-
Title
-
Badania etnograficzne na Podhalu / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1
-
Description
-
ETNOGRAFIA POLSKA 1958, t.1, s.240-256
-
Creator
-
Kowalska-Lewicka, Anna
-
Date
-
1958
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:334
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Archeologii i Etnologii PAN
-
Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:373
-
Rights
-
Licencja PIA
-
Text
-
MAŁOPOLSKA
Prace pod kierunkiem K. Moszyńskiego
i J.
ANNA
Klimaszewskiej
KOWALSKA-LEWICKA
B A D A N I A ETNOGRAFICZNE
NA PODHALU
Pomysł zespołowego opracowania kultury ludowej Podhala powstał
w 1951 r. w grupie młodych etnografów krakowskich. Łączył się on z pla
nowaną wówczas przez Oddział Krakowski Polskiego Towarzystwa Ludo
znawczego monografią ziemi krakowskiej.
Pierwotnie mowa była o opracowaniu monograficznym całokształtu
kultury ludowej Podhala, z czasem jednak przedsięwzięcie to okazało się
niewykonalne z powodu braku przede wszystkim odpowiednio licznego
zespołu, czasu i pieniędzy. Postanowiliśmy więc ograniczyć się wyłącz
nie do przebadania produkcji w rolnictwie, hodowli i rzemiosła, z pew
nym tylko uwzględnieniem wymiany i konsumpcji — o tyle, o ile jest to
niezbędne dla pełnego obrazu badanego zagadnienia. Zawężenie tematyki
i rezygnacja z wielodziałowej monografii regionu miały również swe
uzasadnienie teoretyczne. Doszliśmy bowiem do wniosku, że jeśli ze
chcemy poszczególne działy traktować nie tylko w ich rozwoju histo
rycznym, ale także w powiązaniu z innymi zjawiskami kulturowymi,
wówczas opracowanie całości musi doprowadzić do szeregu powtórzeń.
Niemniej dojście do takiej decyzji wymagało dłuższego czasu, doświad
czeń terenowych i teoretycznych dyskusji, w ciągu których w badaniach
uwzględniano jeszcze pełną problematykę. Dzięki temu archiwum nasze
posiada dziś, poza danymi dotyczącymi produkcji, cały szereg materia
łów dotyczących nawet tak odległych dziedzin, jak sztuka ludowa, folklor,
demonologia, magia i in. Sporo tych materiałów znalazło zastosowanie
w naszym opracowaniu, na przykład magia rolna i hodowlana, sztuka
w połączeniu z rzemiosłem. Pozostałe natomiast bądź czekają dalszego
opracowania, bądź zostały przekazane innym instytucjom (np. zbiór pie-
BADANIA
ETNOGRAFICZNE
NA
PODHALU
241
śni oddano do dyspozycji Państwowego Instytutu Sztuki) lub też docze
kały się opracowań w charakterze odrębnych artykułów *.
Na wstępie zaznaczyć pragnę jeszcze jedno, co posłuży nam może aa
usprawiedliwienie wielu niedociągnięć. Zespół zaczynający w 1952 r.
pracę na Podhalu składał się wyłącznie z etnografów, wśród których nie
było nikogo, kto by ukończył studia przed wojną, a k i l k a osób było wów
czas jeszcze studentami. Brakowało również jakiejkolwiek tego typu
pracy etnograficznej napisanej po wojnie i opartej na nowoczesnej me
todologii, która mogłaby posłużyć za wzór.
Wybór Podhala jako terenu badań miał za sobą cały szereg argumen
tów. Chodziło mianowicie o region zwarty zarówno etnograficznie, jak
i geograficznie, a równocześnie niezbyt rozległy, możliwy do przebadania
przez niewielką grupę ludzi. Ponadto Podhale stosunkowo mało uległo
urbanizacji, zachowując cały szereg cech swej tradycyjnej kultury, a rów
nocześnie jest obszarem, na którym dzięki rozwiniętym centrom letnisko
wym, rozbudowanej sieci komunikacyjnej i rozwijającemu się w ostat
nich latach przemysłowi (przemysł drzewny, żwirownie, kamieniołomy,
kombinat skórzany w Nowym Targu, przemysł chałupniczy organizo
wany na wielką skalę przez CPLiA) śledzić możemy powstawanie nowych
form życia ekonomicznego.
Na Podhalu wreszcie do dwu podstawowych dla całej wsi polskiej
dziedzin produkcji (rolnictwa i hodowli typu nizinnego) dołącza się je
szcze trzecia, posiadająca własną organizację, własne powiązania spo
łeczne itd. Jest to pasterstwo polaniarskie i wysokogórskie.
1
Artykuły powstałe na podstawie materiałów zespołu: Z. G o ł ą b , O
zróżnico
waniu wewnętrznym
gwary podhalańskiej,
„Język Polski", R. 34: 1954, nr 2,
s. 85—111; B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a, Gospodarcze i społeczne
podstawy
pasterstwa tatrzańskiego,
Biblioteka Etnografii Polskiej, t. 3 (w druku); t e n ż e ,
Badania nad organizacją
ivypasu w pasterstwie wysokogórskim
na Podhalu, [w:]
Pasterstwo Podhala (w druku); t e n ż e . Hodowla w tradycyjnej kulturze Podhala,
„Kwart. H K M " , R. 5: 1957, nr 2, s. 291-298; A. K o w a 1 s k a - L e w i c k a, Janos,
rzeźbiarz
ludowy z Dębna, „Polska Sztuka Ludowa", R. 8: 1954, nr 3, s. 162—173;
t e n ż e , omówienie pracy W. Jostowej: Tradycyjne pożywienie
ludności PodhaŁa,
„Kwart. H K M " , R. 4: 1956, nr 1, s. 152—155; t e n ż e , Kilka uwag o wędrówkach
za
robkowych górali podhalańskich.
„Kwartalnik Historyczny", R. 64: 1957, nr 2;
t e n ż e , Haft biały na Podhalu, „Polska Sztuka Ludowa" (w druku);
tenże,
Handel wiejski na Podhalu w drugiej połowie
XIX i w początkach
XX
wieku,
„Kwart. H K M " , R. 5: 1957, nr 2, s. 305—314, t e n ż e , O zbójnickich
skarbach, „Zie
mia", R. 2: 1957, nr 3, s. 17—19; A. Z a rn b r z y c k a, Stan badań nad
rzemiosłem
ludowym na Podhalu, „Slovensky Närodopis", Bratislava, R. 16: 1957, nr 2—3;
A. Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z , Organizacja
zbytu wyrobów
rzemiosła
wiejskiego na Podhalu iv latach 1870—1950, „Kwart. HKM", R. 5: 1957, nr 2,
s. 299—305; A. Z a m b r z y c k a
i K . M a l k i e w i c z , Fajczarstwo
na Podhalu,
„Pol. Szt. Lud'.', R. 10: 1958, nr 4—5, s. 209—218.
