i zbójnickiej
do
Podobnie
Skoczylasa
surowi —
smreków,
wypadku
Skoczylas
halańskiej. P r o j e k t o w a ł w n ę t r z a , m . i n . s a l o n w zakładzie
dra Chramoa
się
do twórczości l u d o w e j . S a m starał się także speł
nić t e n p o s t u l a t . W
ni,
Projektował
zbójnickiej.
tylko momencie.
m i m o zmieniających
To
„impresjonistyczne"
jed
widzenie,
się p o g l ą d ó w n a l i t e r a t u r ę i sztukę,
m i m o p o w s t a n i a n o w y c h dzieł l i t e r a c k i c h i p l a s t y c z n y c h
o t e m a t y c e podhalańskiej, t r w a do czasów współczesnych.
93
Ś w i a d c z y O t y m wystarczająco
Prawie
kim
wszystkie
motywem,
p i e r u , talerze,
wtarzają
czylasa.
polskie
w mniejszym
po
dziś
do p a
stopniu po
stworzone
dzień,
zbójnic
noże
l u b większym
ikonograficzne,
t e n sposób
naśladowców
pamiątkarstwo.
j a k k a s e t k i , płaskorzeźby,
motywy
W
dzisiejsze
współczesne n a m p a m i ą t k i ze
przez
poprzez
i kontynuatorów, oddziaływa
Sko
swoich
Skoczylas
na
społeczeństwo.
Okres dwudziestolecia
bitnie
estetyzujący
międzywojennego
stosunek
do
cechuje
góralszczyzny.
w a n o w y d o b y ć z ludowości p i e r w i a s t k i e s t e t y c z n e ,
wszystkim urok p r y m i t y w u . Jan Kasprowicz
Taniec
s t a r a się o n a j d a l e j
zbójnicki
kulturowe
Stąd, n i e k i e d y ,
góralską.
wiersza,
się
jakby na
Stąd w y r a ż e n i a
całe f r a g m e n t y
przede
w poemacie
idące zbliżenie
do b o h a t e r ó w . Stąd r y t m
śladującego m u z y k ę
wy
Próbo
gwarowe.
są c y t a t a m i z pieśni l u
dowych.
„ H e j ż e , chłopcy, h e j !
Z wichrów, h a l i k n i e j !
Potokami,
Jeziorami,
Wirszyczkami,
Turniczkami,
Z a orłami,
Kozicami,
O d k r z a k a do k r z a k a ,
Z buczaka na pniaka!
Posiejemy strach! H e j !
Z a t r w o ż y się L a c h ! H e j !
L i p t a k skrzydła s t u l i ,
Jak trafion od k u l i
Scierwożerczy p t a k ,
G d y nas w a r i i szlak,
Z pałaszem n a p r z e d z i e
Janosik powiedzie!
Ach!
D z i ś n a m tonąć w łzach:
J a n o s i k n i e żyje,
C z a r n y dół go k r y j e ,
A pałasz t e n r d z a w y
Co wiódł o d O r a w y ,
Na wysokiej borze
Z a c i ę t y w j a w o r z e —•
Hej!..."
Estetyzujący
stosunek
do góralszczyzny c e c h u j e
że p l a s t y k ę o k r e s u m i ę d z y w o j e n n e g o . J e d n y m
z
tak
najbar
d z i e j c h a r a k t e r y s t y c z n y c h p r z y k ł a d ó w j e s t twórczość Z o
fii
Stryjeńskiej. Ż y w y
ka
wyraźnie
k o l o r y t , rodzaj
nawiązują
do
stylizacji, tematy
folkloru,
do
jego
wzorów
plastycznych.
