-
Title
-
Uwagi nad rolnictwem środkowego Afganistanu / LUD 1972 t.56
-
Description
-
LUD 1972 t.56, s.161-188
-
Creator
-
Wolski, Krzysztof
-
Date
-
1972
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:1202
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1302
-
Rights
-
Licencja PIA
-
Subject
-
Afganistan - rolnictwo
-
Text
-
II. A R T Y KUŁ
Y,
O M O W I E N I A,
M A T E R I A LY
Lud,
t. 56, 1972
KRZYSZTOF WOLSKI
UWAGI
NAD ROLNICTWEM
NA PODSTAWIE
ŚRODKOWEGO
BADAŃ TERENOWYCH
AFGANISTANU
Z ROKU 1969
Poniższy artykuł, będący wynikiem
obserwacji
terenowych
z późnych
letnich miesięcy roku 1969, nie rości sobie pretensji do wyczerpania wszystkich zagadnień związanych
z rolnictwem,
zwraca jedynie uwagę na niektóre problemy silniej rzutujące na charakter
afgańskiej
specyfiki agrarnej. Marginesowo zostaną tu potraktowane
zagadnienia
hodowlane, pomimo że ta dziedzina narodowej gospodarki wysuwa się w Afganistanie
na
miejsce czołowe, a niektóre gałęzie hodowli zwierząt dostarczają
produktów mających
pierwszorzędne
znaczenie
w handlu
światowym.
Może
właśnie dlatego, że chów zwierząt w Afganistanie
i oparty na produkcji
zwierzęcej
eksport dywanów,
kilimów i futer (karakuły)
predominuje
\V obrazie
ekonomicznym
i jest powszechnie
znany, zajęto się dziedziną
inną, dziedziną upraw roślin, jako zapoznaną domeną rolnictwa
Afganistanu.
Badania nad rolnictwem w Afganistanie l przeprowadził
autor jako kontynuację swych wcześniejszych
poszukiwań
terenowych
w Beludżystanie,
Sindzie, Bahawalpurze
i Pendżabie
(Pakistan Zachodni) oraz Gudżeracie,
Radżastanie, Pendżabie i Kaszmirze (Indie) i Nepalu w latach 1960-1961,
1964 i 1967. W Afganistanie
przebywał autor latem 1969 r. w następują1 Wypadnie
mi złożyć serdeczne podziękowanie
p. mgr. Mieczysławowi Ptaśnikowi, dyrektorowi Zal7.ądu Muzeów i Ochrony Zaby.tków oraz p. mgr. Bogusławowi
Płazie, vicemini'strowi Kultury i Sztuki za ułatwienie mi wyjaz:du na badania terenowe do Afganistanu. Wyrazy wdzięczności muszę przeka'zać p. ambasadorowi
Janowi Petrusowi i p. radcy Leonowi Kopcińskiemu
z Ambasady PRL w Kabulu
za żyezliwąpomoc
i serdeczną opiekę w Afganistanie. Osobno muszę rpodziękować
moim informatorom
tel'enowym p. Yunusawi Abbosi z Kolangar, p. Mirowkhanowi
Sa fi z Kolangar, p. Aszrafowi Szarif z Gul Bahar i p. Gulam Faruk z Pol-e-Alam.
II -
Lud. tom LVI
162
KRZYSZTOF
WOLSKI
cych prowincjach: Kabul, Parwan (Czarikar), Bamiyan, Baghlan, Wardak,
Logar, Ghazni. Są to tereny Hindukuszu Centralnego, gór Koh-i-Baba oraz
gór Logar, tworzących północne przedłużenie Sefid Koh (Spin Garh). Badania terenowe przeprowadzono w następujących miejscowościach: Seraj-e-Amir Abdur Rahman Chan, Dar-ul-Aman (przedmieście Kabulu), Paghman, Ghazni (2220 m n.p.m.). Pol-e-Alam i Kolangar w dolinie rzeki
Logar, Czarikar, Gul-Behar i Dżebel-us-Siradż w dolinie Pandżiru, dolina
rzeki Salang i tereny przy przełęczy Salang, Khindża w okręgu Pul-e-Chumri. W dolinie rzeki Ghorband: Czardeh Ghorband, Siahgird, Szehali
u stóp przełęczy Szibar (3000 m n.p.m.) i w kotlinie Bamiyanu. Wszystkie
te miejscowości leżą powyżej 1800 m n.p.m. Najwyżej wzniesione są
Salang (przełęcz leży na wysokości 3660 m n.p.m.) i kotlina Bamiyanu
(ok. 2500 m n.p.m.)
Ludność Afganistanu nie jest jednolita. Południe i południowy wschód
zamieszkują rdzenni Afganie, zwani niekiedy Pasztunami lub Patanami.
Mówią oni wschodnio-irańskim językiem pasztu, dzielącym się na kilka
dialektów poważnie zróżnicowanych. Pasztuni od stu lat osiedlani są przez
władców Afganistanu na obszarze całego kraju (głównie na zachodzie) i mają stanowić element, na którym opiera się obecnie rządząca dynastia,
wywodząca się z pasztuńskiego plemienia Durrani z okolic Kandaharu. Na
zachodzie mieszkają Persowie, wśród których występują niewielkie skupienia Beludżów. Na północy kraju żyją ludy grupy tureckiej: Kirgizi,
Turkmeni i Uzbecy oraz irańscy Tadżycy. Srodek zajmują Tadżycy i ludy
mongolskiego pochodzenia Hazara; jedni i drudzy, podobnie jak Persowie
z zachodu (z okolic Heratu), używają języka farsi czyli perskiego, współcześnie w Afganistanie nazywanego językiem dari 2. W górach wschodniego Afganistanu mieszkają drobne grupy mówiące językami należącymi
do pośredniej grupy pomiędzy językami irańskimi a indyjskimi. W Afganistanie występuje około dwudziestu pięciu języków z licznymi dialektami
na większych obszarach językowych. Kulturowo można Afganistan podzielić na obszary przynależności do kręgów: centralno-azjatyckiego na
północy, irańskiego na zachodzie i południowym zachodzie, a indyjskiego
na południowym wschodzie.