Etnografia
Polska
I
16
ANNA
242
KOWALSKA-LEWICKA
Ważny też dla nas był fakt, że Podhale jest regionem Polski o naj
bogatszej chyba literaturze, której większość dotyczy jednak dziedzin
życia nie związanych z gospodarką, wyłączywszy pasterstwo typu gór
skiego. Z drugiej za to strony, za podstawę badań etnograficznych mieli
śmy bogatą literaturę historyczną i doskonałe opracowanie geograficznogospodarcze Leszczyckiego , które wybitnie ułatwiały pracę. Do wzglę
dów powyższych dołączyły się także praktyczne, przede wszystkim b l i
skość od Krakowa omawianego terenu i jego dostępność.
Co do obszaru, jakim mieliśmy się zajmować, to na temat zasięgu
Podhala toczy się od dłuższego czasu dyskusja. W wyznaczaniu jego gra
nic brano za kryterium bądź granice administracyjne, czyli granice po
wiatu, bądź zasięgi pewnych zjawisk językowych, bądź wreszcie zasięgi
pewnych elementów kultury, najczęściej stroju. Utożsamienie Podhala
z powiatem nowotarskim, jakkolwiek dogodne z punktu widzenia w y
korzystania archiwów i statystyk powiatowych, w t y m wypadku okazało
się niewskazane, gdyż powiat obejmuje kilka różnych grup etnograficz
nych, które trudno traktować łącznie. W wypadku kryterium języko
wego stwierdzono, że tzw. archaizm podhalański i inne charakterystyczne
dla Podhala cechy językowe sięgają aż po Myślenice i w żadnym w y
padku na ich zasięgu nie można budować granic regionu. Kryteria za
czerpnięte z kultury ludowej okazały się płynne. Na przykład strój pod
halański przeżywa obecnie okres ekspansji i szybko powiększa swój
zasięg. Ostatecznie więc zamknęliśmy region w granicach dawnego przed
rozbiorowego starostwa nowotarskiego z pewnymi jednak knrekturami.
Polegają one na włączeniu do naszego obszaru wsi należących do cyster
sów (Ludzimierz i in.) oraz dzierżawy dębniańskiej i prywatnych ma
jątków, które jakkolwiek leżały w obrębie tego obszaru, administracyjnie
od starostów były niezależne. Zasięg Podhala wygląda w takim układzie
następująco: południową granicę stanowią Tatry, zachodnia biegnie mniej
więcej wzdłuż rzeki Czarny Dunajec i jest jednoznaczna z granicami
Orawy. Granica północna biegnie działem wodnym między Rabą a Du
najcem i dalej ku wschodowi główną granią Gorców; wschodnia zaś
wzdłuż rzeki Białki, prawobrzeżnego dopływu Dunajca, poza którą leży
już Spisz.
2
Obszar, który ludność miejscowa nazywa Podhalem i którego mie
szkańcy nadają ton całemu pozostałemu krajowi, nosi w literaturze nazwę
Skalnego Podhala i sięga od podnóży Tatr po północne krańce wzgórz,
ciągnących się nieprzerwanie od Tatr po dolinę nowotarską. Jest to
obszar mało urodzajnych gleb, zasiedlony stosunkowo późno, o przewadze
wsi z łanowym układem gruntów leżących w większości w dolinach stru- S. L e s z c z y c k i ,
Region
Podhala,
Kraków
1938.
BADANIA
ETNOGRAFICZNE
NA
PODHALU
243
mieni. Zaledwie parę wsi położonych tuż pod Tatrami i powstałych
szczególnie późno, bez dokumentu lokacyjnego, ma charakter polaniarski.
Na nizinie nowotarskiej, na żyznych glebach aluwialnych, leżą wsie naj
starsze na tym terenie, o układzie pól niwowym. Do trzeciej grupy należą
wsi na stokach Gorców. W k i l k u wsiach leżących na wschodniej granicy
regionu, zwłaszcza w Dębnie i Brzegach, obserwujemy odrębności kultu
rowe wynikające z silnych wpływów spiskich.
W powyższym podziale wyraźny charakter łącznika kulturowego mają
góry (Tatry i Gorce). Związki kulturowe w obrębie poszczególnych grup
tłumaczyć można między innymi unifikującym działaniem pasterstwa,
które potem na terenie rodzinnej wsi nadaje w wielu dziedzinach ton
życiu społeczności wiejskiej.
Pod Skalnym Podhalem będziemy więc rozumieć grupę wsi związa
nych letnim wypasem w Tatrach; wsi związane letnią gospodarką polaniarską w Gorcach stanowić będą drugą grupę; wreszcie w nizinie nowo
tarskiej leżą wsie, które łączy ich charakter przede wszystkim rolniczy.
Na odrębność etnograficzną Podhala niewątpliwie wpłynęły jego dzieje,
poczynając od zasiedlenia tych terenów. Problemem tym zajmowało się
wielu badaczy, od Morawskiego poczynając. Sporo uwagi poświęcili mu
P o t k a ń s k i , po nim Raf acz i Dobrowolski . Zajmowali się nim Długo
polski. Czubek, Baranowie i in. Szczególnie wiele na ten temat pisano
w okresie międzywojennym.
W świetle danych historycznych wydaje się być pewne, że już
w X I I w. istniały na Podhalu jakieś osiedla ludzkie, skupiające się w do
linie nowotarskiej wzdłuż brzegów Dunajca. Pierwsza ta fala osadnicza
etnicznie polska napłynęła prawdopodobnie z północy, posuwając się
w górę biegu Raby, a następnie przez przełęcze Obidowską , Siemia
nowicką i Pieniążkowićką przedostała się na nizinę nowotarską. Udział
doliny Raby w zasiedleniu Podhala potwierdza wybitna zgodność dia
lektyczna między tymi dwoma obszarami'. Mniej ważną arterię komu
nikacyjną stanowi Dunajec, trudno dostępny skutkiem wąskości doliny.
Prawdopodobnie już wtedy omijano przełomy dunajcowe idąc doliną
Ochotnicy i Przełęczą Knurowską, między masywem Lubania i Turbacza,
szlakiem do ostatnich czasów uczęszczanym w drodze z Podhala do
Sącza.
3
4
r>
6
;l
K. P o t k a ń s k i , Pisma, pośmiertne,
t. 1, Kraków 1922, s. 284—388 i t. 2,
Kraków 1924, s. 333—345.