Utrwalony
na dobre
w
społeczeństwie,
w w i e l u u/bworach s t e r e o t y p
nadludzkiego
sprawdzony
zbójnika, stały
p o p y t na tego r o d z a j u b o h a t e r a i s e n t y m e n t a l n y
do
Podhala
olbrzymich
rzesz
n i k i , k t ó r e s p r a w i ł y , że w
jawia
na
się w i e l k a
bardzo
to
czyn
ciekawy,
na temat
Tatr
pasjonujący
i
i
Podhala
M a r z e n i e m piszącego t e s ł o w a j e s t znaleźć
kopiańskiej. N a p r z y k ł a d z i e
rało
stwu
społeczeństwo
lekturę
w
widziało T a t r y
pisarzy
wydawcę,
powodzenie,
przekonany,
widać
i Podhale,
podhalańskich,
literaturze na temat
dziej. Jestem
grafomanii
Podhala
co
się
jak
najbar
niezwykłe
a być m o ż e dałaby początek b a d a n i o m n a d
narodowej.
W
t y m miejscu
sca — p r z y t o c z ę t y l k o k i l k a
np.
wiersz
Tańce: *
2
94
odbie
społeczeń
podobało
że r z e c z b y miała
za
najlepiej,
g r a f o m a n i ą w o g ó l e , zupełnie zapoznaną dziedziną
literatury
to
pouczający.
k t ó r y b y się z d e c y d o w a ł w y d a ć antologię g r a f o m a n i i
jak
po
tatrzańisko-podhalańskich
poziomie.
poetycka
temat niezwykle
stosunek
—
l a t a c h międzywojennych
ilość w i e r s z y
niskim
Grafomania
czytelników
Zofii
—
naszej
z braku miej
d r o b n y c h przykładów.
Kośeiszewskiej
Zbójnicki
z
Oto
cyklu
„ U r o d z i ł się n a śniegu, a m o ż e n a h a l i ,
Słuchał s p o w i e d z i s m r e k ó w i s z u m u s i k l a w y
A d l a c z e g o n i e p a l i t e n t a n i e c górali?
Dlaczego jest żywiołem ognisty i k r w a w y ?
J a k b y z a c z a r o w a n y ręką
Skoczylasa,
O r l i , d u m n y , z płomieniem i g r a koza dzika —
I któż n i e z r ó w n a n e g o doścignie zbójnika,
G d y l a t e m n a p o l a n i e nocą srebrną h a s a ? "
Oto i n n y przykład: f r a g m e n t
wiersza
E . S k o k o w s k i e g o Zakopiański
Farys.
Stanisława
24
„ — H e j , precz m i z drogi, p o t o k i !
W h u r a g a n o w y m rozpędzie
M i j a m przepaści k r a w ę d z i e ,
Prześcigam b y s t r e obłoki!
Już w n a d z i e m s k i e lecę s z l a k i ,
G d z i e słoneczne krążą p t a k i ,
T a m , g d z i e o r ł y mii z z e n i t u
K r z y c z ą : zgiń, a pędź do s z c z y t u ! "
I n n a f a l a g r a f o m a n i i t o u t w o r y w g w a r z e podhalań
s k i e j . W i e l u działaczy r e g i o n a l i s t y c z i n y c h , p r z e j m u j ą c
apelem
za
o stworzenie
pióro.
a priori
Żywość
literatury
ruchu
podhalańskiej,
regionalistycznego,
d l a dzieł p i s a n y c h g w a r ą
się w i e l e
utworów
Jednym
z
układaczy
generał, działacz
ruchu
życzliwość,
sprawiła, że
o zdecydowanie
miernej
wierszy
był
Ukazało
wartości.
Andrzej
regionalistycznego,
się
chwytało
Galica,
znana
postać
n a t e r e n i e P o d h a l a . O t o f r a g m e n t j e g o u t w o r u Janosik
Z b ó j n i c y , klęczący p r z y
zwłokach J a n o s i k a ,
przysięgają:
Z b ó j n i c y n a usługach r e s t a u r a c j i zakopiańskich. I I . 2 8 —
31. W y s t r ó j r e s t a u r a c j i „ J ę d r u ś " . I I . 32. R e k l a m a b a r u
„Poraj"
„Ślubujemy u t w y c h zwłok
Bronić g w a r y ,
Naskiej wiary,
N a s z y c h p r a w i ślebody...
