-
Title
-
Wstęp do teorii kawału / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2
-
Description
-
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2, s.3-9
-
Creator
-
Raszewski, Zbigniew
-
Date
-
1990
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:2097
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Polski Instytut Sztuki
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2261
-
Rights
-
Licencja PIA
-
Text
-
Zbigniew Raszewski
WSTĘP DO TEORII KAWAŁU
1. Jest rzeczą g o d n ą u b o l e w a n i a , że kawał, o d g r y w a j ą c y tak
i w ś w i a d o m o ś c i o s ó b bardzo w y b r e d n y c h z a c h o w u j e o d c i e ń
w i e l k ą rolę w życiu dzisiejszej Polski, nie doczekał się d o t y c h c z a s
grubiański. T y m t ł u m a c z y się p r a w d o p o d o b n i e u ż y w a n i e delikat
o s o b n e g o o p r a c o w a n i a . Brak t a k i e g o o p r a c o w a n i a jest jednak
niej brzmiących s y n o n i m ó w „ k a w a ł u " lub o p a t r y w a n i e g o za
f a k t e m i nic d z i w n e g o , że s a m o p o c h o d z e n i e k a w a ł u n a s u w a tyle
strzeżeniem „ t a k z w a n y " . S z w e y k o w s k i , ścisły jak z w y k l e , obrał
w ą t p l i w o ś c i . Z y g m u n t S z w e y k o w s k i uznał g o za g a t u n e k litera
tę d r u g ą metodę. M ó w i ł o t z w . kawale. Osoby w y ż e j ceniące
cki i w s p o m n i a ł g o w z n a k o m i t y m w y k ł a d z i e
delikatność niż ścisłość w o l ą m ó w i ć o „ d o w c i p i e " , c o jednak
systematyce g a t u n k ó w
poświęconym
literackich, w y g ł o s z o n y m na
Uniwer
sytecie Poznańskim w 1 . 1 9 4 5 - 4 7 . W w y k ł a d z i e t y m S z w e y k o w
w y d a j e się niedopuszczalne w b a d a n i a c h n a u k o w y c h .
Pojęcie d o w c i p u ma n i e w ą t p l i w i e i n n y zakres niż
pojęcie
ski wyraził przypuszczenie, że poprzedniczką dzisiejszego k a w a ł u
k a w a ł u . Zakresy t y c h pojęć w p r a w d z i e się przecinają, jednak nie
była fraszka. Przypuszczenie t o t r u d n o uzasadnić. W ś r ó d dzisiej
p o k r y w a j ą się ze sobą, g d y ż d o w c i p n e b y w a j ą także inne u t w o r y ,
szych k a w a ł ó w przejawia się tyle i tak r ó ż n o r o d n y c h tradycji, że
i nie t y l k o u t w o r y ( b o także ludzie b y w a j ą d o w c i p n i ) . Co w i ę c e j ,
t y l k o bardzo d o k ł a d n e
kawał, c h o ć zawsze ma r o z b a w i ć słuchaczy, niekoniecznie musi
badania m o g ł y b y s p r a w ę
wyświetlić.
Słuszne w y d a j e się za t o t w i e r d z e n i e , że m a m y tu d o czynienia
z o d r ę b n y m g a t u n k i e m literackim, przynależnym zresztą d o litera
być d o w c i p n y . (I nie zawsze jest.)
Zatem z n a u k o w e g o
punktu
widzenia
„dowcip"
nie jest
tury, która p o w s t a j e bez p o m o c y pisma, przeznaczona nie tyle dla
s y n o n i m e m „ k a w a ł u " . Nie jest n i m r ó w n i e ż „ a n e g d o t a " . Wiele
c z y t e l n i k ó w , ile dla słuchaczy. Po f r a n c u s k u t e g o rodzaju t w ó r
osób
czość n a z y w a się literaturą m ó w i o n ą , litterature
orale. Badacze
z a u w a ż y ć , że t o w p ł y w rosyjski, g d y ż w języku rosyjskim t o samo
zgadzają się na o g ó ł c o d o t e g o , że literatura m ó w i o n a z n a m i o n u
zjawisko, które nasz język nazywa k a w a ł e m , oznacza się s ł o w e m
je w c z e s n e etapy c y w i l i z a c j i i w y p r z e d z a literaturę pisaną, toteż
„ a n e g d o t " . Stąd też w Polsce s ł o w o „ a n e g d o t a " w znaczeniu
nazywa
wprawdzie
kawały anegdotami, ł a t w o
jednak
c i e k a w y w y d a j e się fakt, że w Polsce, jak zresztą w e w s z y s t k i c h
' k a w a ł ' słyszy się przeważnie z ust starszych o s ó b p o c h o d z ą c y c h
krajach socjalistycznych, zaszedł o s t a t n i o o d w r o t n y proces. Kraje
z b. zaboru rosyjskiego, zwłaszcza z Kresów.
te miały już
bogatą
literaturę
pisaną, g d y
nastąpił w
p o n o w n y r o z k w i t literatury m ó w i o n e j , d o której
nich
Czysta polszczyzna naszych c z a s ó w d o k ł a d n i e rozróżnia „ a n e
niewątpliwie
g d o t ę " i „ k a w a ł " j a k o n a z w y d w ó c h różnych zjawisk. M ó w i się:
należy k a w a ł . Nie s p o s ó b t u d o c i e k a ć przyczyn t e g o zjawiska.
„ o p o w i e m ci a n e g d o t ę , a p o t e m k a w a ł " , c o znaczy, że o p o w i a d a
Wystarczy
jący najpierw zamierza przytoczyć p r a w d z i w e zdarzenie, z j a k i c h ś
stwierdzić, że idzie o n o
w
parze z
oczywistymi
z m i a n a m i , jakie zaszły i nadal z a c h o d z ą w pisanej
literaturze
k r a j ó w socjalistycznych. W Polsce zmiany te dały się już zaobser
wować
podczas w o j n y ,
która też z a p o c z ą t k o w a ł a
przyczyn g o d n e u w a g i , a p o t e m krótki u t w ó r oparty na w y d a r z e
niu f i k c y j n y m .
dzisiejszy
Należy stwierdzić, że o b a g a t u n k i cieszą się dzisiaj d u ż y m
r o z w ó j k a w a ł u . W a r t o j e d n a k zaznaczyć, że prócz w a r u n k ó w ,
p o w o d z e n i e m . A n e g d o t a ma n a w e t s w o i c h u l u b i o n y c h b o h a t e
które zarysowały się w kraju poczynając o d 1 9 3 9 roku, r o z w o j o w i
r ó w , czasem żyjących (Tadeusz P r z y p k o w s k i ) , częściej nieżyją
k a w a ł u m o g ł y r ó w n i e ż sprzyjać dawniejsze tradycje i w ł a ś c i w o ś c i
c y c h (Franz Fiszer, Leon Schiller), ale - w o d r ó ż n i e n i u o d k a w a ł u
naszej kultury, np. u p r z y w i l e j o w a n e miejsce r o z m o w y .
Kawał
- z a w s z e p r a w d z i w y c h . Zawsze też t w i e r d z i , że o p i e w a p r a w
często, jak się zdaje, p o w s t a j e podczas r o z m o w y i w i e l e zdaje się
d z i w e czyny s w y c h b o h a t e r ó w i s ł o w a , które oni
zawdzięczać r o z m o w i e , g d y c h o d z i o środki w y r a z u , a na o g ó ł
p o w i e d z i e l i , podczas g d y k a w a ł może mieć p r a w d z i w y c h b o h a t e
uważa się, i c h y b a słusznie, że w Polsce, p o d o b n i e jak w Rosji,
r ó w , jak np. Bierut, Dzierżyński, C y r a n k i e w i c z , ale w y d a r z e n i a
naprawdę
r o z m o w i e p o ś w i ę c a się w i ę c e j czasu niż w krajach z a c h o d n i c h .
i słowa
W o g ó l e w i ę c e j się m ó w i .
prastarymi m o t y w a m i literackimi w rodzaju historii przyszłości czy
2. S ł o w o „ k a w a ł " j a k o n a z w a g a t u n k u literackiego musiało
wejść w użycie nie tak d a w n o t e m u . S ł o w n i k warszawski nie zna
jeszcze t a k i e g o znaczenia w
haśle K A W A Ł . Rejestruje t y l k o :
sam sobie t w o r z y ,
nieraz
posługując
się przy
tym
r o z m o w y umarłych.
N a w e t w t e d y , kiedy cały sztafaż jest ściśle realistyczny, k a w a ł
chętnie ucieka się d o fantastyki, jak w n a s t ę p u j ą c y m przykładzie.
„ K a w a ł e k przen. rub. figiel, psikus, sztuczka, żart, psota, farsa,
szpas: w z i ą ć k o g o na K. ( = w y p r o w a d z i ć w pole, zakpić, zadrwić,
Lotnik o b s e r w u j e z helikopteru sztuczny zalew na D u
w y s t r y c h n ą ć na d u d k a , urządzić psikusa, zażartować, oszukać;
najcu. Na falach w i d z i kapelusz góralski, który j e d n a k
zażyć z m a ń k i , pokazać gruszki na wierzbie, o t u m a n i ć ) . Stary lis
w p e w n y m m o m e n c i e zawraca p o d prąd, p o t e m z n ó w
bierze ludzi na kawał. Brać ludzi na K. Zap. Ten c z ł o w i e k ma s w o j e
zdaje się płynąć z p r ą d e m i z n ó w zawraca kursując bez
kawały ( = w y b i e g i , k o n c e p t y , d o w c i p y ) . " Bruckner w
przerwy na t y m s a m y m o d c i n k u . G ł ę b o k o z d u m i o n y , lotnik
s ł o w n i k u e t y m o l o g i c z n y m t w i e r d z i , że znaczenie ' f i g i e l '
w tym wypadku
p i e r w o t n e . ( S ł o w o ma p o c h o d z i ć
swym
było
zdaniem
Brucknera z d o l n o n i e m i e c k i e g o „ k a v e l " ) .
pyta m i e j s c o w e g o sołtysa, c o by t o m o g ł o znaczyć.
