Materiały do rzemiosła ludowego w woj. kieleckim / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1

Title

Description

ETNOGRAFIA POLSKA 1958, t.1, s.269-275

Creator

Klimaszewska, Jadwiga, Fryś, Ewa

Date

1958

Format

application/pdf

Identifier

oai:cyfrowaetnografia.pl:336

Language

pol.

Publisher

Instytut Archeologii i Etnologii PAN

Instytut Historii Kultury Materialnej PAN

Relation

oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:375

Rights

Licencja PIA

Text

JADWIGA KLIMASZEWSKA I EWA FRYS

MATERIAŁY

DO RZEMIOSŁA LUDOWEGO
KIELECKIM

W

WOJEWÓDZTWIE

Badania rzemiosła ludowego woj. kieleckiego miały na celu prześle
dzenie historycznego rozwoju poszczególnych rzemiosł na przestrzeni
ostatnich 100 lat. Chodziło przede wszystkim o:
1. Zebranie w terenie danych z tradycji, w jakich gałęziach wytwór
czości i do jakiego okresu indywidualne gospodarstwa były samowystar
czalne, to znaczy zaspokajały swe potrzeby we własnym zakresie z su
rowca uzyskanego we własnym gospodarstwie względnie zakupionego,
a w jakich gałęziach mamy już do czynienia z tzw. przemysłem domowym
(gdy mimo już zarysowującej się specjalizacji nie ma jeszcze rynków
zbytu).
2. Przebadanie różnych kategorii rzemieślników, począwszy od rolni
ków trudniących się ubocznie rzemiosłem, poprzez rzemieślników dwor
skich, gromadzkich (np. w kowalstwie), w niektórych wypadkach (jak
w kamieniarstwie czy gonciarstwie) wędrownych; pracujących samotnie,
zatrudniających w swych warsztatach członków rodziny, uczniów lub
pomocników najemnych aż do systemu nakładczego, a w ostatnich latach
spółdzielczego.
3. Pełniejsze zebranie materiałów do zagadnienia rozwoju narzędzi
rzemieślniczych i ich nazewnictwa.
4. Przebadanie procesów technologicznych w celu uchwycenia zmian
w tym zakresie.
5. Ustalenie etapów rozwoju samych wytworów, ich formy, użytko
wania, zdobienia itp.
Jednym z głównych zadań było wykrycie przyczyn warunkujących
zarówno obecny, jak dawny rozwój poszczególnych rzemiosł. Stąd dąże
nie do ujęcia związku między stanem dawnego rzemiosła a stosunkami
fizjograficznymi,
gospodarczymi, ekonomicznymi, dziejami historycz
nymi itp. Ostatnia kategoria badań wymagałaby jeszcze współpracy z h i
storykami, którzy mogliby opracować materiały znajdujące się w Pań
stwowych Archiwach w Kielcach i Radomiu.

270

J. KLIMASZEWSKA i E. FKYŚ

Badania terenowe rzemiosła ludowego woj. kieleckiego rozpoczęto
w 1953 r. w Seminarium Etnografii Słowian U. J., po otrzymaniu zasiłku
z Prezydium Rady Ministrów. Przystąpiono wówczas do zbierania mate
riałów z zakresu obróbki żelaza, drewna, lnu, konopi i wełny oraz tkactwa.
Celem wykrycia przyczyn warunkujących rozwój względnie upadek rze
miosła zebrano w badanych ośrodkach szczegółowe dane o fizjografii,
stosunkach demograficznych, gospodarczych i historycznych.
W 1954 r. Zakład Etnografii I H K M w Krakowie, otrzymawszy na
kontynuowanie tych badań 3000 zł, podjął opracowanie garncarstwa
i obróbki żelaza na tym obszarze. Nadto zebrano ogólne dane o dawniej
szym i obecnym stanie rzemiosł w woj. kieleckim oraz wypowiedzi lud
ności miejscowej na temat przyczyny zaniku niektórych gałęzi wytwór
czości ludowej.
W 1954 r. pracowało w terenie 11 osób pod kierunkiem doc. dr J. K l i
maszewskiej. Poza dr Klimaszewską z pracowników Zakładu I H K M brała
udział w badaniach mgr Anna Zamhrzycka. Poza tym pracowało 9 ma
gistrantów Seminarium Etnografii Słowian Wszyscy ci pracownicy kon
sultowali się, zwłaszcza przy opracowywaniu materiałów, u prof.
dr K. Moszyńskiego. Mieli oni pokryte wyłącznie koszty podróży. Łącz
nie przepracowano w bieżącym roku 132 osobodm. R. Nachmilner
i B. Paszkowska zebrały materiały do garncarstwa w 6 ośrodkach, J. Boh
danowicz i O. Mulkiewicz materiały do obróbki żelaza w 22 ośrodkach.
Ponadto 5 osób opracowało w 20 wsiach ogólne wiadomości o rzemio
słach. Prócz opracowań pisemnych zostało wykonane ponad 100 rysunków
do garncarstwa i obróbki żelaza przez E. Kozakiewicz, I Płazaka i in.
Zebrane materiały są obecnie opracowywane w Zakładzie. Poniżej
podajemy przykładowo niektóre w y n i k i prac nad garncarstwem.
W ramach prac nad rzemiosłem ziemi kieleckiej prowadzonych przez
Zakład Etnografii I H K M P A N studentki I V roku H K M , B. Paszkowska
i R. Nachmilner, zajęły się garncarstwem ludowym w kilku wybranych
ośrodkach na tym terenie. Prace powyższe są wynikiem indywidualnych
badań terenowych przeprowadzonych w latach 1954 i 1955, z wykorzy
staniem dostępnej literatury. Mają one charakter monograficzny; mniej
więcej równomiernie poruszają wszystkie zagadnienia związane z garn
carstwem w omawianych ośrodkach, a więc przeszłość historyczną i ten
dencje rozwojowe, technikę produkcji, wyroby i ich zbyt oraz stosunki
gospodarczo-społeczne związane z tym rzemiosłem. Przede wszystkim jed
nak każda z autorek podkreśliła najważniejsze i najbardziej charaktery
styczne zjawiska dla omawianego przez siebie ośrodka czy grupy ośrod
ków. Wszystkie zagadnienia ujęto w rozwoju, z podkreśleniem zmian,
jakie zaszły na przestrzeni czasu objętego pamięcią informatorów.
W większości wypadków jest to okres od początku X X w. do chwili