' J . R a f a c z, Dzieje i ustrój Podhala Nowotarskiego, Warsizawa 1935.
K . D o b r o w o l s k i , Najstarsze osadnictwo Podhala, Kraków 1935 i Inne
prace.
Na drogę tę pierwszy zwrócił u w a g ę K. D o b r o w o l s k i , op. cit., s. 8.
K. D o b r o w o l s k i , op. cit., s. 9.
3
e
;
ANNA
KOWALSKA-LEWICKA
Od X I I I w. rozpoczyna się zorganizowane osadzanie wsi na terenie
Podhala. Wiek X I V cechuje napływ Niemców spiskich, którzy nie two
rzyli tu jednak zwartych kolonii, dzięki czemu stosunkowo szybko zasy
milowali się i wrośli w większość polską. Pozostały po nich niektóre
nazwy wsi i nazwiska zapisane w aktach lokacyjnych.
Obok elementu polskiego i niemieckiego, niewielkiego zresztą liczeb
nie, nieco później zjawiają się na Podhalu pasterze, tzw. wołoscy. Za
gadnienie grup pasterskich, które pod nazwą Wołochów ekspandują
wzdłuż Karpat na zachód, od dawna budziło żywe zainteresowanie nie
tylko w Polsce. U nas zagadnieniem t y m zajęli się zarówno historycy
(Potkański, Rafacz, Szczotka i in.), jak językoznawcy (Rozwadowski) oraz
z punktu widzenia genezy pasterstwa górskiego geografowie i etnogra
fowie (Hołub-Pacewiczowa, Kopczyńska-Jaworska); najwięcej zaś uwagi
poświęcił sprawie wołoskiej K . Dobrowolski. Mimo wnikliwych badań
wciąż jeszcze istnieją liczne problemy, które oczekują rozwiązania.
Powracając do akcji kolonizacyjnej Podhala stwierdzić należy, że
jakkolwiek wyglądało pierwotne osadnictwo, faktem jest, że systema
tyczna akcja osiedleńcza prowadzona t u była dopiero przez wielką wła
sność. Pierwszymi osadźcami byli cystersi, a po ich przeniesieniu do
Szczyrzyca ( X I I I w.) obszary im nadane, z wyjątkiem Ludzimierza i wsi
przyległych, przechodzą w posiadanie króla. Od tego czasu trud koloni
zacji Podhala podjęli starostowie, szczególnie rodzina Pieniążków. Czer
pią oni rezerwy ludzkie głównie z północnego zaplecza, z doliny Raby.
Choć ucisk feudalny dawał się we znaki ludności wiejskiej również
na Podhalu, posiadała ona bez porównania lepsze warunki niż chłopi po
zostałych dzielnic Polski. Składało się na to wiele przyczyn. Przede
wszystkim los chłopów w królewszczyznach był na ogół znacznie lżejszy
niż w majątkach własności prywatnej; poza t y m w bliskości były niedo
stępne góry, gdzie zawsze chronić mógł się zbieg; wreszcie licha górska
ziemia i ostry klimat nie dawały warunków do zakładania folwarków,
obliczonych wówczas prawie wyłącznie na produkcję zbożową, głównych
narzędzi ucisku feudalnego. W wieku największego w Polsce rozwoju
pańszczyzny na Podhalu dokonuje się przejście z gospodarki pańszczyź
nianej na czynszową. Ma i to niewątpliwy wpływ na kształtowanie się
całej późniejszej kultury regionu.
Aneksja Podhala przez Austrię następuje w 1769 r., po czym po trak
tacie rozbiorowym w 1773 r. całe starostwo nowotarskie zostaje wcie
lone do dóbr kameralnych cesarskich. W 1818 r. zostaje przeprowadzony
szacunek tych dóbr, podział ich na 4 sekcje i sprzedaż w ręce prywatne.
Ten bardzo pobieżny szkic historii regionu ma na celu zwrócenie uwagi
przede wszystkim na dwa czynniki: na element osadniczy, który sta
nowi substrat dzisiejszej ludności, i na fakt, że od zarania dziejów
BADANIA
ETNOGRAFICZNE
NA
PODHALU
24.5
chłopi starostwa nowotarskiego cieszyli się większymi swobodami niż
większość chłopów Rzeczypospolitej. Pod t y m względem szczególnie
ważny jest wiek X V I I I i początek X I X , tak już bliskie okresowi, który
etnograf może poznać drogą badań terenowych.
Zainteresowaniami swoimi objęliśmy okres stulecia od uwłaszczenia
chłopów po rok 1953, datę ukończenia przez nas badań terenowych.
Okres ten, stosunkowo niedługi, pełen jest zasadniczych przemian k u l
turowych. Dla odpowiedniego ustawienia w czasie owych przemian ko
nieczne więc było przeprowadzenie jego periodyzacji.
Pierwsze 25—30 lat po uwłaszczeniu nie przynosi na Podhalu więk
szych zmian. Sam akt uwolnienia chłopów z pańszczyzny wobec braku
możliwości zarobkowych, a co za t y m idzie — gotówki i zupełnego za
cofania gospodarczego, nie miał t u tak przełomowego znaczenia, jak
na innych ziemiach polskich. Przełom następuje dopiero w okresie
1870—1880. Złożyło się n a ń wiele powodów, z których najważniejszym
stała się zarobkowa emigracja do Ameryki. Początek jej przypada na
lata siedemdziesiąte ubiegłego wieku. Wedle pewnych wiadomości
pierwsze wypadki wychodźstwa pojawiły się na terenach podgórskich
Galicji w 1873 r., po czym w ciągu zaledwie paru lat objęły olbrzymie
rzesze ludności. Działalność agitacyjną prasa ówczesna przypisuje kle
rowi.
Wychodźstwo to ma dwa zasadnicze aspekty. Z jednej strony l i k w i
duje przeludnienie kraju, które zwłaszcza na Podhalu było bardzo wiel
kie, z drugiej wychodźcy zaczynają nadsyłać lub wracając przywozić do
kraju gotówkę . Po raz pierwszy na wsi podhalańskiej zjawia się wów
czas pieniądz w większych ilościach. Zapas gotówki pozwala na zakup
nowego sprzętu w gospodarstwie, wprowadzenie nowych roślin upraw
nych i przede wszystkim nawozów sztucznych. Tu i ówdzie zaczyna się
przeprowadzać melioracje, powiększając w ten sposób powierzchnię
uprawnej ziemi.
Obok emigracji zarobkowej otwierają się dla Podhala dalsze możli
wości uzyskania gotówki i nawiązania kontaktów z szerokim światem.