- A t o Cisoń - o d p o w i a d a Sołtys. To t w a r d y c h ł o p .
M ó w i , że w d... ma z a l e w i dalej orze s w o j e pole.
Otóż t o znaczenie utrzymuje się jeszcze w dzisiejszej polszczyźnie. M ó w i się: zrobić k o m u ś k a w a ł . Często m a się w t e d y na myśli
to, c o A n g l i c y nazywają practical
jocks. O b o k t e g o znaczenia fest
j e d n a k w p o w s z e c h n y m użyciu drugie, tu opisane. O p o w i a d a się
k a w a ł y , słucha się k a w a ł ó w . S ł o w n i k D o r o s z e w s k i e g o w i e już
o t y m i w haśle K A W A Ł przytacza zdanie: „ S t a ś przyniósł dziś
n o w y k a w a ł " . Rzecz z n a m i e n n a , że w t y m s a m y m haśle rejestruje
s ł o w o „ d o w c i p " j a k o s y n o n i m „ k a w a ł u " . („Słyszałem dziś parę
dobrych d o w c i p ó w politycznych.")
P o d o b n i e ujmuje sprawę
s ł o w n i k w y r a z ó w b l i s k o z n a c z n y c h S k o r u p k i . Także w y m i e n i a
„ d o w c i p " j a k o s y n o n i m „ k a w a ł u " . Otóż w y p a d a stwierdzić, że
taka w y m i e n n o ś ć
„dowcipu"
i „kawału"
istotnie
występuje
w naszym obyczaju j ę z y k o w y m . P o c h o d z i t o c h y b a stąd, że
s ł o w o „ k a w a ł " nie ma jeszcze p e ł n y c h p r a w w języku literackim
Nie ulega w ą t p l i w o ś c i , że d o m e n ą k a w a ł u jest fikcja literacka,
c o m o c n o się już zakorzeniło w ś w i a d o m o ś c i * j ę z y k o w e j o g ó ł u ,
gdyż zdarza się, że p o w y s ł u c h a n i u jakiejś n i e p r a w d o p o d o b n i e
brzmiącej historii, którą o p o w i a d a j ą c y podaje za p r a w d z i w ą ,
słuchacze m ó w i ą : „ t o n i e p r a w d a , t o k a w a ł " .
Ten fakt, o p e r o w a n i e fikcją literacką w celu r o z b a w i e n i a
słuchaczy, każe zaliczyć k a w a ł d o dziedziny t w ó r c z o ś c i , a zara
zem o d r ó ż n i ć g o o d a n e g d o t y .
Co d o „ f r a s z k i " , s ł o w e m t y m oznacza się dzisiaj u t w ó r pisany,
najczęściej w i e r s z o w a n y , podczas g d y k a w a ł może być najwyżej
z a p i s a n y (a p o w s t a j e , jak się rzekło, bez użycia pisma)
i przeważnie jest prozaiczny. D o w y j ą t k ó w należą w i e r s z o w a n e
k a w a ł y w rodzaju s t w i e r d z e n i a :
3
Czy się robi,
ani na emigracji nie ma d o t y c h c z a s dobrej a n t o l o g i i k a w a ł u , a ze
czy się leży,
w z g l ę d ó w wyżej wyrażonych
tysiąc z ł o t y c h
n a w e t taka a n t o l o g i a p o w s t a ł a , n i e w i e l e by się z niej można
się należy.
d o w i e d z i e ć o naturze k a w a ł u . Kto c h c e zrozumieć, skąd bierze się
u nas p o w o d z e n i e
A l b o zwięzłe relacje z p r a w d z i w y c h zdarzeń, np. ze śmierci
należy się o b a w i a ć , że g d y b y
kawałów,
ten
nie p o w i n i e n
ich
czytać.
P o w i n i e n słuchać.
4. Fakt, że k a w a ł o b y w a się bez pisma, a w i ę c musi być
Bieruta w M o s k w i e w 1 9 5 6 :
p o w i e d z i a n y z pamięci, d y k t u j e m u małe rozmiary, c h o ć trzeba
Pojechał w f u t e r k u .
przyznać, że w y t r a w n i kawalarze m i e w a j ą w repertuarze r ó w n i e ż
W r ó c i ł w kuferku.
długie
utwory
o zawiłej, szkatułkowej
kompozycji, od
razu
zdradzającej w s c h o d n i e p o c h o d z e n i e . Przykład.
U t w o r y te są przeważnie l u d o w e g o p o c h o d z e n i a i z różnych
przyczyn (o k t ó r y c h dalej) w i n n y być zaliczone d o pogranicza
W d n i u przeznaczonym na p r z y j m o w a n i e skarg i zażaleń
p e w i e n Ż y d , d r o b n y w y t w ó r c a , zjawia się w M i n i s t e r s t w i e
kawału.
W o l n o zatem twierdzić, że k a w a ł jest k r ó t k i m u t w o r e m literac
kim, w zasadzie o p a r t y m na w y d a r z e n i u f i k c y j n y m ( c o odróżnia
g o o d a n e g d o t y ) , m ó w i o n y m , najczęściej prozaicznym ( w o d r ó ż
n i e n i u o d fraszki).
Handlu Wewnętrznego.
Prosi o audiencję
u ministra.
Szefuncia nie ma - oznajmia w o ź n y . Ż y d z n ó w w y c h o d z i ,
znów
wraca
i c i e r p l i w i e czeka. Po g o d z i n i e
zaczyna
o p o w i a d a ć w o ź n e m u następujące zdarzenie. W W i d z e w i e
Na zakończenie d o d a m y , że s p o t y k a się jeszcze inne n a z w y
t e g o zjawiska, jak np. „ w i c " (z niem. W i t z ) , z d e c y d o w a n i e jednak
ustępujące miejsca „ k a w a ł o w i " , które t o s ł o w o w y d a j e się
o b e c n i e najpopularniejszą a zarazem najtrafniejszą n a z w ą o m a
w i a n e g o g a t u n k u , c o s p r a w i a , że będziemy się n i m tutaj p o
s ł u g i w a l i nie bacząc na j e g o brzmienie.
żył przed laty kupiec Majer, k t ó r e m u zrobił się d u ż y w r z ó d
S ł o w o „ k a w a ł " rzeczywiście brzmi nieelegancko. Cóż z t e g o ,
grzebać. Kiedy się g r o b y o t w o r z ą w d n i u Sądu Ostatecz
skoro sam przedmiot nie jest pachnący.
na siedzeniu. Chirurg stwierdził, że trzeba t u
wyciąć
kawałek ciała, c o Majera bardzo z a k ł o p o t a ł o . Był p o b o ż n y
i troszczył się o t o , że w d n i u Sądu O s t a t e c z n e g o m ó g ł b y
z m a r t w y c h w s t a ć tak w i d o c z n i e oszpecony. Chirurg p o r a
dził m u na t o , by część odciętą podczas operacji
po
nego - t ł u m a c z y ł M a j e r o w i - z j e d n e g o g r o b u w s t a n i e sam
3. Na charakter k a w a ł u duży w p ł y w zdaje się w y w i e r a ć sztuka
t z w . kawalarzy, a w i ę c o s ó b o p o w i a d a j ą c y c h
kawały, jakby
Majer, z d r u g i e g o odcięta część, obie połączą się ze s o b ą
i z m a r t w y c h w s t a n i e o d b ę d z i e się w s p o s ó b p r a w i d ł o w y .
r a p s o d ó w naszej e p o k i . Osoby te zawsze b a w i ą s w o i c h słuchaczy
Majer, c a ł k o w i c i e u s p o k o j o n y p o d w p ł y w e m t y c h per
w s p o s ó b b e z i n t e r e s o w n y nie pobierając za t o żadnej opłaty, są
swazji, zgodził się na operację, pogrzebał o d c i ę t ą część,
w i ę c w ł a ś c i w i e a m a t o r a m i , w y r ó ż n i a j ą się j e d n a k
jak m u poradził c h i r u r g , i w r ó c i ł d o interesów. W jakiś czas
szczególną
„ p a m i ę c i ą d o k a w a ł ó w " , m i e w a j ą bogaty, nieraz oszałamiająco
później
r ó ż n o r o d n y repertuar, a n a d t o odznaczają się w ł a ś c i w o ś c i a m i
zatonął, a ciało Majera spoczęło na dnie o c e a n u . Nadszedł
naśladowczymi
rolę
dzień Sądu Ostatecznego. G r o b y się o t w i e r a j ą , w i e r n i
w litteratureorale. Z ł a t w o ś c i ą udają jąkanie, m ó w i ą z rosyjska lub
z m a r t w y c h w s t a j ą . Pan B ó g liczy ich i pyta: A gdzie jest
odgrywającymi
zwykle
pierwszorzędną
musiał p o p ł y n ą ć
statkiem d o A m e r y k i .