Dzięki takiemu układowi etnicznemu, tradycyjne nazewnictwo narzędzi
produkcji przedstawia prawdziwą mozaikę. Trudno dostępne i odseparowane od reszty kraju doliny górskie powodują jeszcze większe zróżnicowanie; dialektowe w nazewnictwie, a techniczne w szczegółach narzędzi czy
w sposobie wykorzystania i pracy.
2 Ze względów
politycznych podtrzymuje się nazwę dari starając się wycofać
z użycia nazwę farsi, a przeforsować sugestię, jakoby dari mial być innym językiem, niż farsi. W obrębie farsi w Afganistanie występuje sporo lokalnych różnic
dialektalnych.
Uwagi nad rolnictwem
srodkowego
Afganistanu
163
Prawie 90% ludności kraju jest zawodowo czynna w rolnictwie. Nawet
ludność niewielkich
miast zajmuje się głównie uprawą roli i sadownictwem, a dopiero ubocznie innymi zajęciami, jak rzemiosło, handel czy
pośrednictwo lub transport. Do ludności rolniczej zalicza się koczowników 3
będących w przeważającej
większości hodowcami
zwierząt. Hodowcami
zwierząt są pełni nomadzi 4 (wielcy nomadzi), prowadzący wędrowny tryb
życia i nie zajmujący
się rolnictwem.
Seminomadzi
prowadzą
również
wędrowny tryb życia, lecz przy swych obozach uprawiają
role (ubocznie
trudnią się też zbieractwem). Ludność półosiadła ma swe stałe siedziby we
wsiach, a wędrówki odbywa tylko w określonej porze roku. Dwie ostatnie
grupy zajmują się zarówno hodowlą zwierząt, jak i rolnictwem. Niekiedy
nomadzi wykonują
usługi rzemieślnicze
dla rolniczej ludności osiadłej,
np. trudnią się zakładaniem,
naprawą i czyszczeniem urządzeń irygacyjnych 5, lub sezonowo wynajmują
się do prac rolnych w polach i ogrodach.
Nomadzi uprawiają przeważnie grunty suche 6.
W większych miastach mieszka sporo ogrodników, kupcy zaś i rzemieślnicy posiadają
swoje gospodarstwa
podmiejskie.
Nawet
tak wyłączni
i tradycyjni
kupcy, jakimi są Sikhowie w Kabulu, mają swoje ogrody
w Szamali.
Powierzchnia
Afganistanu
nie jest ani pomierzona dokładnie, ani obliczona. Przyjmuje
się na ogół, że wynosi ona około 650000 km2, z tego
wzniesione do 300 m n.p.m. jest 5600 km2 (0,9%), od 1800-3000
m
210000 km2 (33,1%), a ponad 3000 m 66900 km2 (10,5%) 7. Badane obszary znajdują się w grupie przedostatniej
i ostatniej.
Tereny użytkowane rolniczo zajmują obszar około 120000 km2 co w stosunku do powierzchni kraju wynosi około l81i/o 8. Według innych źródeł
tereny użytkowane
rolniczo (zajęte pod uprawy) zajmują 78000 km2, to
0
jest U,9 /o powierzchni
kraju. W tym tereny nawadniane
wodą z rzek
"rud-i-bar" zajmują 3,38 mil. ha (5,2%), nawadniane wodą ze źródeł i stuW środkowym Afganistanie koczowników określa się słowem kuczi (f.) (a w paszpochodzącym od perskiego kucz podróż, wędróWka. W obrębie
kuczi rozróżnia się: 1. żniwiarzy (wędrownych rolników) deraugar
(f.) czyli Zogar
(p.), 2. kupców tenżar (f. i p.), zwanych też powindah (urdu), i 3. hodowców zwierząt maldar (f. i p.).
4 Por. K. Ferdinand,
Nomadism
in Afganistan
with an appendix
on milk products. Viehwirtschaft und Hirtenkultur. Budapest 1969, s. 127-160.
5 Zob.
K. Wolski, Powindah,
patańscy
koczownicy
Afganistanu
i Pakistanu.
"Etnografia Polska", t. VII, 1963, s. 363-396.
6 Ludność
koczowniczą Afganistanu można szacować na około 2-3 milionów.
7 J. Humlum,
La geographie
de Z'Afghanistan,
Etude d'un pays aride. Copenhague 1959, s. 17; K. Wolski, Afganistan.
Geografia Powszechna, t. IV. Warszawa
1967, s. 336.
8 K. Wolski, op. cit., s. 339.
3
tu
kuczej),
164
KRZYSZTOF
WOLSKI
dni "czeszmeh sar" 0,87 mil. ha (1,3%), a wodą z kanałów podziemnych
"karizi" 1.06 mil. ha (1,6%), zaś uprawy suche "lalmi" zajmują 2.49 mil.
ha (3,8%). Naturalnie
nie wlicza się do tego łąk i pastwisk zajmujących
3,20 mil. ha (4,9%) 9. Prawie 90% powierzchni
uprawnej
przypada na
zboża. Zasiewy pszenicy obejmują największe obszary. W produkcji pszenica znajduje się także na pierwszym miejscu l0.
Gleby środkowego Afganistanu
przeważnie są ciężkie, ilaste o znacznej
spoistości, co w suchym klimacie powoduje szybkie twardnienie
i zaskorupianie się powierzchni
(grunty te są jednak urodzajne). Wichry nanoszą
tyle urodzajnego, lekkiego pyłu, że stale powstaje less. Wprawdzie znaczna
część tych nawianych pyłów bywa spłukiwana
przez ulewne deszcze, ale
to co pozostaje, dostatecznie użyźnia glebę. Spłukiwane cząstki wody nanosi na pola leżące niżej i tym samym również je użyźnia. Większość gleb
górskich zawiera spore ilości dużych kamieni. Kamienie znajdują się w glebach zboczy dolin, w ziemi na płaskowzgórzach,
a także na polach na
dnie wąskich dolin rzek Ghorband, Khindżan i Salang. W szerszych dolinach zostały już usunięte w czasie wiele wieków trwającej uprawy ziemi.