Jest to coraz bardziej nasilający się ruch letniskowy, którego jednym
z głównych inicjatorów stał się dr Chałubiński, propagator leczniczych
właściwości górskiego klimatu. Co prawda ruch ten jeszcze w pierw8
9
8
Por. artykuły w „Dzienniku Polskim" 1876, nr 108 i 124, oraz w „Czasie" 1876,
nr 131.
Poza tym pobyt za granicą w wielu wypadkach kształcił fachowców. We wsi
Ciche spotkaliśmy kowala, który rozwinął s w ą w i e d z ę techniczną na emigracji
i powrócił przywożąc cały zestaw narzędzi oraz nowe metody pracy. Stał się on
specjalistą od wyrobu nowego typu pługów na dużą część powiatu. Jego uczniami
jest wielu kowali okolicznych.
9
246
ANNA
KOWALSKA-LE WICKA
szych latach X X w..obejmuje zaledwie kilka wsi podtatrzańskich, nie
mniej powstaje dzięki niemu z początku tylko sezonowy rynek we
wnętrzny, zaczyna powstawać ruch budowlany, otwiera się możliwość
zarobków przy przewozie letników i towarów dla nich. Wreszcie ostat
nim, lecz nie najmniej ważnym czynnikiem otwierającym przed Pod
halem możliwości rozwoju staje się zbudowanie l i n i i kolejowej najpierw
do Chabówki, a następnie doprowadzenie jej do Zakopanego (otwarcie l i
nii (kolejowej do Zakopanego nastąpiło w 1899 r.).
Wszystkie te względy wskazują wyraźnie, że impakt kapitalizmu roz
poczyna się dla Podhala dopiero w latach osiemdziesiątych ubiegłego
stulecia. Będzie to więc okres drugi po pofeudalnej martwocie gospo
darczej trzeciej ćwierci X I X w. Doprowadzamy go do 1918 r., do za
kończenia pierwszej wojny światowej.
W latach I wojny światowej w całej gospodarce widzimy gwałtowne
cofnięcie się do poziomu niemal pańszczyźnianego. Jednakże zahamo
wanie rozwoju jest tylko pozorne. Po zawarciu pokoju przychodzi ko
niunktura gospodarcza dla wsi, nowy dopływ gotówki i , co równie
ważne, przełamane zostają dawne autorytety wiejskie. Młodzi, którzy
zwiedzili wiele krajów w swych wędrówkach wojennych, są teraz skłonni
do przyjęcia każdej nowości. Obserwujemy wyraźne podniesienie się
i unowocześnienie gospodarki. Równocześnie zaczyna się gwałtowny
wzrost ruchu letniskowego. Nie tylko widzimy szybki rozrost Zako
panego, ale napływ gości daje się zauważyć w całym szeregu wsi dotąd
nie objętych ruchem kuracyjno-wypoczynkowym. Rozwija się przemysł
pamiątkarski, rośnie rynek wewnętrzny na produkty hodowlane przy
równoczesnym wyraźnym podniesieniu się hodowli.
Zanim przejdziemy do następnego, trzeciego okresu, należy zazna
czyć, że I wojna światowa przyniosła na Podhalu większe zmiany niż
na innych ziemiach polskich. W poprzednim wieku, zwłaszcza w czasach
poprzedzających budowę kolei do Chabówki i Zakopanego, Podhale
było izolowane od północnych ziem polskich. Natomiast na południu, za
Tatrami, rozciągały się doliny żyzne, potrzebujące rąk do pracy. Tutaj
więc, głównie na Spisz i Liptów, a nawet na nizinę węgierską w okolice
Koszyc, kierowały się zainteresowania mieszkańców Podhala. Tu, do
Starej Wsi na Spiszu i Trzciany na Orawie udawali się oni na wielkie
doroczne jarmarki, gdzie obok żywności można było nabyć wszelkie
wyroby skórzane (uprząż, kożuchy, buty), wyroby metalowe (kosy,
kotły, dzwonki dla owiec i bydła), ceramikę i wiele innych . Na po
łudnie szli w poszukiwaniu żywności, zakupując tam przede wszystkim
l0
1 0
łowie
A. K o w a l s k a - L e w i c k a ,
Handel wiejski na Podhalu w drugiej
po
XIX i w początku
XX wieku. „Kwart. H K M " , R. 5: 1957, nr 2, s. 305—314.
BADANIA
ETNOGRAFICZNE
NA
PODHALU
247
zboże, a jesienią kapustę. Wreszcie na południe udawali się na prace
sezonowe, sianokosy i żniwa; szli też do Budapesztu na pracę w cegielni,
przy budowie domów i w fabryce obuwia .
Wprowadzenie kolei łączącej Podhale z resztą Polski osłabiło nieco
natężenie tych wędrówek, ale bynajmniej kontaktów nie przerwało. Kres
położyło i m dopiero zamknięcie granicy polsko-czechosłowackiej w 1918 r.
Dla Podhala był to prawdziwy cios. Istniały wprawdzie przepustki gra
niczne dla właścicieli pól i możliwości dzierżawienia pastwisk i wypasu
po południowej stronie Tatr, niemniej cały handel i wiążące się z nim
rozliczne kontakty kulturowe musiały podupaść, a z biegiem czasu
skierować się ku północy. Zwłaszcza dla kultury materialnej regionu,
głównie Skalnego Podhala, miało to duże znaczenie. Wzrosło natomiast
znaczenie Nowego Targu jako jedynego poważniejszego punktu jarmarcz
nego, co z kolei wpłynęło na unifikację kultury podhalańskiej. Jarmarki
nowotarskie zbliżyły Skalne Podhale do niziny nowotarskiej i wsi stoków
Gorców, ułatwiając t y m samym rozprzestrzenienie się ,,stylu podhalań
skiego" na te tereny.
Druga wojna światowa przynosi terror i niedostatek, ale i w tym
okresie nastąpiły istotne zmiany w zakresie gospodarki. Działalność
instruktorów rolnych okresu okupacji, premiowanie rasowego bydła,
które chronione było od rekwizycji, wprowadzanie nowych ras owiec,
działalność związku pszczelarskiego itd. pozostawiły dodatnie skutki.
Wywóz olbrzymich rzesz ludzi na przymusowe roboty do Niemiec, gdzie
w wielu wypadkach pracowali na wsi zapoznając się z nowymi maszy
nami rolniczymi i nową techniką uprawy, nie pozostał bez wpływu na
podniesienie się poziomu zainteresowań postępem techniki. Duże zna
czenie dla podniesienia poziomu gospodarki regionu miały też wędrówki
górali po żywność do Miechowskiego i Proszowskiego.