Choćby z nas d a r l i pasy,
W kipiącej k ą p a l i s m o l e ,
K o ś c i łamali n a k o l e ,
Szubienic wyrastały lasy,
Przysięgamy!
Że w y t r w a m y !
A ż padną z a m k i i g r o d y . . .
( u d e r z e n i e trąbit, p o m r u k g r o m u ,
Podobne
u t w o r y , będące
kulturowych,
świadczące
odczytywania
—
jak
w
o
odbiciem
w y b i t n y c h poetów
przypadku
powyższym),
—
zbiorków
neoludowej
kładu m o ż n a w y m i e n i ć
poezji
sum.
W
Rozwija
się
roku
1937 —
Stanisława
—
chowej
Jest
zbójnik
występujący
chłopskiej
w
bajkowe
osadzoną
wyzyskiwanej
gdzie
Zachemskiego
Wysokich
poezji
t o zbójnik
wprawdzie
także
—
wiaterny
poematu
Janosik
zbójnik
z
Tar-
nowego
na tle sytuacji
krzywdy.
przymioty,
silnie
Gęśle
Tater
z opublikowaniem
zbójnik-mściciel
ziemską,
często
podhalańskiej,
Dobrowolskiego
się w
się
Wyszło
neoludowy.
wraz
Ryszarda
.pojawia
Z
prądów
sposobie
tematyką. D l a p r z y
Antoniego
czy Jana M a z u r a
i
(np. Wyspiańskiego,
często s p o t y k a m y się n a zbójnicką
z jawora
orszak
wstaje) "
przewijały
p r z e z polską prasę l a t m i ę d z y w o j e n n y c h .
kilka
32
różnych
popularności
typu.
społecznej,
Wyposażony
ale będący
w • t l e stosunków
w s i . Z a b i j a bogatych, rozdaje
postacią
społecznych
biednym
—
pde -dla s ł a w y , l e c z 'dla ulżenia d o l i l u d u . P o j m a n o
Jano
sika nie t y l k o na skutek zdrady
ludo
wej
legendzie,
a l e także
się w k a r c z m i e . I w r e s z c i e
h i s t o r i i , niż dotychczas
mściciela n i e ż y c z l i w a ,
Inlteligenicka
31
.
25
dlatego,
kochanki, jak w
że
nasz
bohater
upił
— zupełnie i n n e z a k o ń c z e n i e
— g a w i e d ź ogląda śmierć
swego
szydząca.
i neoludowa
tradycja
zbójnicka
warła b a r d z o s i l n y w p ł y w n a kulturę ludową
wy
Podhalan.
N a przykład strój. Z a m i a s t być, j a k w X I X w., p o p r o s t u
u b r a n i e m , staje
zamanifestowania
się o b i e k t e m
podziwu, koniecznym
„góralskości".
Michalina
dla
Cwiżewłcz,
95
II.
33—36.
Współczesne
pamiątki, s p r z e d a w a n e w p r y w a t n y c h s k l e p a c h i n a t a r g u w
d r e w n i a n y talerz, wieczka kasetek d r e w n i a n y c h .
Zakopanem
i społeczniczka
nauczycielka
wspomina
Bukowian,
z Bukowiny
Tatrzańskiej,
namawiała
j a k p o d koniec l a t dwudziestych
2 6
a b y wystąpili
p u b l i c z n i e ze
swymi
tańcami.