RZEMIOSŁO

1

LUDÓW :

W

KIELECKIEM

obecnej, czasem tylko
wykorzystano dane z o¬
statniego ćwierćwiecza
ubiegłego
wieku.
O
wcześniejszych dziejach
ośrodków dają wyobra
żenie nieliczne wiado
mości historyczne.
B. Paszkowska
w
pracy Porównanie roz¬
winiętego ośrodka garn
carstwa we wsi Cha
łupki
i zamarłego o¬
środka w osadzie Pierz
chnica zajęła się dwoma
ośrodkami w Kielecczyźnie (ryc. 26). Od
nośnie do osadyPierzchnica brak jest danych
dotyczących genezy czy
przeszłości garncarstwa.
Wiadomo
tylko,
że
przed I wojną światową
było tam kilkunastu
garncarzy zorganizowa
Ryc. 26. Miska wykonana przez J . Głuszka.
nych w cechu. Ilość ta
Chałupki, pow. Kielce
Rys. B. Paszkowska
stale malała, a mniej
więcej 20 lat temu ośro
dek zamarł zupełnie. We wsi Chałupki obecnie pracuje 25 garncarzy,
przed I wojną około 40, a przed 1900 r. było ich 45. Na ogół garncar
stwem zajmuje się ludność uboższa, bezrolna i małorolna. Autorka w y
różnia tu garncarzy-rzemieślników i garncarzy-rolników w zależności
od tego, czy garncarstwo jest dla nich jedynym głównym, czy też ubocz
nym zajęciem. Terminowanie uczniów, jeszcze na przełomie X I X i X X w.
ograniczane do jednego roku, obecnie nie istnieje w praktyce, ponieważ
rzemiosło to stało się dziedziczne. Produkcja garncarza ulega w ciągu
roku okresowym zmianom nasilenia. Najwyższy popyt zaznacza się wios
ną i wczesnym latem, później spada. Wtedy garncarze-rolnicy zarzucają
całkiem rzemiosło pracując przy żniwach. Zimą produkcja naczyń za
miera zupełnie, a garncarze zajmują się wtedy kopaniem i zwożeniem
gliny.
Dokładnie została przepracowana przez autorkę technika produkcji
i wypału naczyń. Jest tam w użyciu piec dwudzielny typu pionowego