Statek
zawołanych
Majer z W i d z e w a ? Szukać M a j e r a ! A n i o ł o w i e latają w o b e c
działaczy i u r z ę d n i k ó w . Kawał zdaje się liczyć na t o . Wyraźnie daje
t e g o , trąbią i w o ł a j ą : Majer z W i d z e w a ! Co jest? Sąd
k a w a l a r z o m pole d o p o p i s u w y p e ł n i a j ą c nieraz całe u t w o r y g w a r ą
Ostateczny! Nic. Z n ó w latają. Z n ó w trąbią. Aż t u , niech
z c h ł o p s k a , trafnie naśladują maniery retoryczne
lub j ą k a n i e m . Chętnie stosuje r ó w n i e ż - tak w a ż n e w w y p a d k u
pan sobie w y o b r a z i - k o ń c z y Ż y d s w o j ą o p o w i e ś ć z w r a c a -
u t w o r ó w w y g ł a s z a n y c h - nagłe zmiany intonacji i natężenia
jąc się d o zasłuchanego w o ź n e g o - w y c h o d z i skądś k a w a ł
g ł o s u . Przykładem może być j e d n a z o d p o w i e d z i radia Erywań.
d... i m ó w i : szefuncia nie ma.
Pytanie: Dlaczego w a s o s t a t n i o tak źle słychać?
O d p o w i e d ź ( s z e p t e m ) : B o m y już m ó w i m y z Kamczatki.
Trzeba jednak stwierdzić, że k a w a ł y tak d u ż y c h
rozmiarów
słyszy się dzisiaj rzadko. Na o g ó ł dzisiejsze k a w a ł y
bywają
m i n i a t u r a m i literackimi, c h o ć w k a ż d y m w i e l k ą , c h y b a zasadniczą
Zdarza się, że p r a w i d ł o w a interpretacja k a w a ł u w y m a g a w y d a
w a n i a d ź w i ę k ó w n i e a r t y k u ł o w a n y c h , np. sapania, w z d y c h a n i a ,
d m u c h a n i a , jak w n a s t ę p u j ą c y m k a w a l e .
rolę o d g r y w a zaskoczenie. Im t r u d n i e j przewidzieć, c z y m się
k a w a ł skończy, t y m większe z a d o w o l e n i e słuchaczy. W y b i t n y
kawalarz stara się jeszcze p o w i ę k s z y ć t o zaskoczenie. Sam n i g d y
się nie śmieje, przy p o m o c y głosu i gestu stara się utrzymać klimat
Pewien
dyrektor
doznaje
zadziwiającego
uczucia.
p r a w d o p o d o b i e ń s t w a , póki nie dojdzie d o szokującej p o i n t y . To
S t w i e r d z a , że staje się lżejszy o d p o w i e t r z a i w z n o s i się na
także - jak się zdaje - p o b u d z a t w ó r c ó w d o s w o i s t e j
w y s o k o ś ć c z w a r t e g o piętra. W ó w c z a s spostrzega piękną
konstrukcyjnej, w
kobietę, która uśmiecha się d o n i e g o z b a l k o n u i prosi
t w ó r c z y polega na o p r a c o w a n i u p o i n t y .
o
nadęcie d z i e c i n n e g o
balonika.
Dyrektor
spełnia
jej
której największy, czasem j e d y n y
pracy
wysiłek
Niemałą rolę o d g r y w a j ą w t y m w y p a d k u w y r a z y n i e p r z y z w o i t e ,
prośbę - a p f u , a p f u , a p f u - lecz w ł a ś n i e w t e d y budzi się
z w y k l e p o j a w i a j ą c e się w zakończeniu niespodzianie.
p o d s u r o w y m w e j r z e n i e m sekretarza POP.
p o j a w i e n i e się t a k i e g o w y r a z u często idzie w parze z operacją,
- Cóż t o , t o w a r z y s z u - m ó w i sekretarz - nie dość że
śpicie na zebraniu p a r t y j n y m , t o jeszcze się nadymacie?
Nagłe
która w y d a r z e n i a o p i s y w a n e w gazetach w s p o s ó b w z n i o s ł y
i - z d a n i e m kawalarzy - nieścisły s p r o w a d z a na g r u n t rzeczywis
tości znanej s ł u c h a c z o m z d o ś w i a d c z e n i a . P o d o b n i e ma się
Przykłady te pozwalają poznać, d o j a k i e g o s t o p n i a w y m o w a
s p r a w a z k o n c e p c j a m i n a u k o w y m i , które uczeni w y k ł a d a j ą z kate
dobrego
dry, a w k t ó r y c h kawalarze d o p a t r u j ą się n a i w n o ś c i . I w t y c h
w y k o n a n i a z a p e w n i a p o w o d z e n i e , ale s p r a w i a , że n a w e t najlep
w y p a d k a c h atakuje się teorię n a u k o w ą przy p o m o c y niespodzia
k a w a ł u zależna jest o d interpretacji, c o w w y p a d k u
szy k a w a ł blednie p o zapisaniu.
nej p o i n t y , przedstawiającej s p r a w ę z p u n k t u w i d z e n i a z d r o w e g o
Trzeba zresztą zaznaczyć, że n i e w i e l e k a w a ł ó w się zapisuje.
Kawalarze z reguły recytują je z pamięci. Czasopisma k r a j o w e
d r u k u j ą k a w a ł y , lecz t y l k o te, które puszcza cenzura, a w i ę c
z w y k l e najsłabsze. Emigracyjna „ K u l t u r a " d r u k u j e o d p e w n e g o
czasu k a w a ł y polityczne. Rozporządza jednak małą częścią krajo
w e j t w ó r c z o ś c i , u t w o r y dobiera w s p o s ó b n i e w y b r e d n y , a zapisu
je n i e f a c h o w o zacierając ich m ó w i o n y charakter. A n i w kraju.
rozsądku, często operującej w y r a z e m n i e p r z y z w o i t y m .
Po s t w i e r d z e n i u
tych faktów
posuniemy
się t r o c h ę
dalej
w analizie k a w a ł u i s t w i e r d z i m y , że najczęściej jest t o prozaiczna
m i n i a t u r a literacka, przeznaczona d o w y g ł o s z e n i a w o b e c n o ś c i
słuchaczy, najsilniej oddziałująca przy p o m o c y p o i n t y .
5. P o c h o d z e n i e k a w a ł ó w , jak w s z y s t k o , c o d o t y c z y genezy
t y c h u t w o r ó w , jest niejasne. Większość o b e c n i e k o l p o r t o w a n y c h
k a w a ł ó w jest n i e z a w o d n i e p r o d u k c j i k r a j o w e j . I m p o r t w
tej
Audycje
te znajdują w
Polsce c h ę t n y c h
słuchaczy,
choć
dziedzinie, przed w o j n ą i podczas w o j n y o d g r y w a j ą c y p o w a ż n ą
w i ę k s z e g o w p ł y w u na r o z w ó j p o l s k i e g o k a w a ł u zdaje się nie
rolę, dziś jak się zdaje, maleje. Jeszcze podczas w o j n y i m p o r
w y w i e r a j ą . Polski k a w a ł rzadko b y w a aż tak zwięzły. Na o g ó ł ma
t o w a l i ś m y z Niemiec k a w a ł y o Hitlerze, G o e r i n g u , Goebbelsie.
większą r o z l e w n o ś ć , z n a m i e n n ą dla r o z m o w y , która w y d a j e się
O b e c n i e nie ma c h y b a k a w a ł ó w i m p o r t o w a n y c h z Niemiec. Tuż
p o d s t a w o w ą strukturą j ę z y k o w ą naszego k a w a ł u .
p o w o j n i e Polacy b a w i l i się a b s u r d a l n y m i k a w a ł a m i angielskimi,
Jeśli jest coś takiego jak klasyczny k a w a ł polski drugiej p o ł o w y
p r a w d o p o d o b n i e p r z y w i e z i o n y m i przez z d e m o b i l i z o w a n y c h żoł
XX w i e k u , t o j e g o strukturę j ę z y k o w ą z p e w n o ś c i ą
nierzy p o l s k i c h z Z a c h o d u . W latach czterdziestych napłynęła d o
f r a g m e n t r o z m o w y , poprzedzonej k r ó t k i m w s t ę p e m lub t y l k o
Polski cała seria czeskich k a w a ł ó w o G o t t w a l d o w e j . A l e t o był
informacją, kto d o k o g o m ó w i .
stanowi
o d o s o b n i o n y w y p a d e k . O s t a t n i o stały i m p o r t m a m y c h y b a t y l k o
Obie o d m i a n y zilustrujemy na przykładach, przy czym szcze
ze W s c h o d u . M o w a o c z y w i ś c i e o o d p o w i e d z i a c h radia Erywań.
g ó l n ą u w a g ę czytelnika trzeba z w r ó c i ć na pierwszy z n i c h . Jest t o
Są t o , jak z a p e w n i a j ą z n a w c y , autentyczne p r o d u k t y ormiańskie,
k a w a ł w rodzaju, który p u b l i c z n o ś ć z w y k ł a określać
a docierają d o nas przeważnie z M o s k w y , gdzie d o w c i p ormiański
„ z a b ó j c z y " , „ m o r d e r c z y " , „ p i e k i e l n y " . Powstał w
jest o d d a w n a c e n i o n y . U t w o r y te mają o d r ę b n y klimat, t e c h n i k ę ,
i - jak na k a w a ł - odznacza się skrajnym realizmem. C e n y są t u
k o m p o z y c j ę . Są bardzo zwięzłe, na o g ó ł mają postać jednej
prawdziwe,
audycji składającej się z pytania i o d p o w i e d z i . D o
(Najniższa pensja w
wyjątków
należą cykle a u d y c j i . Przykład.
wysokość
pensji
Polsce w
najzupełniej
mianem
roku
1965
prawdopodobna.