W y w o ł a ł o t o konsternację. T a ń c z y ć po góralsku n a s c e
nie? A
cóż w
ośmieszenie.
t y m ładnego?
pierwsze
stroju
męskim
zbójnickiej. O b s e r w u j e m y
trzydziestych,
znaczne
dość
długo.
strój —
Kiedy
już n i e t a k i
wyraźnie
wpływ
inteli
z niej neoludowej —
legendy
n a przykład, począwszy od l a t
rozpowszechnianie
się
„zbójnic
k i c h " opasków. O p a s k i , w X I X w . w ą s k i e , sięgają
nie od bioder po pachy
bione,
są
obecnie
( i l . 10). W t e d y
nabijane
końca
XIX
ozdobami
rozmiarów,
sadniczo
sięgając
ze
srebra
opowiadania
o
do m o n s t r u a l n y c h
i
się
też
funkcja
pasterzom.
zbójnikach
atrybucie
zbójnika,
Często
pracy,
spotykane
wywijających
spowodowały,
ciupagami,
że
niezbęd
ciupaga
za
częła slię cieszyć w i e l k i m w z i ę c i e m j a k o p a m i ą t k a z
h a l a , a g ó r a l o m służy n a dobrą
zbójnickiego.
Ponieważ
sprawę t y l k o
zmieniła
się
Pod
do
funkcja
tańca
ciupagi,
z m i e n i ł się też j e j w y g l ą d . M o s i ę ż n e l u b m i e d z i a n e
by, w
j a k i e wyposażona
jest
neoludowa
za
ciupagi.
o ciupadze cudownej Janosika, o ciupadze j a k o
nym
c i u p a g a , są p o
Po
koronacyjnym.
I I wojnie
światowej
Zbójnik
narodem
przystąpił
do b u d o w y
z całym
rzeczywistości.
6-letniego
Pomagał
walnie
( i l . 24). G r a ł w
Pamiętam pewien
w
podhalański
wraz
zrębów
nowej
wykonywaniu planu
filmie Podpole w
ogniu.
zespół podhalański, który w
( i l . 17). I c h f o r m a
d a w n y c h noży —
jest
nieomal
noże
identyczna
eksponatów m u z e a l n y c h .
—
prócz l o g i k i —
Ro
suge
r u j e , że są a u t e n t y c z n e . A i n t e l i g e n t , kupując
regionalną
pamiątkę, w y m a g a
mają
autentyku.
Autentyczne
o b r a z k i n a s z k l e o zbójnickiej
Słowacji, które przestano
i
tematyce
malować
X I X w . ; a u t e n t y c z n e mają
n a przełomie
J a k starałem się w y k a z y w a ć
Goszczyńskiego
w
niniejszym artykule,
się legendą
wartości n a t u r y
był
korzystają
o d piękna.
k a ż d y z w i e l k i c h t w ó r c ó w posługując
Zbójnik
ze
XVIII
b y ć zbójnickie noże, z a k u
cego s t a l e z k o n s u l t a c j i f a c h o w c a
nicką d ą ż y ł do p r z e k a z a n i a
być
przynoszone
p i o n e w 1970 r . bezpośrednio o d p r o d u c e n t a ,
samotnym
zbój
ogólniejszej.
romantycznym
b o h a t e r e m , zbójnik W i t k i e w i c z a рта-Polakiem o w i e l k i c h
duchowych
wartościach,
abójnik
Skoczylasa
—
silnym,
potężnym l u d o w y m b o h a t e r e m o n a d l u d z k i e j m o c y .
zbójnik współozesny n i e j e s t n i k i m , n i e w y r a ż a
Otóż
nic, nie
służy n i c z e m u — a r t y s t y c z n e p r z e t w a r z a n i e go g r o z i
uchronną
plajtą.
O s t a t n i niewypał
E r n e s t a B r y l l a Na
nie wnosi
szkle
n i c , zupełnie
malowane,
tego
Zbójnik,
treści
czy
który
dotychczas
artystycznych,
estetycznych
—
treści
służy
r e k l a m o w y m . Z n a l a z ł się w
był
typu,
denerwuje
nic nowego —
p ó ł s ł ó w e k i rżnięcie n a pseudoswojską
ozdo
pros