Po zakończeniu wojny zaczął się dla Podhala czwarty z kolei okres
przemian. Odpływ olbrzymich rzesz małorolnych na Ziemie Odzyskane
i częściowo na tereny połemkowskie oraz mniejszy liczebnie odpływ do
ośrodków przemysłowych zlikwidował narastające przeludnienie. Po
stępujące uprzemysłowienie terenu, rozwój przemysłu chałupniczego
i dalszy rozwój ruchu letniskowego dostarczyły wsi sporych zasobów
gotówki. Młodzież masowo uczęszczająca do szkół zawodowych, ogólno
kształcących i na wyższe uczelnie niejednokrotnie wracała potem na
wieś rodzinną, podnosząc poziom kulturalny otoczenia.
Reasumując, interesujące nas stulecie dzielimy na cztery zasadnicze
okresy: a) okres pofeudalny, lata 1848—1870/1880; b) impakt kapitan
11
W. J o s t o w a ,
Wędrówki
zarobkowe
górali
podhalańskich,
R. 24: 1955, s. 141—153; A. K o w a l s k a - L e w i c k a ,
K i l k a uwag o
zarobkowych górali podhalańskich,
„Kwart. Hist.", R. 64: 1957, nr 2.
„Wiarchy",
wędrówkach
248
ANNA
KGWALSKA-LEWICKA
lizmu, lata 1870/1880—1918; c) okres międzywojenny dalszej kapitali
zacji Wsi, lata 1918—1945; d) okres socjalizacji wsi, od 1945 r.
Jak już wspomniano, problematyka naszych badań została w trakcie
prac zwężona do głównych działów produkcji: rolnictwa, hodowli i rze
miosła. Spożycie i wymiana potraktowane zostały jedynie jako rozdział
uzupełniający i zamykający niejako cykl produkcyjny.
Dalsze ograniczenie zakresu pracy polegało na tym, że zdecydowa
liśmy się opracować zebrane dane tylko jako materiały do gospodarki
Podhala. Nie wyklucza to oczywiście dalszych prac i zamiaru opubliko
wania w przyszłości ogólnego, syntetycznego ujęcia całości czy też sze
regu ujęć syntetycznych poszczególnych działów produkcji przez ucze
stników badań.
Kultura ludowa Podhala, jakkolwiek w pewnych swych działach
(budownictwo, strój, organizacja pasterstwa) bardziej zachowawcza od
innych, ulega obecnie, zwłaszcza w dziedzinie produkcji rolnej czy rze
mieślniczej, bardzo szybkim przekształceniom. Góral podhalański dzięki
szczególnie silnie rozwiniętemu uzdolnieniu technicznemu i poszukiwa
niu nowości, które mogłyby ułatwić jego pracę, bez oporów przyjmuje
każdą nadającą się do jego warunków bytowania nowość. Już w czasie
naszych kilkuletnich badań zdołaliśmy zaobserwować duży postęp
zwłaszcza w takiej dziedzinie, jak rolnictwo. Każde nowe narzędzie jest
chętnie nabywane, pierwszymi próbami jego użycia interesuje się cała
wieś i w razie pozytywnych skutków niezwłocznie stosuje u siebie. Co
więcej, górale sami ulepszają i dostosowują do własnych warunków te
renowych nowo zakupione narzędzia fabrycznej produkcji. To samo
zjawisko, jak już wspomniałam, wadzimy w innych dziedzinach życia,
np. elektryfikacja niektórych wsi umożliwiająca użycie nowych maszyn
w bardzo krótkim czasie przekształciła wiele rzemiosł i zakładów prze
mysłowych wiejskich.
Objawy tej łatwej chłonności wszelkich zdobyczy technicznych, a co
za t y m idzie bardzo szybkie przekształcanie stosunków produkcji, aczkol
wiek ze wszech miar pozytywne z punktu widzenia postępu, są jednak
sygnałem dla etnografów, że właśnie na tym terenie i w tej dziedzinie
należy jak najszybciej i najenergiczniej prowadzić akcję' rejestrowania
faktów m. i n . w zakresie już przemijającej kultury ludowej.
Jednym więc z naczelnych celów naszej pracy było utrwalenie dla
nauki ginącej tradycyjnej gospodarki. Materiały w naszym ujęciu nie
ograniczają się jedynie do opisu, choć i na ten opis kładzie się duży
nacisk. Naczelnym naszym dążeniem jest ściśle historyczne uszerego
wanie faktów w obrębie czterech wydzielonych okresów i trzech stref
kulturowych tak, aby samo ich ustawienie dawało obraz przeobrażeń,
jakim podlegała wieś podhalańska na przestrzeni minionego stulecia.
BADANIA
ETNOGRAFICZNE
NA
PODHALU
249
Chodzi nam ponadto o przedstawienie faktów na tle całokształtu sto
sunków oraz o przedstawienie ich w powiązaniu z sobą. Dając opis na
rzędzi i sposobów produkcji staramy się łączyć je w pewnym stopniu
z odpowiadającymi im zjawiskami społecznymi, z wiedzą ludową na
ich temat oraz częściowo, zwłaszcza w odniesieniu do okresów najdaw
niejszych, z wierzeniami i praktykami magicznymi, które wokół nich
narosły. W związku z produkowaniem narzędzi i posługiwaniem się
nimi interesuje nas zagadnienie pracy i jej organizacji w obrębie naj
mniejszej komórki produkcyjnej, jaką jest rodzina, oraz w społeczności
wiejskiej.
Właściwe prace terenowe poprzedzone studium literatury trwały dwa
lata, 1952 i 1953 r. Rozpoczęliśmy je od badań stacjonarnych prowadzo
nych przez dwa miesiące w jednej z najbardziej typowych wsi Skal
nego Podhala — w Cichem. Badaniami objęto górną część tej rozległej
wsi, tzw. Wierch Ciche, z przysiółkami Zoki i Ostrysz. Jest to wieś o ła
nowym układzie pól, do niedawna zachowawcza, na której terenie jed
nak można obserwować wybitny postęp na przestrzeni ostatnich k i l k u
nastu lat. Jest ona przy tym silnie związana z tradycyjną gospodarką
pasterską. W samym Wierch Cichem żyje obecnie kilkunastu baców,
a nie spotyka się niemal mężczyzny, który by w swym życiu nie spełniał
obowiązków honielnika (pomocnika juhasa) lub juhasa.