272

J. KLIMASZEWSKA

i E. FRYS

z rusztem. Rozwinięty typ pieca
posiada
komin.
Charaktery
styczny dla ceramiki z Chału
pek sposób zdobienia to r y t
o motywach geometrycznych
nazywany „bryzowaniem", na
klejanie
ozdób
plastycznych
formowanych ręcznie oraz ko
lorowe szkliwa. Natomiast nie
stosują tam wcale malowania,
które prawdopodobnie było w
użyciu w Pierzchnicy.
Formy naczyń w obu ośrod
kach były zbliżone, przeważa
wśród nich ceramika użytkowa.
W Pierzchnicy wyrabiano wię
cej rodzajów naczyń i prawdo
podobnie posiadały one wyższy
poziom techniczny.
Zbyt wyrobów do I wojny
światowej
organizowali Żydzi,
Ryc. 27. Bańka wykonana przez G . Po
letka w 1952 r. Kąty, pow. Iłża
potem inni handlarze.
Nie
Fot. R . N a c h m i l n e r
liczni garncarze sami sprze
dawali swoje wyroby na tar
gu. Obecnie 15 garncarzy należy do Spółdzielni Garncarskiej w Iłży
(ryc. 27).
Przyjęta przez autorkę metoda opracowania polega na równoległym
omawianiu obu ośrodków według ustalonego schematu. Ostatecznym
i podstawowym wnioskiem jest ustalenie przyczyn upadku garncarstwa
w Pierzchnicy. Autorka uważa, że są to trudności techniczne (ciężki do
obróbki surowiec, długi a przez to kosztowny wypał) powodujące duże
uzależnienie finansowe od kupca wyrobów, który w końcu stał się na
kładcą. Stopniowe, ale stałe ubożenie garncarzy odstręczało młodych od
nauki tego rzemiosła. Przy t y m cech prawdopodobnie utrudniał wyzwa
lanie się uczniów i nadawał garncarzom pewne organizacyjne obciążenia.
Wobec tego garncarze przenosili się na wieś, m. in. do Chałupek, gdzie
produkcja kalkulowała się taniej. Poważną przyczyną upadku było roz
powszechnienie się naczyń fabrycznych, których sprzedażą zajęli się do
tychczasowi odbiorcy ceramiki ludowej.
R. Nachmilner w pracy Denków i okoliczne ośrodki
garncarskie
omawia Kąty Denkowskie, Koszary Denkowskie i Ćmielów. Za cel po
stawiła sobie wykazanie zmian, które zaszły w rozwoju historycznym
garncarstwa w omawianych ośrodkach w końcu X I X i pierwszej poł.

RZEMIOSŁO

LUDOWE

W

KIELECKIEM

273

X X w. (do chwili obecnej) pod
wpływem manufaktury cera
micznej w Ćmielowie, W y
działu K u l t u r y WRN i CPLiA
a także tych zmian, które w y
nikały z uzdolnień i przedsię
biorczości wytwórców. Oprócz
badań terenowych i literatury
wykorzystała też autorka ma
teriał archiwalny oraz zbiory
muzealne w zakresie ceramiki
szlachetnej i ludowej. O garn
carstwie w Ćmielowie mówią
wzmianki z X V I I w. W obu
miejscowościach
były
samo
dzielne cechy garncarskie. Są to
więc ośrodki tradycyjne. Nato
miast ośrodek garncarski w K ą
tach
Denkowskich
powstał
w końcu X I X w., a do Koszar
Denkowskich napływają garn
carze dopiero po ostatniej woj
Ryc. 28. Bańka wykonana przez F . Bąbla.
nie. W końcu X V I I w. w Ćmie
Koszary, pow. Iłża
lowie
założono
manufakturę
Fot. R . Naciimilner
wyrobów glinianych i fajanso
wych (obecna fabryka porcelany), w której zaczęli pracować miejscowi
garncarze (ryc. 28). To przyczyniło się do zlikwidowania w Ćmielowie
samodzielnych warsztatów garncarskich około 1880 r. Na terenie Denkowa przeciwnie, drobne manufaktury były zjawiskiem przejściowym,
a garncarstwo chłopskie przetrwałe do dziś. Nawet teraz garncarze starają
się przez krótki okres pracy w fabryce ceramicznej pogłębić swoje wia
domości techniczne; należy więc sądzić, że na ich twórczość zarówno
dawną, jak i obecną ceramika szlachetna wywarła duży wpływ. W zakre
sie techniki produkcji na przykład zastosowano pewne ulepszenia (ślozy)
w budowie paleniska w piecu garncarskim, podobnym poza t y m do pie
ców ośrodków kieleckich. Również sposobu ochrony garnków przed znisz
czeniem podczas wypału, przez przekładanie ich płytkami biskwitowymi
(bakiery), nauczono się w ćmielowskiej wytwórni. Możliwe też, że tą drogą
zapoznali się miejscowi garncarze z nowoczesnym szybkoobrotowym kołem
na ruchomej osi, bo żywa jest tu tradycja koła sponowego. Najłatwiej
uchwytne zmiany przeszły same wyroby. Szczególnie charakterystyczna
dla omawianych ośrodków jest zgrzebna (niegl ażurowana) biała i czerEtnografia

Polska

1

18

274

Ryc. 29.

J. K L I M A S Z E W S K A

i E.