Są to wszystko poważne utrudnienia
przy uprawie mechanicznej
(radłowaniu i bronowaniu).
Klimat posiada wszystkie cechy ostrości charakterystycznej
dla górskich
regionów suchych tej części Azji Środkowej. Występują tu ostre, mroźne
zimy i suche, gorące lata. Opady, głównie późnojesienne, zimowe i wiosenne, latem trafiają się wyjątkowo podczas gwałtownych burz. Ilości opadów
w poszczególnych
latach bywają różne. Przeciętna
roczna (wyliczona za
lat szesnaście) opadów Kabulu wynosi 300 mm 11. Ale już w leżącym
w pobliżu Paghman jest prawie dwukrotnie wyższa. Zresztą, gdy w dolinach jest sucho, na pobliskich wysokich górach pada deszcz lub śnieg.
Specjalnie zimą duża amplituda dobowa daje się we znaki rolnictwu. Nie
tyle dochodzące do - 20° mrozy nocne, co wysokie (do + 26° w słońcu)
temperatury
dnia powodujące szybkie znikanie pokrywy śnieżnej na polach, szkodliwie odbijają się na ozimych zasiewach. Porywiste
zimowe
wichury północno-zachodnie
wysuszają glebę, odsłaniaj q korzenie pszenicy
i powodują jej wymarzanie. Silnie odczuwa się skutki wichury w szerokich
i długich dolinach, pozbawionych
naturalnej
osłony terenowej. Te cechy
klimatu środkowego Afganistanu
zmuszają tutejszego rolnika do wznoszenia wiatrochronów.
Latem wieją porywiste wichry południowe i połud-
9 D. N. Wilber,
Afghanistan,
its people. its society, its culture. New Haven
s. 281.
lU U. N. Statistical
yearbook
1968. New York 1969, s. 116, 1:.l4, 144 i 151.
11 E. Stenz,
The climate
of Afghanistan,
its aridity,
dryness and divisions.
York 1946, s. :.l.
1962,
New
Uwagi
nail
Tolni"'arunkach,przy dostatecznej ilości wody i ciepła, daje w ciągu roku 6 pokosów. W Afganistanie centralnym, wysoko wzniesionym, gdzie okres
wegetacyjny jest krótszy, reszka daje 4-5 pokosów rocznie. Szaf tal, biało-różowo kwitnąca koniczyna perska, jest delikatniejsza od czerwonej
koniczyny europejskiej. Jej łodygi są cieńsze, liście i kwiaty drobniejsze.
Zapach ma bardzo silny, przypominający zapach groszku pachnącego i wanilii. Szaf tal bywa uprawiany jako roślina dwuletnia. Daje 3-4 pokosów
delikatnego siana.
Osobno wypadnie nieco uwagi poświęcić kaniance - Cuscuta - której
kilka odmian pasożytuje na różnych roślinach w Afganistanie. Kanianka
znana jest pod miejscową nazwą szereszak (Logar, Ghazni, okolice Kabulu)
i namatak (kotlina Bamiyanu). Najczęściej widuje się tę grożną roślinę pasożytniczą na lucernie, koniczynie i marchwi, lecz także na drzewach
i krzewach: na głogu, wierzbie, iwie i topoli, jak również na winogradzie.
Najgroźniej przedstawia się na marchwi, gdy całą grzędę pokrywa różowo-seledynową czapą. Podobnie bywa na lucernie. Walczy się z kanianką zrywając jej pędy wraz z łodygami żywiciela. Przeważnie jednak kanianka
pozostaje nieusuwana i powoduje poważne straty gospodarcze.
.
W Pol-e-Alam uprawy motylkowe pochłaniają wszelkie nadwyżki wody
i większość gospodarstw nie może z braku wody pozwolić sobie na uprawę
warzyw. Przy nagminnym braku wody do upraw, gospodarstwa warzywnicze pod Kabulem starają się uniezależnić od dostaw wody z dżiuj. Ogrodnicy, baghban, budują arat. Mając dosyć wody mogą sadzić w swych
bostan (ogród warzywny) wodochłonne uprawy.
,31 W dorzeczu
rzeki Logar na wiosnę z liści i pędów "szaf tal" robi się szpinak,
a zimą ze suszonych liści i łodyg, po rozmoczeniu, nadziewkę do pierogów (z tłuszczem).
Uwayi
narl
rolnictwem
Ryc. 5. Ogórki "tara"
.':;roci.kowego Afga.nistanu.
na targu
179
w Kabulu.
Warzywa - sabzidżiat - uprawia się w Pol-e-Alam jedynie w niewielkich ilościach na potrzeby własnego domu. Z warzyw uprawianych powszechnie wymienić należy: ziemniaki, marchew, pory, cebulę, pomidory,
kapustę i ogórki oraz melony, arbuzy i dynie. Nie znaczy to jednak, aby
płodów gospodarki warzywniczej nie zbywano do Kabulu. Ziemniaki, kaczalu - Solanum tuberosum - wysuwają się na pierwsze miejsce w gospodarce warzywniczej. Coraz też pocześniejsze miejsce zaczynają zdobywać w kuchni afgańskiej. Występują już nie tylko w pobliżu wielkich
miast lub w dolinie Ghorbanclu 32. W ostatnich dwudziestu latach zrobiły
karierę i dotarły wszędzie w górach na najwyżej położone pola. W uprawie
dochodzą do wysokości 3300-3500 m n.p.m., co zdołali zaobserwować
w Hindukuszu Wschodnim czlonkowie polskich wypraw wysokogórskich.
Granica uprawy ziemniaka przesunęła się poważnie powyżej 2 600 m
n.p.m.33. Ziemniaki rosną na polach abi. Marchew, zardak - Daucus carota - jest podstawowym warzywem. Spotyka się tak czerwoną, jak
i białą. Pietruszka, gaszniz - Petrosilium sativum - podobnie jak selery - Apium graveolens - używane w kuchni jako przyprawa, uprawiane
32 Por. J. Humlum,
op. cit., s. 181. Badacz ten spotykał z końcem lat czterdziestych ziemniaki jedynie w okolicy Kabulu i dolinie Ghorbandu,
uprawiane
na
niewielką skalę.