Drugim etapem terenowej pracy było przebadanie w ciągu dziewię
ciodniowych wypadów trzech dalszych wsi typowych dla dalszych dwu
partii Podhala, a więc leżącej na nizinie nowotarskiej wsi Krauszowa,
o niwowym układzie pól i odmiennej organizacji rolnictwa oraz hodowli,
zaś następnie Obidowej, typowej wsi gorczańskiej, leżącej w obrębie
dawnego starostwa nowotarskiego. Przebadano również Brzegi, podobnie
jak Ciche leżące w obrębie Skalnego Podhala, ale na jego drugim,
wschodnim krańcu.
Po badaniach w pewnej mierze stacjonarnych w wymienionych 4
wsiach dalszy etap naszej pracy polegał na przeprowadzeniu badań typu
inwentaryzacyjnego, które trwały pełny miesiąc (lipiec 1953 r.) i objęły
9 wsi leżących na terenie całego Podhala. Ujawniły one pewne cechy
kulturowe nie spotykane w poprzednio badanych Wsiach, pozwoliły w y
kreślić przybliżone zasięgi niektórych zjawisk i umożliwiły uchwycenie
specyfiki terenu jako całości oraz jego poszczególnych partii.
Nadmienić należy, że prócz wsi, w których przeprowadzono syste
matyczne badania, poznano nadto w sposób orientacyjny szereg wsi
okolicznych drogą wypadków z punktów badanych bardziej szczegółowo
(mapka 5).
W badaniach chodziło nie tylko o uzyskanie danych drogą wywia
dów, ale też o naoczną obserwację życia wsi i zabiegów gospodarskich.
Badania
•
1951-1952
fonograficzne
badania
zzspofoue
O Etnograficzne
badania
indywidualne
A
Mapka 5.
na Podhalu u latach
Badania
językoznawcze
— Granica
powiatu
•--Granica
regionu
Badania na Podhalu w latach 1951—1953
nowotarskiego
PoJhali
BADANIA
ETNOGRAFICZNE
NA
PODHALU"
251
Dla poznania więc pełnego cyklu rocznego tego życia i zabiegów wska
zane było takie rozłożenie badań, które by pozwoliło na przebywanie na
wsi w różnych porach roku, co też mniej więcej doprowadziliśmy do
skutku, jak widać z załączonego wykazu terminów badań.
Luty — Obidowa, dziewięciodniowy pobyt w 1953 r.;
marzec — Ciche, miesięczny pobyt w r. 1952 i dziesięciodniowy
w 1954 r.;
maj — Dębno, dwutygodniowy pobyt w 1951 r.;
maj — Ochotnica, dwutygodniowy pobyt w 1951 r.;
maj — Krauszów, dziewięciodniowy pobyt w 1953 r.;
lipiec — wędrówka po całym Podhalu trwająca pełny miesiąc,
1953 r.;
sierpień
— Murzasichle, czterodniowe badania
uzupełniające
w 1955 r.;
sierpień — Kościelisko, tygodniowy pobyt w 1951 r.;
sierpień — Chochołów, tygodniowy pobyt w 1951 r.;
sierpień — Ludzimierz, tygodniowy pobyt w 1951 r.;
wrzesień — Ciche, miesięczny pobyt w 1952 r.;
listopad — Brzegi, dziewięciodniowy pobyt w 1953 r.
W podanym powyżej wykazie uwzględniam zarówno badania ze
społowe, jak i indywidualne z 1951 r. (materiały z tych badań oddano do
dyspozycji zespołu) oraz uzupełniające z 1955 r.
Następnym z kolei problemem, łączącym się przede wszystkim
z eksploatacją wsi reprezentacyjnej, był sposób jej badania. I tu zasto
sowano metodę podobną jak poprzednio. Rozpoczęto bowiem od prze
pracowania całego zagadnienia w obrębie jednej rodziny typowej dla
danego środowiska zarówno pod względem zamożności, jak i sposobu
życia. Dało to jednolite poznanie całości problemu, tak jak on wygląda
w obrębie najmniejszej grupy społecznej, a równocześnie najmniejszej
jednostki produkcyjnej. Przy zastosowaniu tego systemu dzięki dłuż
szemu kontaktowi z niewielką grupą ludzi związanych z sobą więzią
pokrewieństwa i wspólnoty gospodarczej badacz zyskuje lepsze zrozu
mienie miejscowego sposobu myślenia i odczuwania, zaczyna niejako
solidaryzować się z rodziną informatora, patrzeć na wieś jej oczyma.
Dzięki takiemu dopiero zżyciu ma się możność wyczucia i zrozumienia
sensu nieuchwytnych dla zwykłego wywiadu procesów. Krótkotrwałe
kontakty, choćby nawet z wieloma informatorami, mogą doprowadzić do
dokładnego poznania instytucji kulturowych, nigdy jednak nie dadzą
bezpośredniego wglądu w motywy tego, co dzieje się wokół nas.
Jak od wsi reprezentatywnej badanej stacjonarnie przechodzimy do
poznania całego obszaru objętego naszymi zainteresowaniami, tak od
jednej rodziny, na której przykładzie poznaliśmy całokształt danego za-
ANNA
KOWALSKA-LEWICKA
gadnienia, przechodzimy do innych mieszkańców wsi, starając się do
bierać informatorów w ten sposób, aby reprezentowali różne warstwy
społeczne, by byli przedstawicielami różnych pokoleń. Wywiady na te
mat poszczególnych działów kwestionariuszy przeprowadzano z fachow
cami w tej dziedzinie. Bardzo interesujące rezultaty dała próba prze
prowadzenia wywiadów z przedstawicielami trzech pokoleń w obrębie
jednej rodziny. Nie chodziło tu, rzecz prosta, o opis samych faktów
etnograficznych, które zwłaszcza we wsiach konserwatywnych wszystkie
pokolenia znają niemal równie dokładnie, ale o różnicę podejścia trzech
pokoleń do danego problemu, zwłaszcza różnicę w wartościowaniu zja
wisk.
Przed przystąpieniem do prac terenowych członkowie zespołu opra
cowali własne kwestionariusze. Jedynie w badaniach nad rolnictwem
posłużono się kwestionariuszem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego,
zmodyfikowanym i uzupełnionym. W trakcie badań wszystkie one ule
gły licznym uzupełnieniom i przeróbkom, tak że dzisiejsza ich redakcja
jest już wynikiem długich doświadczeń. Jednakowoż w czasie samego
prowadzenia wywiadu staraliśmy się nie posługiwać bezpośrednio kwe
stionariuszem. Służył on do przygotowania wywiadu, sprawdzenia po jego
zakończeniu, czy wszystkie punkty zostały wyczerpane, wreszcie do po
rządkowania zebranych materiałów. Najcenniejszy materiał uzyskiwano
na drodze zupełnie swobodnej, choć czasem inspirowanej przez badacza
rozmowy. Poruszone w niej tematy wywoływały nieraz u informatora
cały łańcuch skojarzeń, które umiejętnie wykorzystane odsłaniają nie
jednokrotnie zupełnie nowe aspekty. Poza systematycznym wywiadem
i swobodną rozmową stosowano oczywiście również system w pewnym
sensie biernego uczestniczenia w życiu i rozmowach chłopów, przy czym
wysiłek badacza polegał jedynie na obserwacji tego, co działo się wo
kół niego i niezależnie od niego.