1 9 6 5 roku w y n o s i ł a 7 5 0
zł
miesięcznie.) O t o treść t e g o u t w o r u , który w p r a w d z i e n i k o g o nie
rozbawił, za t o w s z y s t k i c h zastanowił:
Audycja 1
Pytanie: J a k i e jest najpiękniejsze miasto świata?
O d p o w i e d ź : Erywań.
zł miesięcznie. Niestety - o d p o w i a d a k a n d y d a t - muszę
Audycja 2
mieć 1 6 2 0 zł miesięcznie. Dlaczego akurat 1 620? - d z i w i
Pytanie: Ile potrzeba b o m b a t o m o w y c h
Erywania?
do
zburzenia
O d p o w i e d ź : Najpiękniejszym miastem świata jest Tbilisi.
O d p o w i e d z i radia Erywań nie są na o g ó ł tak drastyczne, jak
polskie k a w a ł y . Przeważnie odznaczają się bardzo r z e c z o w y m
t o n e m . O c z y m może zaświadczyć audycja „ n a d a n a " tuż p o
z e r w a n i u Chin z Rosją.
się referent.
- T o bardzo proste. M a m żonę, matkę i d w o j e dzieci.
M i e s z k a m y kątem u brata, w i ę c na mieszkanie nic nie
w y d a j e m y . Nie liczymy na t o , b y ś m y sobie m o g l i kupić
b u t y a l b o ubranie. Wszędzie c h o d z i m y p i e c h o t ą . M o j a
matka nie jada śniadań ani kolacji. J a t y l k o o b i a d , o b i a d
w s t o ł ó w c e , jak się przekonałem, kosztuje 10 zł. A w i ę c
5 x 10 = 5 0 zł. Tyle c o d z i e n n i e m u s i m y mieć na o b i a d y . Na
Pytanie: Czy o b ó z socjalistyczny nadal się rozwija?
O d p o w i e d ź : Tak. J u ż są d w a .
śniadanie j e m y - żona, dzieci i ja - po suchej bułeczce
i p o p i j a m y w o d ą . Bułeczka kosztuje 5 0 gr. A w i ę c 4 x 5 0 gr
= 2 zł. Tyleż kosztuje nas kolacja. A w i ę c dziennie na
D u ż o w n i c h a u t o i r o n i i , np. z a b a w y z w r o d z o n e j O r m i a n o m
dyskrecji. Tuż po o b a l e n i u C h r u s z c z o w a radio Erywań „ n a d a ł o "
taką audycję:
utrzymanie rodziny muszę mieć: 5 0 zł + 2 zł + 2 zł = 5 4 zł.
A w i ę c jeśli się m a m y
utrzymać
przy życiu
- jedząc
w p o ł u d n i e o b i a d , zaś rano i w i e c z ó r p o suchej bułeczce
- t o p o w i n i e n e m zarabiać 5 4 zł x 3 0 = 1 6 2 0 zł miesięcznie.
Pytanie: Czy możecie p o w i e d z i e ć , c o się dzieje z Chruszczowem?
O d p o w i e d ź : A kto t o taki?
Uderzający jest szacunek radia Erywań dla nauki, która w y
stępuje w j e g o o d p o w i e d z i a c h j a k o najwyższy autorytet. Przy
kład.
Pytanie: Czy d w ó c h mężczyzn może mieć z sobą dziecko?
O d p o w i e d ź : Nauka nie rozwiązała jeszcze t e g o p r o b l e m u ,
lecz p r ó b y w c i ą ż są c z y n i o n e .
N a u k o w y charakter miała także audycja p o ś w i ę c o n a C z a j k o w
skiemu.
Pytanie: Czy t o p r a w d a , że C z a j k o w s k i był homoseksualis
tą?
O d p o w i e d ź : P r a w d a , ale c e n i m y g o nie t y l k o za t o .
Dużym zainteresowaniem
D o H u t y " W a r s z a w a " zgłasza się k a n d y d a t na urzęd
nika. Referent personalny p r o p o n u j e m u posadę za 1 6 0 0
darzy radio
Erywań
teoretyczne
p r o b l e m y k o m u n i z m u , nie wyłączając najdonioślejszych, a zara
zem najtrudniejszych zagadnień p o s t a w i o n y c h przed k o m u n i s
t a m i przez Lenina.
Pytanie: Czy m o ż n a z b u d o w a ć k o m u n i z m
w,państwie
o t o c z o n y m przez p a ń s t w a kapitalistyczne?
O d p o w i e d ź : M o ż n a , ale p o co?
N i e o b c y jest r ó w n i e ż t y m a u d y c j o m - nieznany
k a w a ł o w i - t o n filozoficznej z a d u m y .
Pytanie: Czy jest życie na Marsie?
O d p o w i e d ź : Też nie ma.
polskiemu
A t o przykład d r u g i e g o t y p u :
A m e r y k a ń s k i reporter d o p o l s k i e g o dygnitarza:
- Ile w y n o s i najniższa pensja p o l s k i e g o robotnika?
Odpowiedź:
- A w y gnębicie murzynów.
6. Szczególna rola d i a l o g u zdaje się c h w i l a m i u p o d o b n i a ć
nasz k a w a ł d o d r a m a t u . Jest t o jednak z p e w n o ś c i ą p o w i e r z
c h o w n e p o d o b i e ń s t w o . J a k na dramat, k a w a ł jest s t a n o w c z o
zbyt j e d n o s t r o n n y . ( J e d n o s t r o n n o ś ć należy bodajże d o p o d
s t a w o w y c h c e c h k a w a ł u , idzie w ślad za j e g o w p ł y w a m i i stąd
c h y b a tyle jej w u t w o r a c h d r a m a t y c z n y c h M r o ż k a , które są
w g r u n c i e rzeczy m o c n o r o z b u d o w a n y m i kawałami.) D i a l o g
k a w a ł u , tyle zawdzięczający r o z m o w i e , nie w y w o d z i się c h y b a
z teatru. Raczej z satyry, w której o d n i e p a m i ę t n y c h c z a s ó w
o d g r y w a ł zasadniczą rolę. ( D o ś ć zajrzeć d o naszych satyr z X V I I I
w., by się o t y m przekonać.) Także g d y c h o d z i o t e c h n i k ę ,
m o t y w y , k o m p o z y c j ę , kawał, tyle- mający w s p ó l n e g o z satyrą,
w y d a j e się g a t u n k i e m z g r u n t u e p i c k i m , i t o n a w e t w t e d y , kiedy
brak w n i m relacji z jakiegoś w y d a r z e n i a , g d y ogranicza się d o
d i a l o g u . Epickiego p o c h o d z e n i a są w każdym razie t y p o w e
m o t y w y k a w a ł u , np. w z m i a n k o w a n e t u t a j obrazy przyszłości czy
r o z m o w y umarłych.
Należy jeszcze zaznaczyć, że prócz w ł a ś c i w e g o k a w a ł u m a m y
dziś d o czynienia z u t w o r a m i , które by można uznać za p o g r a n i c z e
k a w a ł u , b o c h o ć pełnią j e g o f u n k c j e nie ma w nich ani zdarzenia,
ani n a w e t d i a l o g u ( b o nie ma p o s t a c i ) . Otóż w y d a j e się rzeczą
z n a m i e n n ą , że t u także rozpoznajemy tradycje epickie w s t o s o w a
niu t a k i c h t e c h n i k jak np. zagadka czy list.
Najczęściej na t y m p o g r a n i c z u s p o t y k a się c h y b a zagadki
zaczynające się o d s ł ó w „ C o jest szczytem?" ( n p . n i e p r a w
d o p o d o b i e ń s t w a , bezczelności, p o d e j r z l i w o ś c i ) . A l b o - jeszcze
częściej - o d p y t a n i a , jaka jest różnica p o m i ę d z y t y m lub o w y m
P o d o b n i e ma się s p r a w a szmoncesu, a w i ę c k a w a ł u ż y d o w s
z j a w i s k i e m . Przykład.
kiego, który przed w o j n ą s t a n o w i ł b u j n ą dziedzinę t w ó r c z o ś c i
będącej zresztą dziełem s a m y c h Ż y d ó w . Wraz z zagładą Ż y d ó w
- Jaka jest różnica p o m i ę d z y k o m u n i z m e m i kapitaliz
p o l s k i c h ź r ó d ł o tej t w ó r c z o ś c i w y s c h ł o . W o b i e g u u t r z y m u j ą się
stare szmoncesy.
mem?
- W kapitalizmie m a m y ucisk c z ł o w i e k a przez c z ł o w i e
Nowych
prawie
nie ma. O t o ostatni, jaki
o p o w i a d a n o w Warszawie w lutym 1966.
ka, a w k o m u n i z m i e jest o d w r o t n i e .
D o rabina przychodzi Ż y d w średnim w i e k u .
- Rabbi, w s z y s t k o już z r o z u m i a ł e m , t y l k o jednej rzeczy
jeszcze nie m o g ę zrozumieć: jaka jest różnica między
materializmem h i s t o r y c z n y m a dialektycznym?
Elementem, który łączy w ł a ś c i w y k a w a ł z j e g o p o g r a n i c z e m ,
jest n i e w ą t p l i w i e p o d s t a w o w a rola p o i n t y , też charakterystyczna
dla epiki, a ściślej m ó w i ą c dla miniatur e p i c k i c h ( n p . dla bajki
zwierzęcej a l b o dla n o w e l i ) .
Rabin myśli d ł u g o , coraz bardziej zasępiony.
- Wiesz, j a k a k o l w i e k by była, t o stąd lepiej w y j e c h a ć .