33 J. Humlum,
op. cit., s. 189 (podaje górną granicę uprawy ziemniaka na 2600 !li
n.p.m. wig Wawilowa).
KRZYSZTOf'
180
Ryc. 6. Kabul,
bazar -
WOLSKI
sprzedawcy
melonów.
są w niewielkich ilościach przeważnie dla cudzoziemców. Gaszniz czyli kolendra - CoriandTum sativum - używana jest na zielono do przypraw
mięs, jarzyn i napojów. W niewielkich
ilościach uprawia się ją w każdym gospodarstwie.
Selery są tu nie korzeniowe
a łodygowe
(naciowe). Wśród warzyw Afganistanu
znajduje się też pasternak - Pastinaca sativa
uprawiany
w ogrodach.
Buraki,
lablabu 1,1
Beta
vulgaris nie odgrywają
poważniejszej
roli wśród warzyw.
Buraki
ćwikłowe
są ciemnoczerwone
i podłużne.
Niektóre
dorastają
do znacznych rozmiarów.
Brukiew,
szalgham Brassica napus var. rapifem - pojawia się częściej. Kapusta, karam - Brassica oleracea jest powszechnie uprawianym
warzywem. Rzadziej widuje się kalafiory,
gulpi - Brassica oleracea botrytis - a wyjątkowo na rynku w Kabulu
kalarepę
Brassica olemcea vaT. gongoloides. Częściej spotyka się
rzodkiewkę, mul-isurchak - Raphanus sativus var. sativus - i rzodkiew,
muli lub torb, białą, długą, rzadziej o fioletowej skórce. Także bardzo popularne są pomidory, badandżian rumi - Solanum lycopersicum - czerwone i żółte, o owocach dużych a także zupełnie drobnych. Z jarzyn wypa34 W latach
po drugiej
stanie i kolo Dżelalabadu
wojnie
uprawę
światowej wprowadzono w północnym Afganiburaków cukrowych dla celów przemysłowych.
Uway;
nad "o1nictwem
środkowego
Afgani.stanu
181
dnie jeszcze wymienić bakłażany, badandżiansiah - Solanum melongenaa owocach długich około 20 cm (naj dłuższe dochodzą do 30 cm) i kolorze ciemnofioletowym,
rzadziej purpurowym.
Badandżian siah są bardzo lubiane
i popularne w kuchni afgańskiej. Dużo widzi się cebuli, piaz 35 - Allium
cepa - różneso kształtu i smaku, podobnie powszechną jarzyną są pory,
gandana - AlliUJn porum 36 i czosnek, sir - Allium sativum. I, naturalnie,
papryka, murcz - Capsicum annuum - w różnych odmianach od drobne)
i wąskiej do olbrzymiej, znajduje się prawie w każdym ogrodzie.
Osobno należy wspomnieć dyniowate, gdyż ich znaczenie gospodarcze
jest znacznie większe niż poprzednio wymienionych warzyw (za wyjątkiem
cebuli). Melony - Cucumis mela - są znane w kilku gatunkach. Do najpospolitszych należą: kharbuza, duże do 40 cm długości, podłużne, barwy
zielono-żółtawej, w okolicy Kandaharu i Turkmenii uprawiane na eksport
do Pakistanu,
oraz khatakaj, okrągłe, niewielkie,
żółto-pomarańczowe.
Znane są też dastambul zupełnie małe, silnie aromatyczne. Melony Afganistanu odznaczają się plennością, a owoce doskonałym smakiem, słodyczą
i aromatem. Niektóre melony (np. khatakaj) bywają w całości suszone i tak
przechowywane
na zimę. Takie suszone melony spotyka się w handlu krajowym. Arbuzy, tarbuz - Citrullus vulgaris - rosną w Afganistanie również dziko. Z uprawianych
są znane o miąższu różowym, i żółtawo-zielonym. Podobnie jak i melony są eksportowane
do Pakistanu Zachodniego.
Dyń, kadu - Cucurbita maxima - uprawia się mniej
środkowym Afganistanie, obfituje w nie głównie północ kraju, gdzie ziarno z dyń jest surowcem oleistym. Ziarno dyni, tochm-i-kadu, jest spożywane głównie na
północy kraju. Kadu nazywają się też kabaczki i podłużna dynia zwyczajna
(Cucurbita pepa). Dynia ozdobna (z naroślami) nazywa się khurma kadu.
Ogórek, badrang - Cucumis sativus - spotykany bywa jako pospolity,
oraz rzadszy, wydłużony (do około l m), często powyginany, tara. Wymienione warzywa widuje się w każdym ogrodzie. Tykwa, sorahi kadu - Lagenaria vulgaris - trafia się w ogrodach, ale jej ograniczona użyteczność,
w większości wypadków przeważnie zdobnicza, nie przyczynia się do rozpowszechnienia uprawy 37.
Podobnie ważne dla wyżywienia ludności są uprawy fasoli, lubio - Phaseolus - grochu, nakhud - Pisum - i bobu, bokuli - Vicia jaba -
v.:
35 W Ghazni
widziałem ciekawe nawożenie grzęd 'cebuli. Mianowicie zbierano
proch na pobliskiej drodze, a następnie w koszach noszono go na grządki cebuli,
podsypując nim rzędy roślin. Po podsypaniu tym nawozem pólko zalewano wodą.
3G Pory
zbiera się kilkakrotnie wycinając nacinę. Pozostawiona w ziemi cebulka
odrasta. Liście zbiera się dwukrotnie lub trzykrotnie. Następnie 'Plantacje porów
likwiduje się, radłując grzędę.
37 Tykwę widuje się pnącą na drzewa. Niewielkie
owoce tykwy kształtu butelkowatego po wysuszeniu i ozdobieniu są używane na tabakierki na naswar (do miejscowej tabaki do żucia).