Rozmowa lub kilka kolejnych rozmów z jednym informatorem skła
dały się na tzw. wywiad, czyli dokładnie spisany protokół, w którym za
mieszczało się, poza charakterystyką informatora, jego wypowiedzi do
tyczące zarówno badanego problemu, jak i różne inne, nieraz całkiem
nie związane z właściwym tematem badań refleksje czy opowiadania.
Tego rodzaju „wywiad" już sam w sobie stanowi wartościowy doku
ment historyczny, który w przyszłości wielokrotnie i z różnych punktów
widzenia może być wykorzystany. Wywiad przepisywano na maszynie
w kilku egzemplarzach, z których jeden pozostaje w archiwum, reszta,
w miarę potrzeby, może być pocięta i posegregowana.
Prócz „wywiadów" zaczęto w drugim roku pracy spisywać dziennik
badań, gdzie znalazły się wszelkie obserwacje, celowe lub robione przy
padkowo, dotyczące całokształtu życia wsi i prowadzenia badań tere-
BADANIA
ETNOGRAFICZNE
NA
PODHALU
253
nowych, gdzie wreszcie znalazły swe miejsce wszelkie refleksje bada
cza i pierwsze próby uogólnień, jakie nasunął sam teren, W trakcie
opracowywania materiału dziennik oddał duże usługi.
Zebrany przez zespół materiał terenowy daje spory zasób wiadomo
ści z dziedziny produkcji rolniczej, hodowlanej i rzemieślniczej oraz i n
nych działów kultury. Jakkolwiek te ostatnie nie zostały bezpośrednio
wykorzystane w pracy, ułatwiły orientację w całokształcie zagadnień
związanych z główną tematyką.
Najsłabszą stronę materiałów terenowych stanowi niepewne dato
wanie faktów dawniejszych. Stosunkowo małe zainteresowanie prze
szłością łączy się u górali podhalańskich z zupełną nieumiejętnością
umieszczania w czasie odległych faktów. Niekiedy jeszcze potrafią okre
ślić, że dane zjawisko występowało przed ich urodzeniem albo za życia
rodziców. Prawie nigdy jednak nie uzyskaliśmy dokładniejszej odpo
wiedzi dotyczącej czasów dalszych. Mimo więc dużego nacisku, jaki
kładliśmy na uchwycenie chronologii bezwzględnej zjawisk, teren dał
niewystarczające rezultaty. Trzeha było uzupełnić braki i w miarę moż
ności sprawdzać zdobyte wiadomości drogą studiów archiwalnych.
*
Patronat nad naszymi badaniami objęło Polskie Towarzystwo L u
doznawcze, ono też wzięło na siebie finansowanie prac terenowych wy
dając na ten cel łącznie sumę 19 243,85 zł. Ogólnej opieki naukowej
podjął się profesor UJ dr Kazimierz Moszyński, kierownictwo zaś sa
mych badań powierzono dr Annie Kowalskiej-Lewickiej. Do współ
udziału w badaniach zaproszono mgr Bronisławę Kopczyńską-Jaworską,
wówczas starszego asystenta Zakładu Etnografii U. Ł., która już wcze
śniej prowadziła badania terenowe na Podhalu i której zainteresowania
skupiają się głównie wokół hodowli i pasterstwa. Wszelkie prace tere
nowe, dyskusje i opracowanie materiałów prowadzone były więc wspól
nie z ośrodkiem łódzkim, przy żywym udziale i pomocy prof. dr Kazi
miery Zawistowicz-Adamskiej.
Oprócz mgr Kopczyńskiej-Jaworskiej i dr Kowalskiej-Lewickiej we
szli do zespołu badawczego: dwie etnografki krakowskie, mgr Irena N i zińska i mgr Anna Zambrzycka-Kunachowiczowa, językoznawca mgr
Zbigniew Gołąb i fotograf mgr Wiesław Tomaszkiewicz. Prócz nich do
rywczo brało udział w pracach terenowych kilkanaście osób spośród
studentów i magistrów etnografii, a także architekci i rysownicy.
Wewnątrz zespołu pracę podzielono w ten sposób, że każdy otrzymał
do przebadania jedno lub kilka zagadnień. Szereg z nich, które uwzględ
nia się w pracy marginesowo, włączono do kwestionariuszy poświęconych
zagadnieniom naczelnym. Mimo podziału tematów w trakcie badań nie-
254
ANNA
KOWALSKA-LEW1CKA
jednokrotnie zespół pracował wspólnie nad jednym zagadnieniem, jak np.
nad rolnictwem we wsi Ciche, nad statystykami hodowlanymi itd.
Badania zaplanowano na dwa lata, 1952 i 1953 r., po czym dopiero
zespół miał przystąpić do ostatecznego opracowania materiałów. Plan
w całości wykonano i już w końcu lipca 1953 r. zakończone zostały ze
społowe prace terenowe, co nie wykluczało w przyszłości, w miarę p i
sania, organizowania wypadów w teren, mających na celu uzupełnienie
prac badawczych.
W wyniku badań uzyskaliśmy materiały etnograficzne z 13 wsi Pod
hala oraz sporą ilość danych z szeregu innych wsi, do których robiono
wypady (uwzględniono je na ogólnej mapie badań). Do dyspozycji ze
społu zostały również oddane materiały prywatne z badań KowalskiejLe wieki ej oraz materiały Zakładu Etnografii U. Ł. i własne Kopczyńskiej-Jaworskiej, co zagęściło jeszcze sieć badanych punktów. Równolegle
z badaniami etnograficznymi mgr Gołąb prowadził badania językowe.
Przez cały czas trwania prac terenowych codziennie wspólnie oma
wiane były rezultaty uzyskane w danym dniu. Dyskutowano metodę
pracy terenowej, sposób opracowania materiałów i wreszcie układ oraz
sposób ujęcia samej publikacji. Ponadto w 1953 r. miały miejsce dwie
konferencje. Pierwsza w Krakowie 14 marca, sprawozdawcza, z udziałem
etnografów krakowskich, łódzkich i zakopiańskich; druga wewnętrzna
zespołu w Łodzi (18—20 grudnia), na której został ostatecznie ustalony
plan publikacji.