W s z y s t k o t o każe n a m zaliczyć k a w a ł polski d o m ó w i o n y c h
miniatur e p i c k i c h .
Często są k a w a ł y o Polakach, z z a b a r w i e n i e m a u t o i r o n i c z n y m .
7. D o k ł a d n a klasyfikacja k a w a ł u nie jest m o ż l i w a , p o prostu
d l a t e g o , że n a w e t najlepszy kawalarz nie zna w s z y s t k i c h u t w o
Przykład.
r ó w z dziedziny s w o j e j specjalności. M o ż n a t y l k o z grubsza
podzielić wszystkie kawały na dziełka ściśle r o z r y w k o w e oraz
W Ghanie, gdzie p r z e b y w a o b e c n i e w i e l u e k s p e r t ó w
przejawy literatury zaangażowanej o charakterze mniej lub w i ę c e j
p o l s k i c h , minister s p r a w z e w n ę t r z n y c h kategorycznie za
p o l i t y c z n y m . W pierwszej g r u p i e zakres t e m a t ó w b y w a na o g ó ł
bronił zjadać P o l a k ó w i w y b r a ł się w p o d r ó ż p o kraju, by
tradycyjny (dzieci, kobiety, księża, pederaści, żołnierze, jąkały,
s p r a w d z i ć czy zarządzenie t o jest przestrzegane. Nie uje
wariaci). Tradycyjne
chał daleko, g d y ujrzał ś p i ą c e g o p o d palmą, w y r a ź n i e
bywają
również w
tej g r u p i e
motywy,
o b j e d z o n e g o M u r z y n a . Budzi g o tedy i w o ł a :
czasem bardzo stare, jak np. r o z m o w y zwierząt. Przykład.
- Zjadłeś Polaka, przyznaj się!
- Nie zjadłem!
D w i e pchły w y c h o d z ą z teatru.
towarzyszki - p ó j d z i e m y p i e c h o t ą czy w e ź m i e m y psa?
- Taki piękny w i e c z ó r
- m ó w i małżonek d o
swojej
- Znać t o p o t o b i e , zjadłeś, nie w y p i e r a j się!
- Nie zjadłem, przysięgam!
(Z repertuaru W a c ł a w a Z a w a d z k i e g o , z w a n e g o Puchat
- Chuchnij!
kiem.)
Z a w r o t n ą karierę w p o l s k i m kawale p o w o j e n n y m zrobili Ros
Zwierzęta w y s t ę p u j ą n a d t o w k a w a ł a c h o tematyce erotycznej
(kury, k o g u t y ) . Przykład.
r o z r y w k o w y c h . W zasadzie wyrażają o n e p o l i t y c z n e nastawienie
a u t o r ó w , kawalarzy i p u b l i c z n o ś c i , w i ę c w t y m rozdziale w s p o m i
S a m o c h ó d M i k r u s przejechał kurę. Po c h w i l i kura w s t a
je i m a m r o c e :
- Szatan nie k o g u t .
namy je t y l k o dlatego, by nie w r a c a ć w i ę c e j d o kręgu t e m a t y c z
nego d o t y c z ą c e g o r ó ż n y c h n a r o d o w o ś c i .
Prócz wielkiej ilości uderza t u jeszcze niesłychana d o s a d n o ś ć
wyrażająca się m.in. w d o b o r z e t a k i c h m o t y w ó w i s ł ó w , że w i e l u
W a r t o w t r ą c i ć , że k a w a ł y na tematy erotyczne s t a n o w i ą o s o b n ą
p o d g r u p ę w g r u p i e k a w a ł ó w r o z r y w k o w y c h . Najśmielsze z nich,
najmniej dyskretne, noszą w języku p o t o c z n y m n a z w ę „ ś w i ń s
kich k a w a ł ó w " .
Trzeba także zaznaczyć, że kręgi tematyczne są w p r a w d z i e
tradycyjne w tej grupie, ale same tematy ciągle się o d n a w i a j ą , c o
zrozumiałe, gdyż charakterystyczną cechą k a w a ł u jest szybka,
czasem w r ę c z b ł y s k a w i c z n a reakcja na aktualne
janie. Kawały na temat Rosjan t r u d n o jednak zaliczyć d o u t w o r ó w
wydarzenia
i p r o b l e m y . Stąd np. w u t w o r z e p o ś w i ę c o n y m żołnierzom, którzy
z d a w i e n d a w n a b y w a j ą b o h a t e r a m i k a w a ł u , tak aktualne dzisiaj
zagadnienie testu i badań t e s t o w y c h .
P e w i e n kapral p o s t a n o w i ł zbadać żołnierzy przy p o m o
cy testu. W y c i ą g n ą ł w t y m celu c h u s t k ę d o nosa i pytał p o
kolei p o d k o m e n d n y c h , z czym się im c h u s t k a kojarzy.
- Z matką - o d p o w i e d z i a ł pierwszy.
- Dlaczego z matką?
- B o kiedy szedłem d o w o j s k a , matka w y s z y ł a na m y c h
c h u s t k a c h moje m o n o g r a m y .
- A tobie?
- Z narzeczoną.
- Dlaczego?
- B o na peronie p o w i e w a ł a mi chusteczką.
- A tobie?
- Z d...
- Dlaczego z d...?
- Bo m n i e się w s z y s t k o z d... kojarzy.
Ponadto można zaobserwować znamienną ewolucję, gdy
c h o d z i o proporcje, jakie mają dziś poszczególne kręgi tematycz
ne w g r u p i e k a w a ł ó w r o z r y w k o w y c h . Wyraźnie zanika np. żart
z przywar r ó ż n y c h n a r o d ó w . Kawały na temat s k ą p s t w a S z k o t ó w ,
częste jeszcze w latach czterdziestych, dziś już c h y b a zanikły.
u t w o r ó w na t e m a t y rosyjskie w p r o s t nie s p o s ó b n o t o w a ć . M o ż n a
t y l k o stwierdzić, że niektóre z nich osiągnęły o g r o m n ą p o p u l a r
ność p o z o s t a w i a j ą c n a w e t ślady w języku p o t o c z n y m .
(Np.
T o n k u j u aluzju poniała, Po w s i e c h , p o w s i e c h ! , Puszkina z n a jesz?, A ty - dzierżiś!)
W p i e r w s z y c h latach p o w o j n i e n a j w i ę c e j u w a g i p o ś w i ę c a n o
w
tych kawałach samym
R o s j a n o m , ich
charakterystycznym
o b y c z a j o m , reakcjom i n a w y k o m . Przykład.
W r o k u 1 9 4 5 żołnierz rosyjski pyta p r z y p a d k i e m n a p o t
k a n e g o Polaka:
- Słuchaj pan. Tyle hałasu z w a s z e g o p o w o d u . Czy w a s
n a p r a w d ę tak dużo?
- No, d o s y ć d u ż o .
- To ilu w a s jest?
- Jakieś dwadzieścia pięć m i l i o n ó w .
- I t o ma być dużo? U nas tyle w łagrach siedzi!
Inny przykład.
W roku 1 9 4 6 żołnierze rosyjscy w
o p r o w a d z i ć p o Zoo.
Polsce każą się
- Co t o jest? - pytają p r z e w o d n i k a .
- Żyrafa.
- U nas też są, t y l k o większe. A to?
- Lampart.
- U nas też są, t y l k o większe. A to?
- Struś.
- U nas tez są, t y l k o większe. A to? - pytają wreszcie
przed klatką ze s ł o n i e m .
- Wesz - o d p o w i a d a z n u d z o n y p r z e w o d n i k .
- Popatrz, popatrz - d z i w i ą się żołnierze - u nas w s z y t o
nie większe o d pięści, ale za t o m n o g o , m n o g o !
W późniejszych
latach polski k a w a ł interesował się raczej
C.
( O k o ł o roku 1 9 5 3 . )
ustrojem i zasadami rządzenia w Rosji niz Rosjanami. Ślad t a k i c h
W dużej fabryce p r z o d o w n i c a pracy ma otrzymać n a
zainteresowań znać w g ł o ś n y m kiedyś kawale o m u m i i .
grodę. Załoga, pełna n i e n a w i ś c i d o koleżanki, która p o d
bija normy, śledzi przebieg uroczystości. Kiedy w y c h o d z i
W Egipcie znaleziono m u m i ę , której uczeni z a c h o d n i nie
umieli z i d e n t y f i k o w a ć .
Zwrócono
się w o b e c
tego
na j a w , że n a g r o d ą jest k o m p l e t dzieł Lenina, z sali o d z y w a
do
się m ś c i w y głos:
M o s k w y . M o s k w a zgodziła się zbadać m u m i ę p o d w a r u n
Dobrze jej tak!
kiem, że otrzyma ją na sześć t y g o d n i d o swojej w y ł ą c z n e j
d y s p o z y c j i , c o też nastąpiło. Po sześciu t y g o d n i a c h m u m i a
D.
w r ó c i ł a na Z a c h ó d z karteczką: T o jest Ramzes X I I I . A l e jak
Na j e d n y m z zebrań, o ż y w i o n y c h coraz śmielszą p o
s t a w ą l u d n o ś c i , d y s k u t a n t usiłuje w p r a w i ć partyjnego
prelegenta w zakłopotanie.
d o t e g o doszliście? - zdziwili się uczeni.
- Sam się przyznał.
- Proszę pana - pyta - a jak t o w ł a ś c i w i e b y ł o z t y m
C u d e m nad Wisłą?