182
KRZYSZTOF
WOLSKI
a także sOji, masz - Glycine max - peluszki, kulul - Pisum arvense _
(groch błękitno-purpurowy) oraz soczewicy, nask - Lens esculenta. Ta
ostatnia specjalnie na dużą skalę jest uprawiana w Pakistanie, choć nie
brak jej w południowym Afganistanie. Uprawia się dwie odmiany soczewicy: soczewicę dużą - bakuli, muszung i małą - daal. Specjalnie ta
ostatnia jest ceniona, ze względu na doskonały smak. Uprawia się też
fasolę urd - Phaseolus mungo. Bokuli to drobny bób (bobik), z ziarnem
a czarnej łusce. Suche ziarno jest mielone a mąka dodawana do pszennej.
Z tej mieszanki wypieka się placki.
Z roślin przemysłowych na pierwszym miejscu wymienić należy mak.
koknar - Papaver somniferum - uprawiany głównie na opium w zachodnim Afganistanie, we wschodnim w okolicy Dżelalabadu oraz na północy
w Badakszanie. W centralnym trafia się też na polach. Z używek uprawia
się konopie, czar - Cannabis indica - głównie na haszysz a ubocznie na
ziarno oleiste, oraz tytoń tanbaku - Nicotiana tabacum - Nicitiana rustica 38. Z oleistych spotyka się w okręgu Logar len, zehrer - Linum usitatissimun - uprawiany wyłącznie dla oleistych nasion. Tylko siemie jest
wykorzystywane, zaś słoma używana na opał. Niekiedy widuje się rzepaki
i gorczycę. Z oleistych sieją tu w ogrodach słoneczniki, aJtobparast - Helianthus annuus.
Bawełna, ponba, jest rośliną od naj dawniej szych czasów zadomowioną
w Afganistanie. Odwiecznie uprawianą jest odmiana Gossypium herbaceum
na północy i południu kraju, zaś Gossypium aJ'boreum var. indicum w okolicach Dżelalabadu. W latach dwudziestych XX wieku została wprowadzona odmiana amerykańska Gossypium hirsutum, początkowo na północy
kraju a następnie rozprzestrzeniona na całym obszarze. Ta odmiana posiada włókno dłuższe i nieco cieńsze. Główne regiony uprawy bawełny to
Afganistan północny (90%). Widuje się bawełnę na polach w okolicy
Czarikaru, w dolinie Ghorbandu i w okręgu Logar, jednak uprawa bawełny
w Afganistanie środkowym nie odgrywa poważniejszej roli gospodarczej.
Bawełnę uprawia się na polach, abi, choć zdarza się też uprawa bawełny
na polach lalmi. Trzcina cukrowa, najszakar - Saccharum officinarum nie znosi mrozu, więc nie jest sadzona w środkowym Afganistanie. Uprawia się ją koło Dżelalabadu.
Z przypraw są uprawiane koper, anyż, kminek, papryka, rzeżucha, mięta
i chrzan. Z nowszych upraw, dostosowanych do kuchni międzynarodowego
konsumenta, widzi się na rynku kabulskim: szpinak (od dawna uprawiany
38 Liście tytoniu
używa się do palenia a także są one podstawowym składnikiem
afgańskiej tabaki naswar. W handlu spotyka się dwa rodzaje naswar a) lżejszą
(skłaoającą się z tabaki i popiołu z kory platana), b) mOC'lliejszą (z tabaki z domieszką wapna). Naswar żuje się.
Uwagi nad rolnictwem
środkowego Afgani.'tanu
183
w Afganistanie),
sałatę i szczaw ogrodowy, dostarczane
przez podkabulskich ogrodników. Tylko na rynku kabulskim trafia się tut-e-zamini morwa ziemna) czyli truskawki.
Pewne rośliny uprawiane
są w ogrodniczych
gospodarstwach
pod Kabulem, na pozostałym obszarze kraju należą do dziko rosnących.
Taką
rośliną jest rabarbar - Rheum rhabarbarum. W okręgu Logar rośnie dziko
i znany jest pod dwoma nazwami: rawosz - większy o smaku delikatnym
oraz cziuk1'i, mały kwaśniejszy. Na bazarach pojawia się jako jarzyna sezonowa na wiosnę. W okolicy Kandaharu koczownicy i pastusi wiejscy w marcu i kwietniu zbierają rabarbar
podczas wypasów i przynoszą do osad.
Oni również dostarczają rabarbar na targ.
Sadownictwo,
baghdari, odgrywa poważną rolę w rolnictwie.
Owoce,
mewadżiat, w wyżywieniu i eksporcie kraju zajmują niepoślednie miejsce.
W latach 1956-1959
wartość eksportu świeżych owoców stanowiła 10%
całego dochodu z eksportu. Zaś owoce suszone grały w eksporcie jeszcze
poważniejszą
rolę stanowiąc
27,5% wartości
całego eksportu.
Ogółem
wartość owoców w eksporcie była znacznie większa niż wartość karakułów
(25,4%), a wynosiła 37,5%, zaś ilościowo stanowiło to 60800 ton (owoce
suche 27 000 ton a świeże 33 800 ton) 39.
W sadach w Pol-e-Alam podobnie jak w wielu innych miejscowościach
spotyka się głównie morwy. Owoce morw spożywane są w stanie świeżym
i suszonym, zaś drewno stanowi doskonały materiał ciesielski. Liście morw
są podstawą hodowli jedwabników.
Jedwabnictwo
grało dawniej poważniejszą rolę niż obecnie 40. Z hodowli jedwabników
słynął Afganistan
zachodni. Od kilkunastu lat prowadzi się wysiłki mające na celu odrodzenie hodowli jedwabników
w okolicy Heratu, Dżelalabadu,
w Baghlanie
i Kunduzie 41. Morwa, tut - Morus alba - jest cenionym w Afganistanie
drzewem. Sotatut posiada duże, białe owoce. Odmiana Brahichani ma owoce mniejsze, czarno-białe.
Obie te odmiany po dojrzeniu dają owoce niezmiernie słodkie. Odmiana zwana Szahatut - Morus nigra - jest najwyżej ceniona, ze względu na najlepsze owoce, spożywane na świeżo. Szahatui
są duże, czarne, soczyste i lekko kwaskowate.
