-
Title
-
Świat jako bezprzedmiotowość/ Barbarzyńca 2008 nr 2(12)
-
Description
-
Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.32-41
-
Creator
-
Chodań, Przemysław
-
Date
-
2008
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:5184
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury”
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5575
-
Rights
-
Licencja PIA
-
Text
-
Przemysław
C hodań
Ur. w I 983 r., student religioznawstwa UJ. Interesuje się religiami gnozy, sztuką
X X wieku oraz sztuką najnowszą. Publikował w „teksty.bunkier", w s p ó ł p r a c u j e
z magazynem o sztuce „ A r t e o n " .
Świat
jako bezprzedmiotowość
Utopijne aspekty suprematyzmu Kazimierza Malewicza
Sztuka przeszłości, służąca religii i państwu (przynajmniej z pozoru), powinna w czystej (nieużytkowej)
sztuce suprematyzmu obudzić się do nowego życia i zbudować nowy świat - świat doznań...
Kazimierz Malewicz
1
U
topia to szczególny twór ludzkiej wy
obraźni. Jest ona projekcją stanu ide
alnego wobec marności zastanej sytu
acji społecznej, politycznej czy też artystycznej.
Może być ucieczką od rzeczywistości, może też
przybrać kształty realnych postulatów i dążeń.
„Utopista nie godzi się na świat zastany, nie
zadowala się aktualnie istniejącymi możliwo
ściami: marzy, fantazjuje, antycypuje, projektu
je, eksperymentuje" . Utopia pozwala spojrzeć
2
1
K. Malewicz, Świat bezprzedmiotowy, słowo/obraz
z dystansem na daną kulturę, jest jej krytyką.
Myślenie utopijne jest myśleniem twórczym.
Stwarza cele, ku którym powinniśmy kierować
swe wysiłki, by w zamian otrzymać prawdziwie
szczęśliwe społeczeństwo, idealny system poli
tyczny, wiedzę absolutną lub zbawienie. Utopia
jest jednak nie do zrealizowania, inaczej stałaby
się ideologią czy programem politycznym. Jak
podkreśla znawca awangardy rosyjskiej historyk
sztuki Andrzej Turowski, pojęcia „ideologia"
2
J. Szacki, Spotkania z utopią,
Sic!, Warszawa 2000, s. 33.
terytoria, Gdańsk 2006, s. 65.
BARBARZYŃCA
nn
Świat jako bezprzedmiotowość
i „utopia" odnoszą się do zupełnie innych zja
wisk. „Ideologię wiązałem zawsze z grupami
ludzi, którzy posiadali władzę i dążyli do jej
utrzymania. Ideologia była czymś, co uzasad
niało ich władzę. Natomiast utopie były wizjami
świata tych, którzy władzy nie posiadali" - mówi
Turowski .
3
Utopie najczęściej znajdowały wyraz w for
mie literackiej, tworząc oddzielny gatunek pisar
stwa. Jerzy Szacki, świadom sztuczności wszel
kich kategoryzacji, w y r ó ż n i a pięć głównych
form utopii: utopię miejsca (np. Państwo
Słońca
T. Campanelli, Nowa Atlantyda F. Bacona), uto
pię czasu (np. Ro\ 2240 Merciera, W roku 2000
Bellamyego), utopię ładu wiecznego (systemy
religijne lub filozoficzne projektujące społeczeń
stwa idealne, np. w Państwie Platona), utopię
zakonu (jakkomuny tworzone przez ludzi
powanych wokół haseł socjalizmu, anarchizmu
lub też reguły zakonów religijnych, np. założe
nia franciszkanizmu) Of aZ utopię polityki (np.
utopia państwa liniowy społecznej w osiemna
stowiecznej Francji czy hasła samtsimonistów
w wieku X I X )
4
Samo pojęcie „utopia" pochodzi z dzieła
szesnastowiecznego angielskiego pisarza Tho
masa More'a, którego pełny tytuł brzmi Ksią
żeczka zaiste złota i niemniej pożyteczna
ja\przyjemna o najlepszym ustroju państwa i nieznanej
dotąd wyspie Utopii . Etymologiczne znaczenie
terminu ująć można dwojako. Greckie topos
w znaczeniu „miejsce" z przedrostkiem „eu"
oznaczałoby „dobre miejsce", a gdy przedrost
kiem uczynić „ou", otrzymamy „miejsce, któ
rego nie ma" . Twórczości utopijnej nie należy
zawężać tylko do literatury. Aspekty utopijnie
5
6
3
Utopia to nie ideologia. 125. rocznica urodzin Kazimierza
33
mogą być zawarte w filozofii, na przykład w idei
nadczłowieka u Nietzschego, w koncepcjach
religijnych, gdzie przykładem są wszelkiego ro
dzaju milenaryzmy, czy w sztuce - tu prym wie
dli XX-wieczni malarze i poeci futuryści, z Ma¬
rinettim na czele. W architekturze utopijna była
skala projektu przebudowy Berlina w latach
trzydziestych X X wieku. „Sporządzone przez
Alberta Speera plany przebudowy Berlina są
dziś synonimem manii wielkości polityków narodowosocjalistycznych. Gigantyczne projekty
budowlane znacznie przerastały ekonomiczne
zasoby miasta" . Wcześniej, w wieku X V I I I ,
utopia w sztuce objawiała się projektami takich
architektów iak Etienne-Louis Boullee czy
Claude-Nicólas Ledoux. A sięgając do źródeł
kulturv eurooeiskiei rzec można iż utooiinie
nacechowane było myślenie artystów Grecji
klasycznei ich dążenie do piękna absolutnego
i próba unaocznienia w dziele zasad Prawdy
Dobra i Piękna Dziś estetyka Piękna Absolut¬
nego równa się najczęściej estetyce Kiczu
7
Artysta i epoka
20 marca 1927 roku w warszawskim hotelu
Polonia odbyło się otwarcie wystawy jedne
go z czołowych przedstawicieli sztuki awan
gardowej X X wieku, przez całe niemal życie
mieszkającego w Rosji, mistrza abstrakcjonizmu i prekursora minimalizmu - Kazimierza
Malewicza. Artysta, którego rodzice pochodzili
z Polski, zatrzymał się tu w drodze do Berlina,
skąd jego sztuka miała się rozprzestrzeniać
w całej Europie Zachodniej. Dzięki temu chciał
wydostać
twórczość z ograniczeń syste
mu politycznego ówczesnej Rosji, który coraz
5
ibid.