Jeszcze później weszły na w o k a n d ę zagadnienia p o l s k o - r a
dzieckiej w s p ó ł p r a c y gospodarczej. Ten temat o p r a c o w a n y jest
w kawale pt. Szczyt n i e u f n o ś c i . Co jest szczytem nieufności
- zapytali któregoś dnia kawalarze.
- Nie b y ł o ż a d n e g o c u d u - cedzi przez zęby prelegent.
Nasi dali Ruskim w d... i tyle.
E.
- W y w i e r c i ć dziurkę w
( O k o ł o roku 1 9 5 6 . )
( O k o ł o roku 1 9 6 0 . )
Rurociągu Przyjaźni, aby się
- T o w a r z y s z u M a j e w s k i , dlaczego nie byliście na ostat
przekonać, w którą stronę t o płynie.
n i m zebraniu?
- O, g d y b y m wiedział, ze t o ostatnie, t o b y m przyszedł.
8. P o w o j e n n y k a w a ł p o l i t y c z n y jest p r o b l e m e m
niewyczer
p a n y m juz t o ze w z g l ę d u na n i e w i a r y g o d n ą o b f i t o ś ć p r o d u k c j i
Częste w kręgu realistycznym są r ó w n i e ż scenki r o d z a j o w e ,
(może o n a w y n o s i ć ok. 1 0 0 0 u t w o r ó w r o c z n i e ) , już ze w z g l ę d u
w k t ó r y c h skuteczność p o i n t y polega na jakiejś aluzji albo grze
na w i e l k ą d y n a m i k ę tej o d m i a n y .
s ł ó w . Te k a w a ł y umierają najszybciej, żyją t y l k o w
pewnych
Nie ulega w każdym razie najmniejszej w ą t p l i w o ś c i , że k a w a ł
o k o l i c z n o ś c i a c h . S t o s u n k i p o m i ę d z y ZSRR i C h R L muszą być np.
p o l i t y c z n y przytłumił o b e c n i e wszystkie inne o d m i a n y , osiągnął
bardzo napięte, a sytuacja PRL bardzo delikatna, by rozchodził się
najwyższy p o z i o m i w y k a z u j e największą ż y w o t n o ś ć p r z y s w a j a
k a w a ł o klientce, która prosi w sklepie o herbatę.
jąc sobie w s z y s t k i e m o ż l i w e t e c h n i k i i m o t y w y , n a w e t dialogi
zwierząt. Przykład. ( K a w a ł p o w s t a ł y ok. 1 9 5 7 . )
- Jakiej pani sobie życzy herbaty, chińskiej czy radziec
kiej?
D w a psy spotykają się na g r a n i c y polsko-czeskiej. Polski
- T o ja już poproszę o k a w ę .
pies idzie d o Czech, czeski d o Polski. Po c o idziesz? - pyta
czeski polskiego.
K a w a ł y na temat s t o s u n k ó w p a ń s t w a z Kościołem, tak w a ż
- Po buty. A ty?
nych w dzisiejszej Polsce, zawierają się, rzecz c i e k a w a , przeważ
- Poszczekać.
nie w kręgu realistycznym. Ś w i a d c z ą o t y m następujące przy
G d y c h o d z i o p o s t a w ę w o b e c świata i życia, polski k a w a ł jest
w zasadzie n e g a t y w n i e n a s t a w i o n y d o o b o w i ą z u j ą c e j filozofii,
ideologii, panującego
ustroju, zasad rządzenia i w ł a d z y .
Do
kłady.
Pierwszy z nich obrazuje nastawienie l u d n o ś c i d o oficjalnej
i d e o l o g i i (ok. r. 1 9 4 9 ) .
w y j ą t k ó w należy kawał, w ł a ś c i w i e p r o r z ą d o w y .
Dwóch
warszawiaków
spotyka
się
na
ulicy.
Skąd
idziesz? - pyta j e d e n .
- Z r-r-radia.
M ó w c a przybyły na w i e ś d ł u g o o p o w i a d a zebranym
o z g u b n y m w p ł y w i e W a t y k a n u na losy Polski, p o czym
o t w i e r a dyskusję. Po c h w i l i milczenia zgłasza się najstar
szy, p o w a ż n y c h ł o p .
- Ty z radia? A cóżeś tam robił?
- Prosę, cy m o g ę o c o ś zapytać?
- Brałem udział w k - k - k o n k u r s i e .
- Ależ naturalnie, po t o jest dyskusja.
- Bój się B o g a , w jakim?
- To ja b y m się chciał d o w i e d z i e ć , dlaczego k r o w y robią
- Na s p - p - p i k e r a .
p l a c k a m i , kozy b o b k a m i , a kunie p u n c k a m i ?
- No i co, przyjęli cię?
- A cóż t o ma d o rzeczy?
- Nie, t y l k o p - p - p a r t y j n y c h przyjmują.
- Jak się pytać, t o się pytać, ja b y m t o chciał w i e d z i e ć .
- Ależ ja się na t y m nie z n a m .
Inny podział p o w s t a j e , g d y za zasadę rozróżnienia w e ź m i e m y
- Słysyta chłopy?
mówi
na t o starzec z t r i u m f e m
rodzaj w y d a r z e ń , o których kawalarz o p o w i a d a . W ten s p o s ó b
o d w r a c a j ą c się d o g r o m a d y - na g
w y o d r ę b n i a j ą się d w a zasadnicze kręgi: realistyczny i fantastycz
a o papizu c h c e gadać.
to się nie zna,
ny. W kręgu realistycznym bardzo często t e m a t e m b y w a zebranie:
p r o p a g a n d o w e , partyjne, s z k o l e n i o w e ( t z w . szkolenie i d e o l o g i
czne). Przykłady.
A.
( O k o ł o roku 1 9 4 6 . )
O b y w a t e l e ! - w o ł a prelegent d o z g r o m a d z o n y c h - ten
orzeł t o obraz tej Rzeczypospolitej. Ta g ł o w a t e g o orła t o
jest t e n nasz prezydent. T o lewe skrzydło t o jest ta Polska
Partia Socjalistyczna. Głos z sali:
- A ta pierzato d... t o ty.
B.
Drugi przykład d o t y c z y nastawienia l u d n o ś c i d o działaczy (ok.
r. 1 9 5 3 ) .
( O k o ł o roku 1 9 5 0 . )
Prelegent na w s i przez w i e l e g o d z i n m ó w i o Karolu
Marksie i j e g o nauce, p o czym o t w i e r a dyskusję. Proszę
pana - pyta pierwszy d y s k u t a n t - a czy t o p r a w d a , że na
t y m Marksie żyją ludzie?
Stara c h ł o p k a , której zdechła k r o w a , g ł o ś n o m o d l i się
przed ołtarzem o 8 0 0 0 zł na k u p n o n o w e j k r o w y . Przed
kościołem zatrzymuje ją sekretarz partyjny.
- W i d z i c i e m a t k o - m ó w i t o n e m ł a g o d n e j perswazji
- ten wasz Pan B ó g to w a m nic nie da. Nasza partia nie
może w a m dać całej sumy, ale 4 0 0 0 t o w a m da.
I wręcza jej pieniądze. C h ł o p k a natychmiast w r a c a przed
ołtarz i m ó w i :
- Dziękuję Ci Panie Boże za w y s ł u c h a n i e mojej m o d l i t
w y . W p r a w d z i e ten sekretarz zatrzymał sobie p o ł o w ę , ale
dobre i to.
W trzecim przykładzie m a m y obraz c o d z i e n n y c h s t o s u n k ó w na
- O d w e t za zburzenie S o b o r u na Placu Saskim.*
w s i , być może zaskakujący dla k o g o ś , kto w i e d z ę o dzisiejszej
Polsce czerpie w y ł ą c z n i e ze źródeł d r u k o w a n y c h (ok. r. 1 9 6 5 ) .
Najzłośliwsze, najbardziej sarkastyczne b y w a j ą epitety. Przy
kład:
G r u p a działaczy p a r t y j n y c h p r z y b y w a d o
wiejskiego
proboszcza i prosi o w y p o ż y c z e n i e sali parafialnej. Pro
- W a n d a W a s i l e w s k a : M a t k a Boska Katyńska.
boszcz nie c h c e się na t o zgodzić.
- Nie da ksiądz sali? - pytają działacze z p o s ę p n y m i
Inny przykład:
m i n a m i . - T o m y nie będziemy nosić b a l d a c h i m u na Boże
Ciało.
- W i t o l d Filier: Eichman h u m o r u .
- A, nie będziecie nosić baldachimu? - w o ł a ksiądz,
niesłychanie d o t k n i ę t y - t o ja w a m nie będę pisał s p r a w o
zdań p a r t y j n y c h .
9. T r u d n o dociec, kto jest g ł ó w n y m t w ó r c ą p o l s k i c h k a w a ł ó w ,
p r o d u k o w a n y c h w kraju. W bardzo nielicznych w y p a d k a c h znani
- Nie będzie ksiądz pisał sprawozdań? - krzyczą roz
są autorzy. Np. a u t o r e m d w u w i e r s z a pt. N a g r o b e k Jaszcza na
g n i e w a n i działacze - t o my się nie będziemy s p o w i a d a ć
p e w n o jest
i g... ksiądz będzie wiedział, c o się w partii dzieje!
większość k a w a ł ó w p o w s t a j e w Warszawie. S t w i e r d z o n o w każ
p.
Szczepkowski,
aktor.