Suszone owoce morw 42
służą do produkcji mąki, talchan, używanej do wyrobu ciastek. Podobnie
jak w środkowym Afganistanie
suszy się morwy i inne owoce w TurD. N. Wilber, Afganistan ... op. cit., s. 284.
Napływ tkanin z włókna syntetycznego oraz wszelkiej taniej tandety na bazary Afganistanu poważnie podważył opłacalność hodowli jedwabników.
H D. N. Wilber,
op. cit., s. 233-234.
W roku 1953/4 pod egidą FAO sprowadzono
5000 sadzonek morw z Japonii. W 1960-1961
zasadzono w samym Kataghan (prowincja) milion sadzonek morw.
42 Sady morwowe
podcza-s dojrzewania owoców są starannie zamiatane. Z ziemi
wyplewia się trawę. Gdy owoce zaczynają opadać i nieco podsychać (w suchym
39
40
184
KRZYSZTOF
WOLSKI
kmenii.
dawaną
Suszy się w Turkmenii także i dziko rosnące jeżyny, na mąkę dodo pszennej 43. Następne miejsce zajmują śliwy, alu - Prunus
domestica - występujące w kilku odmianach. Zwykłe alu podobne są do
śliwek węgierek. Renklody określane są nazwą alu balu. Najbardziej ceni
się odmianę dużych ciemno-żółtych renklod, zwanych alu-i-bochara, które
w odmianie mniejszej używane są przeważnie
do suszenia. Ściąga się
z nich skórkę, a następnie suszy w cieniu. Aluczi są niewielkie, żółte, okrągławe lub lekko podłużne, podobne do mirabelek lub ałyczek. Spożywa
się je świeże. Do suszenia się nie nadają. Morele, zerdalu - Prunus armeniaca - i brzoskwinie, szaf talu - Prunus persica - znajdują się prawie przy każdym domu w Pol-e-Alam. Morele rosną też w wysoko położonej (2400 m n.p.m.) kotlinie Bamiyanu.
Owocem pośrednim pomiędzy
morelami a brzoskwiniami jest zardalu-i-kajsi, dojrzewający w tym samym
czasie. Owoc ten kształtem i wielkością przypomina morele, lecz miąższ
ma białawy a skórkę karminowo-czerwoną.
Do suszenia nie nadaje się.
Wśród moreli występują dwie odmiany; większe o morelowej barwie i płaskiej pestce, uważane za szlachetniejsze
i mniejsze, bardziej okrągławe,
żółtawo-cytrynowe,
o pestce okrągławej i mniejszej. Ta druga odmiana
moreli nazywa się gholengh. Podobnie zerdalu i szaf talu rosną w dolinie
Ghorbandu, choć tam raczej powszechnie spotyka się migdały, badam Amygdalus communis. Jest ich kilka odmian o ziarnie różnej wielkości,
o drobnych odchyleniach w kształcie. Zasadniczo rozróżnia się dwie odmiany migdałów: badam-e-kuraki, migdał twardy, posiadający grubą łupinę i badam-e-karazi, czyli migdał papierówkę o delikatnej łupinie, kruszącej się lekko w palcach. Migdały uszlachetnia
się przez oczkowanie 44.
W ten sam sposób uszlachetnia się morele i brzoskwinie.
Migdały są mniej wymagające, a jako łatwiejsze do transportu od brzoskwiń dają lepsze dochody. Migdały są najwyżej
cenionym
owocem
w sadach Afganistanu,
gdyż dochód jaki w razie urodzaju może dać poszczególne drzewo, przewyższa dochód z kilku drzew moreli. Morele suszy
się i dopiero zbywa 45; suszone morele nazywa się kistta. Zerdalu suszy się
powietrzu Afganistanu następuje to szybko), zamiata się je miotłami na kupki.
Następnie zbiera i przesusza na słońcu (często na płaskich dachach domów). Gdy
pod drzewami jest czysto, otrzymuje się czyste suszone owoce. Transport tych
suszek odbywa się w workach. POT. analogiczne obserwacje B. Grąbczewskiego
(B. Grąbczewski, W pustyniach Raskemu i Tybetu, W-'Wa, b.d. s. 33.
43
W. Konig, Zur Wirtschatt
der Turkmenen,
w: "Jahrbuch des Museums £tir
Volkerkunde zu Leipzig", XX, 1964, s. 225.
44
Cytrusy (szlachetne odmiany) rmmnaża się w Dżelalabadzie iPrzez 'Sztubrowanie, a uszlachetnia oczkowaniem.
45 Drewna
moreli, brzoskwiń i migdałów nie ceni się. Są używane na opał, lub
do budowy. Z moreli i brzoskwiń zbiera się pestki, a ziarna zbywa jako gorzkie
migdały lub wyciska z nich olej. Łupiny służą na opal.
Uwagi nad rolnictwem
środkowego
Afganistanu
185
gdy są już dobrze dojrzałe. Z rozpołowionego
owocu usuwa się pestkę.
Suszenie odbywa się w cieniu. Morele żółte, gho,lengh, w których pestka
jest trudna do usunięcia, nie są wyłuskiwane
i suszy się je wraz z pestkami.
W dalszej kolejności wypadnie wymienić jabłonie, seb - Pirus malus.
Jabłek jest sporo odmian, lecz wszystkie przeważnie
jednakowo
słodkie
po dojrzeniu, choć wyglądem znacznie różnią się między sobą. Do cenionych odmian należy seb karazi, czyli papierówka
(właściwie "jabłko papierne"), o czerwonej skórce. Seb karazi jest bardzo słodkie. Kadu seb jest
to równie słodkie, duże jabłko kompotowe. Odmiany późniejsze są również
przeważnie słodkie. Na południu i południowym
zachodzie jabłoni w sadach jest mało. Jabłka tamtejsze są przeważnie niewielkie, zielone, słodkie,
ale twarde i mączyste. Jabłonie spotyka się w sadach w kotlinie Bamiyanu
na wysokości 2500 m n.p.m. 46. Owoce tamtejsze nie są tak dorodne i duże
jak w dolinie Ghorbandu, okolicach Czarikaru lub sadach podkabulskich.