Malewicza. Z prof. Andrzejem Turowskim rozmawia
6
Ibid, s. 11-12.
Agnieszka Tabor, [w:] „Tygodnik Powszechny", http://
7
J. Gympel, Historia architektury, Könemann, Kolonia
tygodnik.onet.pl/1548,1153046,dzial.html.
4
Por. J. Szacki, op.cit.
e ( l B ) nu
BARBARZYŃCA
1996, s. 93.
Przemysław Chodań
34
bardziej ograniczał wolność wypowiedzi. Tak
jak Wassily Kandinsky i Marc Chagall chciał
uzyskać m i ę d z y n a r o d o w e uznanie. Pomimo
iż osobiście nigdy nie dotarł do artystycznego
centrum świata, jakim był wówczas Paryż, jego
dzieło należy do szczytowych osiągnięć w histo
rii sztuki awangardowej.
Kazimierz Sewerinowicz Malewicz przy
szedł na świat w Kijowie w 1879 roku . Na ogół
uznawany bywa za artystę rosyjskiego, ale polscy
rodzice i dzieciństwo spędzone na ukraińskich
wsiach nie pozostały bez wpływu na jego twór
czość. Ową wielokulturowość odzwierciedla
język jego rozpraw teoretycznych, który był
mieszaniną rosyjskiego, polskiego i ukraińskiego
właśnie. Polskim czytelnikom teksty Malewicza
starała się przybliżyć, między innymi, Helena
Syrkusowa. Fragmenty tych pism w jej tłuma
czeniu ukazywały się w słynnym piśmie polskiej
awangardy „Blok". Przez wiele lat twórca
8
utrzymywał żywy kontakt z Włady¬
sławem Strzemińskim oraz Katarzyną Kobro.
Należeli oni do prowadzonej przez Malewicza
grupy Unowis
Jak wyglądały prace Malewicza sprzed 1909
roku, nie dowiemy się nigdy, gdyż zostały przez
artystę spalone. Ten, zdawałoby się, dramatycz
ny akt wydaje się jednakowoż w pełni zrozu
miały. Malewicz stopniowo, acz konsekwent
nie, odchodził od malarstwa figuratywnego,
mimetycznego ku czystej, bezprzedmiotowej
abstrakcji. Tak jak wielu innych młodych ar
tystów w tym czasie chciał zerwać wszelkie
związki z uznćinćj za gorsza, konformistyczną
i niepasującą do prawdziwego modernisty sztu
ką akademicką. Z pomocą przyszły rewolucyjne
hasła włoskiego futuryzmu oraz francuskiego
8
Fakty z życia Malewicza podaję za: A. Turowski,
kubizmu, szybko podbijające umysły młodych,
zbuntowanych artystów w całej Europie. Nowe
czasy wymagały nowej sztuki, której głównym
celem miało być oddanie klimatu miasta, jego
specyfiki i dynamiki. Miasto, masa, maszyna!
Dla niepokornych twórców rosyjskich z po
czątków X X wieku bardzo w a ż n e były lata
1907-1912, czas intensywnej wymiany myśli
artystycznej z Europą Zachodnią, czas poszuki
w a ń własnej tożsamości w nurcie sztuki awan
gardowej . Pierwsza duża prezentacja nowej
sztuki europejskiej miała miejsce w Moskwie
w 1908 roku. Pokazano wtedy dzieła między
innymi Braque'a, Cezanne'a czy Matisse'a.
Wzorem swych zachodnich kolegów młodzi
rosyjscy twórcy zaczęli się skupiać w licznych
ugrupowaniach, których celem było pozby
cie się balastu sztuki tradycyjnej, akademickiej
i tworzenie dzieł nowatorskich oboietnych na
gusta szerokich mas odbiorców Przykładem
może być Związek Młodzieży ugrupowanie
artystyczne powstałe w Petersburgu w roku
1909 oficjalnie zarei estrowane rok DÓźniei
W wystawach organizowanych nrzez związek
brali udział tacy artyści, jak Kazimierz Malewicz W ł a d i m i r Tathri Aleksander Ekster
9
Olaa Rodanowa czv Michał Miatuszvn
fi,n,rv,rvrznei
W
o n e r v 7uKrir