Na o g ó ł
sądzi się, że
d y m razie, że poza W a r s z a w ą n o w e k a w a ł y p o j a w i a j ą się z p e w
Kawały
na temat
polityki zagranicznej
i
międzynarodowej
n y m o p ó ź n i e n i e m . O d o s ó b w y j e ż d ż a j ą c y c h d o stolicy w spra
obracają się często, c o też c i e k a w e , w kręgu f a n t a s t y c z n y m . Tu
w a c h s ł u ż b o w y c h żąda się p o p o w r o c i e także n o w y c h k a w a ł ó w .
w ł a ś n i e często s p o t y k a się obrazy przyszłości i r o z m o w y umar
W W a r s z a w i e za kuźnię n o w y c h k a w a ł ó w u w a ż a się k a w i a r n i e
ł y c h . Trzeba j e d n a k przyznać, że także s p r a w y p o l i t y k i w e w n ę t r z
uczęszczane przez literatów, u s y t u o w a n e przeważnie w o k o l i c y
nej, szczególnie g o s p o d a r c z e j , p o j a w i a j ą się w obrazach przy
K r a k o w s k i e g o Przedmieścia. Jest t o przypuszczalnie słuszne.
szłości. Ś w i a d c z ą o t y m d w a przykłady. Pierwszy.
Kawał j a k o g a t u n e k
literacki na p e w n o w i e l e
zawdzięcza
starym t r a d y c j o m l u d o w y m i t o najoczywiściej zwiększa j e g o
Dziadek d o w n u c z k a :
u n i w e r s a l n e o d d z i a ł y w a n i e , gdyż pasjonują się nim
- Widzisz maleńki, t u ludzie zadeptali babcię w kolejce.
p r o f e s o r o w i e u n i w e r s y t e t u jak r o b o t n i c y , ale r e d a g o w a n y jest
- W jakiej kolejce, dziadziu?
z p e w n o ś c i ą przez jakichś pisarzy.
- Kolejki p o w s t a w a ł y , g d y ludzie ustawiali się p o mięso.
zarówno
Z n a w c y p r z e d m i o t u w y m i e n i a j ą w i e l u pisarzy, którzy mają być
autorami najlepszych k a w a ł ó w . Rzecz g o d n a u w a g i , że d r u k o w a
- A c o t o mięso?
ne u t w o r y t y c h pisarzy odznaczają się przeważnie daleko p o s u
niętym k o n f o r m i z m e m i uderzającą niedbałością k o n s t r u k c j i , c o
I drugi.
n a s u w a podejrzenie, że ich t w ó r c z a energia w y ł a d o w u j e się
A n d e r s i Mikołajczyk, n o w i w ł a d c y Polski, idą z Bel
w e d e r u na miasto. W o k o l i c a c h A g r i k o l i zwraca ich u w a g ę
stary żebrak w ł a c h m a n a c h . Ależ t o G o m u ł k a ! - w o ł a
A n d e r s - no, t e g o nie p o w i n n o być. W p r a w d z i e to
k o m u n i s t a , ale zasłużony, p o w i n i e n mieć jakąś rentę.
w m ó w i o n e j miniaturze epickiej nie mając siły na w y p e ł n i e n i e
- Tak o d p o w i a d a M i k o ł a j c z y k - ja już n a w e t m ó w i ł e m
je się w y s o c e p r a w d o p o d o b n e , niestety, s p r a w d z i ć je t r u d n o ,
o t y m p r e m i e r o w i , ale t e n C y r a n k i e w i c z taki zawzięty, nie
intelektualną i artystyczną tkanką t a k i c h k o n s t r u k c j i , które by
m o g ł y u d ź w i g n ą ć jakieś bardziej s k o m p l i k o w a n e p r a w d y o ś w i e
cie i życiu, a w i ę c z natury rzeczy m u s i a ł y b y być większe i nie
m o g ł y b y się z a d o w o l i ć błyskami p o i n t y . Przypuszczenie t o w y d a
g d y ż kawał, jak się rzekło, jest z reguły a n o n i m o w y .
M a też wszelkie c e c h y s p o n t a n i c z n e j t w ó r c z o ś c i a n o n i m o w e j .
chce się zgodzić.
W k o l p o r t a ż u n i e w ą t p l i w i e ulega deformacji, często zamierzonej,
G o d z i się zaznaczyć, że C y r a n k i e w i c z bardzo często w y s t ę p u j e
w
dzisiejszych k a w a ł a c h jako premier polski p o d
gdyż w y b i t n i kawalarze d o s t o s o w u j ą poszczególne u t w o r y d o
wszelkimi
s w o i c h u p o d o b a ń i m o ż l i w o ś c i interpretacyjnych. Nikt nie ma
m o ż l i w y m i rządami. ( N a w e t p o d p a n o w a n i e m C h i ń c z y k ó w j a k o
0 t o d o n i c h ż a d n y c h pretensji. Kawały z d e z a k t u a l i z o w a n e bez
Ju-Tsy-Ran.)
ceremonii d o s t o s o w u j e się d o n o w y c h o k o l i c z n o ś c i .
Pojęcie
o r y g i n a ł u nie ma tutaj z a s t o s o w a n i a , p o d o b n i e jak w
innych
D o k a w a ł ó w p o l i t y c z n y c h należy wreszcie zaliczyć w s z e l k i e g o
rodzaju parodie n a p i s ó w , n a g r o b k i , epitety, zagadki, przekorne
g a t u n k a c h literatury m ó w i o n e j . Nikt nie oczekuje o d kawalarza
r o z w i ą z y w a n i e s k r ó t ó w , d o b i e r a n i e s ł ó w , które brzmią jak n a z w y
w i e r n o ś c i a u t o r o w i , natomiast w s z y s c y żądają o d niego absolut
cudzoziemskie.
w
(Przykład: J a p o ń s k a nazwa sklepu
Polsce L u d o w e j : Nagie Haki.)
Niektóre z t y c h
mięsnego
nej aktualności
utworów,
twórczość
i nowości.
Kult
nowości,
całego ś w i a t a , najjaskrawiej
przenikający
przejawia się
dziś
chyba
należących t y l k o d o pogranicza k a w a ł u , ale najoczywiściej peł
w p o l s k i m kawale. Nie ma większej o b e l g i dla kawalarza, jak
niących j e g o funkcje] w y d a j ą się ze w s z e c h miar g o d n e u w a g i , jak
posłyszeć z ust słuchaczy w y r z u t : stary k a w a ł !
np. f i k c y j n y
napis na transparencie n i e s i o n y m w
pochodzie
p i e r w s z o m a j o w y m (ok. r. 1 9 6 0 ) :
10. Funkcje dzisiejszego
kawału, jakkolwiek
doniosłe,
nie
w y d a j ą się zbyt r ó ż n o r o d n e . J e d n ą z n i c h spełniała d a w n i e j prasa,
a p o części także teatr i literatura d r u k o w a n a .
O b y w a t e l u ! Żyjąc powiększasz d e f i c y t p a ń s t w a !
Polega o n a na t y m , że kiedy w gazetach p o j a w i się dzisiaj jakaś
o p i n i a , która nie przekonuje p u b l i c z n o ś c i , a n a w e t budzi jej
Dar Stalina, Pałac Kultury i Nauki w z n i e s i o n y w
centrum
W a r s z a w y przez a r c h i t e k t ó w rosyjskich, w y w o ł a ł całą serię k a w a ł ó w - k o m e n t a r z y . O t o niektóre z n i c h .
sprzeciw, w k r ó t c e
na t e n sam t e m a t
p o w s t a j e jakiś
kawał
1 natychmiast obiega stolicę, a p o t e m cały kraj. Tę f u n k c j ę m o ż n a
by nazwać polemiczną. D a w n i e j j e d n a gazeta
polemizowała
z d r u g ą . Dziś wszystkie gazety piszą t o samo, a p u b l i c z n o ś ć
- Koszmarny sen p i j a n e g o cukiernika.
Broniewskiemu.)
(Przypisywane
polemizuje z nimi przy p o m o c y k a w a ł ó w . D r u g ą funkcję, którą
dziś pełni kawał, można by nazwać piętnującą: ludzi, s t o s u n k i ,
kariery. Obie f u n k c j e nadają k a w a ł o w i w i e l k ą d o n i o s ł o ś ć s p o ł e
- Mały, ale g u s t o w n y . ( T o - zdaniem kawalarzy - miał
powiedzieć
Gerard
Philippe
podczas
swego
czną i p o l i t y c z n ą i d e c y d u j ą o j e g o p o w o d z e n i u dziś. Publiczność
pobytu
z w y k ł a o c z e k i w a ć s p r a w i e d l i w o ś c i o d k a w a ł u , toteż n i e p o k o i się,
Warszawsko-Wiedeńskiej
* Sobór p r a w o s ł a w n y na Placu Saskim z b u d o w a l i Rosjanie w
I. 1 8 9 4 - 1 9 1 0 . M i a ł o n nadać ś r ó d m i e ś c i u charakter rosyjski.
Rozebrano g o w I. 1 9 2 4 - 2 6 .
w Warszawie.)
- Dawny
dworzec
w stanie erekcji.
8
Kolei
g d y jakieś gorszące w y d a r z e n i e d ł u g o nie w y w o ł u j e o c z e k i w a n e j
riposty. Cóż, nie ma k a w a ł ó w ? - w y p y t u j ą w t e d y słuchacze. Nie
ma - o d p o w i a d a j ą z a w s t y d z e n i artyści. Z j a w i s k o takie b y w a
k o m e n t o w a n e na r ó w n i z klęskami ż y w i o ł o w y m i . Kolportaż
n o w e g o k a w a ł u w y w o ł u j e w takiej c h w i l i ł a t w o w y c z u w a l n e
uczucie ulgi jak p i o r u n p o u p a l n y m d n i u .
epickiej, a p u b l i c z n o ś ć przyzwyczaja się zaspokajać przy p o m o c y
t e g o g a t u n k u tyle potrzeb d u c h o w y c h , każe się lękać, że m i m o
ś w i e t n e g o r o z w o j u k a w a ł nie u d ź w i g n i e j e d n a k w s z y s k i c h zadań,
jakie w n o w o c z e s n y c h s p o ł e c z e ń s t w a c h s p o c z y w a j ą z w y k l e na
barkach literatury.