FRYS

Wazy na barszcz wykonane przez Kaczmarskiego w 1951 r. Denków,
pow. Iłża
Fot.

R.

NachTiilner

wona ceramika, zdobiona skromnymi pasowymi motywami malatur, rytu
lub sgraffito, na której glazura jest tu znana od koło 1900 r. Oprócz wy
robów o formach tradycyjnych (jak dzbany, wodnicki, polewanice, bańki
na olej, donice, miski i garnki) produkowane są przedmioty o formach
wyraźnie naśladujących fajanse i porcelanę ćmielowską, a także z innych
wytwórni, np. miski-salaterki, miski z mydelniczkami, konewki, czajniki,
kufliki, maselniczki, wazy na barszcz, flakony (ryc. 29). Pewną rolę ode
grały tu też inspiracje przygodnych amatorów ceramiki, którzy zama
wiali kolekcję flakonów według własnych szkiców. Wiele z nich przeszło
w stały zestaw miejscowych garncarzy.
W 1950 r. garncarze z Denkowa i okolicy przystąpili do spółdzielni.
Przez szereg zorganizowanych t u konkursów i wystaw Wydział Kultury
WRN w Kielcach oraz CPLiA rozbudziły indywidualną twórczość i na
dały jej właściwy charakter, eliminując stopniowo nieludowe formy
i zdobnictwo.

RZEMIOSŁO

îlABura

K

KauMameHCxa

BOIlPOCy

u 9BU

LUDOWE

275

Ct>pi>ici,

HAPOftHOrO

9Tiiorpa(JiHtieCKoe

W KIELECKIEM

PEMECJIA

OT^icinie

KEJIEUKOrO

MuCTiiTyTa MaTepiiaubiioii

BOEBO/JCTBA

KyjlbTypu

na nniaji

c 1 9 5 3 r . aaHH.ijoCb p a a p a ô o T K o i i H C K O T o p b i x B o n p o c o B n o

•iapiiOMy

aeay

i

u o6pa6oTue

mcaeaa

B Ke.uenKOM BoeBOjtCTBe.

HacTirraue m o r a

p a f i o T n p e ^ C T a R ; i e n Ł i B n a c T o a m e J i C T a T b e . OTHOCHTCH OHH K 3 , e H T e ; i b H o C T n
roHHapcKiix
IT P .

neHTpon.

pa6oTH

KOTopue

Be.nicb

Be.nncb

TpyateHtiKaMH:

B.

BTHX

neKOTopux

LTauiKOBCKOû

HflXMHJIBHep.
IloneBbie

»

ITOJIPBHP

KpaKOBe,

B

HapojinoMy roH-

paôoTbi,

onpe^ejiOHiiOM

Hrcji.iOHCuoro
Tpeimc

CMHC;IO

YuMBepciiTeTa

(jiaKTopoB

6eHHi,iii

naJKiiM

B

KpanoBe.

o6ycjioBJiHBaioiH,iix

peMec.iia n a npoTHwceHHH

MiinyBniero

HU H a y i e m i p

paaBHTHH o6n?erTHPHHHx

8THorpa$HHeci»HM

npo^ojiœeiineM

TpynoB

npoijecc

oTiioinoHHii.

Smorpa^Hii

I l e j i b K ) H C C J i e ^ O B a H H t t JIBM-HOCL
p a a B H T H H p a 3 i i t i x BH^OB

CTOJI6THJI. B

CBHSH w e H t j i y

O T ^ e j i e H a e M , HBJIHIOTCH

CeMHHapa

ticcjie^oBaHHH

cocTOHHiieM

p,aHiioro

CnaBHH
paccMO-

iiapo,T,noro

6 b M nojiojKeH
pesiecjia

oco-

u XOROM

ivaK II t f m a u o r p a i J n i H G C K H M i i .VCJIOBHHMH TeppH-

TOpitH.

Jadwiga Klimaszewska and E w a Frys
M A T E R I A L S F O R T H E S T U D Y O F P E A S A N T C R A F T S IN T H E K I E L C E
PROVINCE
Summary
The survey started in 1953 by the Seminar of Slavonic Ethnography of the J a giellonian University in Cracow aimed at tracing the development of various handicrafts during the last hundred years in the Kielce area and at showing factors conditioning their progress. Hence particular stress was laid on the connection with
the existing physiographic conditions, economic and political factors and so on.
Some of the problems (pottery, metallurgy) were taken over in 1953 by the
Department of Ethnography, Institute of The History of Material Culture, Polish
Academy of Sciences in Cracow.
The results of some investigations, in particular those devoted to the pottery
centres, carried out by B. Paszkowska and R. Nachmillner, have been included in
the paper.

Cyfrowa Etnografia

Item

New Tags