W okręgu Logar słynie z najlepszych
jabłek miejscowość Mahmadagha.
Stamtąd pochodzą najlepsze seb karazi o delikatnej
skórce. Inna znana
odmiana seb-e-nozokbadan o czerwonej skórce a białym miąższu pochodzi
z miejscowości Modara, koło Gardezu. Jabłka eksportuje się do Pakistanu
w stanie świeżym i suszonym.
Grusze spotyka się w sadach. Gruszka, nok - Pirus communis - jest
w Afganistanie owocem rzadszym, choć bywa dużym i smacznym. Różne
odmiany dostarczane są latem i jesienią na bazary Kabulu. Za najlepsze
uważa się jesienną odmianę nok istalifi o owocach zielonkawych, małych,
soczystych i słodkich. Gruszki przeważnie nie bywają suszone. Widuje się
też zagraniczne odmiany, które zaaklimatyzowano
w podmiejskich sadach.
Jabłonie i grusze są szczepione wysoko, często dopiero na konarach.
W przydomowych sadach na jednym drzewie bywa kilka gatunków owoców 47.
Czereśnie - Prunus avium (cerasus avium) - i wiśnie - Prunus cerasus (Cerasus vulgaris), - te ostatnie w odmianie czarnej - Prunus austeTa widuje się w środkowym Afganistanie
rzadko. W dolinie Logar,
czereśnie, gelas, spotyka się w ogrodach jako pojedyńcze drzewa. W rejonach, gdzie prawie każdy owoc jest przechowywany
i zbywany w postaci
46 Zob. N. I. Wawilow, D. D. Bukinicz, Agricultural
Afghanistan. Supplement 33
to the Bulletin of Applied Bot-any, of Genetics and Plant Breeding. Leningrad 1929,
s. 551-552.
47 W tej
dziedzinie można obserwować niezwykle pomysly ogrodników. Często
trafia się, że na morwie zasz'czepia się morele, winorośl i inne odmiany morw. Szczepienie uważa się za zabieg doskonalszy od oczkowania. Szczepi się jabłonie, grusze,
śliwy, morele, brzoskwinie, morwy a nawet winorośl. W rozpędzie szczepienia zdarza
się, że na topoli jako podkładce zaszczepia się róże.
186
KRZYSZTO~'
WOLSKl
suchej, wIsme, jako nie mające dużo miąższu, nie kalkulują się w gospodarstwie. Po prostu nie wytrzymują konkurencji owoców większych i bardziej wydajnych. Zresztą owoc kwaśny na obszarach, gdzie ceni się przede
wszystkim owoce słodkie, nie ma racji bytu.
W całym Afganistanie, lecz nie powyżej 2200 m n.p.m. rosną pigwy,
bui lub bihi - Cydonia oblonga. Owoce mają duże i aromatyczne, kształtu
tak okrągłego jak i podłużnego, podobnego do gruszek. Pigwy używa się
na kompoty, konfitury i spożywa obsmażane w cieście. Pestki z pigw są
suszone i używane jako lekarstwo. Wywar pije się przy chrypkach i bólach
gardła.
Afganistan środkowy, wysoko wzniesiony, nie jest terenem występowania granatów. Granaty, anar - Punica granatum - można wprawdzie
spotkać i \V ogrodach Kabulu, lecz rosną one tam jako krzew ozdobny,
ze względu na swe ciemnoczerwone, dekoracyjne kwiaty. Owoc ich bywa
niewielki. Anar rosną głównie w Maszriki (okolice Dżelalabadu) a także
w słynnej odmianie anar-i-Kandahari w okolicach Kandaharu. Ta ostatnia
odmiana odznacza się dużymi owocami. Wczesne anar są koloru białego,
późniejsze różowego a najlepsze, późne, są ciemnoczerwone. Anar spotyka
się też w dolinie Ghorbandu i niższym północnym Afganistanie. Owoc ten
nie znosi przechowywania, a przejrzały pęka i musi być szybko spożyty.
Sok uchodzi za specjalnie zdrowy i jest polecany do picia rekonwalescentom.
Figa, andźir - Ficus carica - nie rośnie w środkowym Afganistanie.
Jest tam dla niej zbyt wysoko i chłodno. Spotyka się jednak czasem w sadach pojedyńcze drzewa, które prawie nie 'Owocują. W okolicy Dżelalabadu, Kandaharu, Farah i Heratu jest ich więcej, a w Seistanie spotyka się
figi dziko rosnące o owocach gorzkawych.
Orzechy włoskie, czarmars - Juglans regia - należą do naj częstszych.
obok morw, drzew w obejściach. Rozróżniają: kurak o grubej, twardej
łupie i karazi (papierowe), miększe o łupinie delikatnej. Kurak niekiedy
bywa~-ą mniejsze, choć przeważnie jedne i drugie są tej samej wielkości.
Orzechy rosną jeszcze na wysokości 2500 m n.p.m. W kotlinie Bamiyanu
widuje się ładne i duże okazy tego drzewa. Orzechy są dorodne o ziarnie
dobrze wykształconym i słodkim. Stanowią one jeden z poważniejszych
produktów eksportowych kraju 48.
Osobno wymienić należy winorośl właściwą (winną latorośl), tok - Vitis
vinifera - występującą w licznych odmianach o owocach przeważnie białych, choć niekiedy spotyka się i czarne. Te ostatnie nie są cenione jako
odmiana handlowa. Spożywa się dużo winogron angur w stanie świeżym.
4"
Orzechy
i Iranu.
eksportuje
się przeważnie
do Pakistanu
i Indii. a
lakże
do ZSRR
U·WG.gi
na({
roln-ictwenl
środkowego
187
Afganistanll
Odmiana husaini jest biała, o owocach podłużnych, dużych, walcowatych.
Jest ona doskonała i delikatna w smaku. Tej odmiany sporo sadzi się
w Szamali i w dolinie Ghorbandu.