1966
Nic d z i w n e g o , że kawalarze, którzy m i e w a j ą najświeższe k a w a
ły, zajmują u nas w y s o k i e s t a n o w i s k o w hierarchii społecznej
i towarzyskiej. Tak jest zresztą w e w s z y s t k i c h krajach socjalistycz
nych.
W W a r s z a w i e m ó w i się, że na o s t a t n i m zjeździe p r a c o w n i k ó w
radiofonii w M o s k w i e p o s ł o w a c h „ p r o s i m y na t r y b u n ę przed
stawiciela radia E r y w a ń " na sali rozległy się b u r z l i w e b r a w a .
Zdaje się jednak, że był t o j e d y n y tak o t w a r c i e w y r a ż o n y h o ł d ,
z ł o ż o n y t w ó r c o m k a w a ł ó w . Na o g ó ł nie m o g ą oni liczyć i nie liczą
na p u b l i c z n e uznanie. S ł a w ę zagarniają za nich z reguły kawalarze
kolporterzy, którzy nie b y w a j ą a u t o r a m i .
K o l p o r t o w a n i e k a w a ł ó w , p o d w z g l ę d e m materialnym zupełnie
bezinteresowne, daje d u ż o z a d o w o l e n i a i, jak się rzekło, w y s o k i e
miejsce w hierarchii społecznej i towarzyskiej. Nie zawsze b y w a ł o
bezpieczne. Za czasów Stalina groziło za t o aresztowanie, n a w e t
obóz koncentracyjny, co upamiętniono w o s o b n y m kawale:
- Kto z b u d o w a ł kanał W o ł g a - D o n ?
- Anegdotcziki.
Dziś kolportaż m ó w i o n y nie natrafia na t r u d n o ś c i .
Fakt t e n t ł u m a c z y się bardzo prosto. S t w i e r d z o n o , że d o
najwdzięczniejszych słuchaczy k a w a ł u należą c z ł o n k o w i e Biura
P o l i t y c z n e g o s t a n o w i ą c y najwyższą w a r s t w ę g r u p rządzących.
Wiele k a w a ł ó w p o l i t y c z n y c h p o w s t a j e p o d o b n o w sferach w y s o
kich d y g n i t a r z y p a r t y j n y c h .
1 1 . Przegląd w s z y s t k i c h z a g a d n i e ń tutaj p o r u s z o n y c h n a s u w a
następujące w n i o s k i . ( 1 ) Kawał, będąc w zasadzie nielegalną
dziedziną t w ó r c z o ś c i , najlepiej, jak się zdaje, spełnił wszystkie
postulaty, jakie na p r o g u Polski L u d o w e j p o s t a w i o n o naszej
literaturze: stał się - j a k o j e d y n y ! - g a t u n k i e m m a s o w y m , pas
j o n u j ą c y m wszystkie w a r s t w y s p o ł e c z e ń s t w a , a d o t e g o na
w s k r o ś w s p ó ł c z e s n y m , b o ściśle w y n i k a j ą c y m z naszego życia
i skrajnie z a a n g a ż o w a n y m . U p o d o b a n i e , jakie budzi w sferach
rządzących, zdaje się ś w i a d c z y ć , że spełnił s w o j e zadanie w s p o
sób c a ł k o w i c i e zaspokajający o c z e k i w a n i a i aspiracje literackie
o b e c n y c h m e c e n a s ó w literatury. ( 2 ) J u ż z u w a g i na t o k a w a ł
bezspornie p o w i n i e n się stać p r z e d m i o t e m badań n a u k o w y c h .
( 3 ) Potrzeba badań w y n i k a także stąd, że k a w a ł stał się w Polsce
L u d o w e j n a j ż y w o t n i e j s z y m g a t u n k i e m literackim p o d w z g l ę d e m
a r t y s t y c z n y m . Jest - t o nie ulega najmniejszej w ą t p l i w o ś c i
- znacznie bardziej zajmujący o d dzisiejszej n o w e l i czy p o w i e ś c i
polskiej, a w c a l e nie jest o d nich bardziej o r d y n a r n y . Dlatego też
badacze dobrze by uczynili p o ś w i ę c a j ą c k a w a ł o w i c h o ć część tej
i n w e n c j i b a d a w c z e j , którą p o ś w i ę c a j ą współczesnej prozie d r u
k o w a n e j . ( 4 ) Znaczenie, jakie k a w a ł zyskał w dzisiejszej Polsce,
budzi r ó w n i e ż p e w n e o b a w y . Fakt, że t y l u t w ó r c ó w zdaje się
w y c z e r p y w a ć energię t w ó r c z ą w niepisanej, ulotnej miniaturze
POST S C R I P T U M
O d kiedy istnieje w Polsce Drugi Obieg? Należy sądzić, że o d
c h w i l i , w której tekst uchylający się o d k o n t r o l i cenzora był
w stanie docierać d o różnych ś r o d o w i s k c z y t e l n i c z y c h . A r c y przykład: Biuletyn K O R u , p r z e p i s y w a n y na z w y k ł e j maszynie d o
pisania, za t o w takiej ilości, że m ó g ł spełnić o b a w y l i c z o n e w y ż e j
warunki.
W i e l k i e przełomy m i e w a j ą s w o i c h s k r o m n y c h p o p r z e d n i k ó w .
D r u k o w a n y t u Wstęp do teorii kawału m o ż n a d o t a k i c h poprze
d n i k ó w zaliczyć. G d y się p o j a w i ł na p r z e d w i o ś n i u 1 9 6 6 , był
czytany i d y s k u t o w a n y w j e d n y m t y l k o ś r o d o w i s k u . Za t o
napisany był już bez myśli o cenzorze. ( C o zresztą jasno z j e g o
treści w y n i k a . )
Liczba o d b i o r c ó w nie zawsze rozstrzyga o d o n i o s ł o ś c i z j a w i s
ka. W i d z i m y t o na przykładzie d r u k o w a n e g o t u t e k s t u . W r o k u
1 9 6 6 miał o n n i e w i e l u c z y t e l n i k ó w , za t o - trzeba przyznać
- w y j ą t k o w o k o m p e t e n t n y c h . Recenzję j e g o pierwszej wersji
napisał dr Jerzy T i m o s z e w i c z ( k t ó r e m u na t y m miejscu w y r a ż a m
gorące p o d z i ę k o w a n i e ) . Wersja d e f i n i t y w n a , przepisana na m a
szynie i w ł ą c z o n a d o większej całości, została p o p r a w i o n a p o d
w p ł y w e m u w a g dr. T i m o s z e w i c z a .
O d c h w i l i u k o ń c z e n i a tej wersji u p ł y n ę ł o bez mała ć w i e r ć
w i e k u . W t y m czasie k a w a ł literacki żył jeszcze i n a w e t w z b o g a c i ł
się o n o w e arcydzieła ( b y w s p o m n i e ć c h o ć b y z n a k o m i t y cykl
l e n i n o w s k i ) , nie d o t r w a ł j e d n a k d o k o ń c a ancien r e g i m e ' u ,
w y p a r t y p o d koniec m i n i o n e j epoki przez żart r y s u n k o w y . ( W tej
c h w i l i osiągający przypuszczalnie a p o g e u m s w e g o r o z w o j u . )
Fakt t e n stawia autora w szczególnej sytuacji. H i s t o r y c z n y jest
już dziś b o w i e m i temat, i j e g o ujęcie i - m ó w i ą c j ę z y k i e m
u r z ę d o w y m - „ s p o s ó b r o z p o w s z e c h n i a n i a " , charakterystyczny
dla życia i n t e l e k t u a l n e g o p e w n y c h g r u p inteligencji polskiej lat
sześćdziesiątych naszego w i e k u .
A t r a k c y j n o ś ć tekstu zmniejszyła się przez t o . N i e może o n już
dziś tak b a w i ć , jak czynił t o w c h w i l i s w e g o p o w s t a n i a . N i e p o
strzeżenie natomiast stał się z a b y t k i e m , w z b u d z a j ą c zaintereso
w a n i e czasopisma n a u k o w e g o w y d a w a n e g o przez Polską A k a
d e m i ę Nauk.
Ten ostatni w z g l ą d z a d e c y d o w a ł o s p o s o b i e j e g o w y d r u k o w a
nia. O p u s z c z a m y w n i m dzisiaj j e d e n kawał, z u w a g i na t o , że
m ó g ł b y zabrzmieć n i e s p r a w i e d l i w i e . Resztę p o z o s t a w i a m y bez
z m i a n , w przekonaniu że najważniejszy dla dzisiejszego c z y t e l
nika może się okazać charakter zabytku, d r o b n e g o w p r a w d z i e
i p o k r a c z n e g o , ale też przez t o w ł a ś n i e z n a m i e n n e g o dla t a m t y c h
czasów.
ZR
W a r s z a w a , 1 5 listopada 1 9 8 9
„ Ś w i ę t o W i o s n y " , W a r s z a w a 1 9 8 9 . F o l . : Krzysztof S a b a k
9
Fot.: Erazm C i o ł e k
ty
4 1
...'j.
V
Fot.: Krzysztof S a b a k
-.*
ft
.v