Od strony ilościowej rezultaty dwuletnich badań przedstawiają się
następująco: 374 wywiady (2785 s. maszynopisu), 5 opracowań gwary
podhalańskiej (112 s. maszynopisu), 722 teksty pieśni zapisanych przez
nas oraz 432 teksty pieśni zapisanych przez dzieci szkolne, 883 zdjęć
fotograficznych, 112 rysunków przeważnie narzędzi pracy, 320 przebi
tek haftów i przedmiotów zdobionych drewnianych i metalowych, wre
szcie 28 zdjęć architektonicznych. W trakcie badań zebrano, głównie we
wsi Ciche, kilkadziesiąt dokumentów, m. in. testamentów, z których naj
starsze sięgają lat 1750—1752. Zebrano też szereg listów z przełomu
X I X / X X w. pisanych przez górali podhalańskich przebywających na
emigracji. Gromadzi się również korespondencję, jaką zespół prowadzi
z informatorami, a która dostarcza bardzo ciekawych materiałów.
Do dorobku zespołu można zaliczyć własne kwestionariusze do pa
sterstwa, rzemiosła ludowego, pożywienia, transportu i komunikacji,
niektórych zagadnień społecznych oraz uzupełnienia i przeróbki szeregu
12
Etnograficzne badania na Podhalu, „Wierchy", R. 21: 1952, s. 225—226; B a
dania etnograficzne na Podhalu, „Wierchy", R. 22: 1953, s. 218—222; Sprawozdanie
z działalności
Oddziału
Krakowskiego
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego,
..Lud", t. 41: 1954, s. 1236—1245.
BADANIA
ETNOGRAFICZNE
NA PODHALU
255
istniejących już kwestionariuszy pbcych do pozostałych zagadnień
związanych z gospodarką. Sprawozdania tymczasowe z badań były
w czasie ich trwania publikowane .
W styczniu 1954 r. został utworzony w Krakowie Zakład Etnogra
fii Polski I H K M PAN. Znaleźli tu zatrudnienie trzej członkowie do
tychczasowego zespołu PTL: mgr Iiena Nizińska, mgr Anna Zambrzycka-Kunachowiczowa i dr Anna Kowalska-Lewicka. Od 1954 r. prace nad
Podhalem wykonywane przez wymienione osoby weszły w plan Za
kładu i odtąd — obok prac związanych z Polskim Atlasem Etnogra
ficznym i innych — zajmowano się nimi j u ż w ramach obowiązków
instytutowych. Członkowie zespołu zajęci w PA.N przystąpili w oparciu
o archiwum Oddziału Krakowskiego P T L do przygotowania do druku
opracowań dwu podstawowych dziedzin produkcji: rolnictwa (KowalskaLewicka) i rzemiosła (Zambrzycka-Kunachowiezowa, która zajmowała
się omawianym zagadnieniem w latach 1954 i 1955, a w 1956 r. prze
szła do prac nad monografią Śląska). Mgr Nizińska w pierwszym roku
istnienia Zakładu pracowała nad rolnictwem; już w 1955 r poświęciła
się monografii Śląska.
1 2
Przerobiono przede wszystkim literaturę przedmiotu oraz zebrano
materiał archiwalny i muzealny. W czasie opracowywania wszystkich
danych wyłoniła się potrzeba badań uzupełniających. Zorganizowano
więc w 1955 r. krótkotrwałe wyjazdy terenowe do wsi Ciche, Murza
sichle, Chochołów, Ratułów i Kościelisko oraz badania nad rzemiosłem
ludowym w Nowym Targu.
W chwili bieżącej zarówno prace o rolnictwie, jak i o rzemiośle
ludowym na Podhalu są już na ukończeniu.
:
Ann n Kon n .i te K a -.. I (.' u u u K a
i J T H O r P A O I I H E C K M E M C C I E J\ O Ii A H M H li P A t t O H B
B
B.
HOtfrAJlbH
1952 r . ćibui c o p r a n H . i O B a n aoKJiaaiHKOM KOJIJIGKTHB (A. KoBa.7if.ci;a-JIeBHu;Ka,
u A. 3aM6pHKO ^ u j i i u i i i o e , nan 11 nucoKoropnoc n a c x y n i e c T B o . B i i x o r e upoBe^eiiiitix paCor
HayHHbiii KO.J.1CKTHB Bbi^Biiny.1 T a i o K P pji;i npe^nocu.'ioK 1; iiepno^ibsaniiu i s y . w r y p H o r o
npoijecca n p a i i o n e no^ra.ni.jr.
Anna Kowalska-Lewicka
E T H N O G R A P H I C R E S E A R C H ON T H E P O D H A L E
REGION
Summary
Field studies carried out with the aid of a grant from the Polish Ethnological
Society were conducted in 1952 and 1953 by a team of research workers under the
leadership of the writer. The work was first started in the village of Ciche, where
two months' were spent, and afterwards research was extended to other localities.
The assembled data were then studied and supplemented within the Departments of
Ethnology of the Institute of the History of Material Culture of the Polish A c a
demy of Sciences in Cracow and Łódź. For technical reasons the work was restric
ted in its scope to the following problems: agricultural production (A. KowalskaLewicka), animal farming (B. Kopczyńska-Jaworska), handicraft (A. Zambrzycka),
although the problems of exchange and consumption were also included in so far
as it was necessary for gaining a more complete picture of the topics studied.
It was found convenient to accept as a basis of the delimitation of the region
under investigation the X V I I t h century district of Nowy Targ (starostwo nowo
tarskie). The Podhale region, which is geographically and ethnographically a homo
geneous, and compact area, retained a number of common traits within its tradi
tional culture. At the same time it is an area where, owing to several well deve
loped holiday resorts, extensive network of communication, and its newly created
industries, new forms of economic activity and life are coming into being, thus
affecting the cultural landscape of the region. Finally, in addition to the two main
lines of agricultural economy, characteristic of the plains i. e. plant and animal far
ming, the Podhale region has a third one: the alps, that is to say, the lower and
higher mountain pastures.
The investigations covered the period from the abolishment of serfdom (1948)
up to 1953 when the field survey was terminated. On the evidence assembled it was
found convenient to divide this period into following three stages: a) the postfeudal
period from 1848 to 1870—1880, b) the impact of Capitalism and emigration to Ame
rica from 1870—80 to 1918, c) the interwar period and that of the second world
war 1919—1945 when further capitalisation took place, though under different eco
nomic and political conditions of the country, and d) the period of Socialism, making
its way into the villages, from 1946.