Najwyższą wartość posiada odmiana
biała o owocach drobnych, bezpestkowych
zwana kiszmiszi (tj. rodzynkowe). Na rodzynki suszy się je dwojako: w cieniu, wtedy pozostają żółto-zielonawe, albo na słońcu, wtedy owoce czerwienieją, ciemnieją i nabierają słodyczy. Tereny uprawy winogradu
posiadają specjalne suszarnie
rodzynków. Są to przewiewne gliniane wieże z licznymi otworami, przez
które gorący podmuch wichru dostaje się do środka. Wieże przybudowane
bywają do domów mieszkalnych.
Takie wieże można oglądać w Szamali
na północ od Kabulu. Na nieświadomych
przeznaczenia, te budowle robią
wrażenie wież obronnych ze strzelnicami.
Winograd prowadzi się: 1) na puszta czyli grobelkach ziemnych (np.
w Ghazni, Logar, Kandahar), 2) na rusztowaniach
tok-e-swara w sadach
lub przy domach. Często takie rusztowanie
stoi na płaskim dachu domu
(np. w Czardeh Ghorband w dolinie Ghorbandu, Gul Behar), 3) W okolicy
Mazar-i-Szerif
puszczają winograd na drzewa migdałowe, jabłonie. Odmianę tę nazywają angur-e-drahti (winograd drzewny), owoce ma czarne,
z licznymi pestkami i bywa bardzo słodka. W uprawie używa się do przycinania grubszych pędów piłki am, a cieńsze przycina się sekatorem me-
kraz-e-tokburi.
Winogrona w stanie świeżym eksportuje się do Pakistanu przez przełęcz
Chajber. Transport odbywa się samochodami. Winogrona obkładane liśćmi,
pakowane są do podłużnych wiklinowych koszy kadżawa. W koszu takim
mieści się około 7-10 kg owoców. Winogrona spod Kandaharu znoszą doskonale transport do Kabulu, ale muszą być przewiezione w ciągu kilku
godzin, aby (będąc dojrzałe) nie zepsuły się podczas upału. Z Kabulu bezpośrednio wiezie się je dalej do Peszwaru (do Pakistanu). Głównym produktem eksportu rolnego z Afganistanu
są kiszmisz czyli rodzynki. Na
eksport idą tak drobne, jak i olbrzymie kandahari kiszmisz. Wywozi się
je głównie do Pakistanu i Indii i stamtąd dalej do krajów azjatyckich.
Kiszmisz są również eksportowane do Iranu i ZSRR. Transport odbywa się
tak samochodami jak i karawanami
wielbłądów.
Hodowanie zwierząt u ludności osiadłej w Pol-e-Alam czy w Gul Behar
odgrywa rolę drugoplanową.
Do najważniejszych
zwierząt
domowych
należy
zaliczyć
bydło,
gdyż
woły
stanowią
podstawową
siłę
pociągową
w rolnictwie, a kl'Owy są głównym dostarczycielem
mleka. Latem bydło
przebywa w obrębie podwórza, gdzie pod gołym niebem, -lub pod lichym,
ocieniającym daszkiem z gałęzi stoi przy glinianych żłobach. Terenem wypasów są okoliczne ziemie lalmi oraz ścierniska. Nieco zielonej i treściwej
paszy otrzymuje w żłobach. Zimą też stoi na podwórzu, a w okresie naj-
188
KRZYSZTOF
WOLSKI
chłodniejszym
l smeznym
bywa zapędzane do pomieszczeń zamkniętych
i krytych. Bydło jest przeważnie drobne, lecz silne i wytrzymałe. W roku
1966-67 szacunkowo obliczano pogłowie na 3700000 sztuk 49. Kóz hoduje
się sporo. Pierwsze miejsce wśród zwierząt domowych Afganistanu zajmują
owce. Hoduje się owce zwyczajne i tłustoogoniaste.
Karakuły są częstsze
w Turkmenii i północnych rejonach środkowego Afganistanu. Welna owiec,
wielbłądów
i kóz jest podstawowym
surowcem w tkactwie dywanów.
Dywany i kilimy oraz skórki karakułów i koźląt należą do najważniejszych
towarów eksportowych
kraju. Na rynku zagranicznym
cenione są także
afgańskie owcze i kozie kożuchy. W roku 1966-67 pogłowie owiec w Afganistanie szacowano na 20100000 sztuk 50. Owce często wraz z trzodami
koczowników wysyłane są na odległe miejsca wypasów letnich. Koni prawie się nie hoduje, uważając je za zwierzęta luksusowe (domeną hodowli
koni jest Afganistan północny). W okręgu Logar spotyka się konie (jako
wierzchowce) 51 w większych gospodarstwach
mających około 50 dżerib
ziemi. Pogłowie koni w Afganistanie jest nieliczne, w roku 1966-67 szacowano je na około 227000 sztuk 52. Konie Afgańskie nie są duże, lecz
mocne i odporne na twarde warunki klimatyczne i terenowe. Osioł jest
pospolitym (obok wołu) zwierzęciem jucznym. Widuje się też sporo mułów.
Wielbłądy w gospodarstwach ludności osiadłej widuje się w okolicach Ghazni; w innych rejonach środkowego Afganistanu wielbłąd jest zwierzęciem
koczowników.
Gospodarstwa
hodują
niewiele
drobiu;
kształtem przypominają
polskie zielononóżki.
W rolnictwie i hodowli w środkowym Afganistanie
idzie przeważnie
starym,
tradycyjnym
porządkiem.
kury
są nieduże,
wszystko
Pojawiają
jeszcze
się już nowe
odmiany roślin, bardziej wydajne od odmian uprawianych
tu od dawna
(np. groch, kukurydza, pszenica), jednak nie wszystkie dobrze się tu aklimatyzują (pszenica) i po pierwszych latach lepszych plonów, degenerują
się. Są też usiłowania w kierunku
wprowadzenia
szlachetniejszych
ras
zwierząt domowych. W gospodarstwach
państwowych
hoduje się krowy
ras wysokomlecznych.
Powstają fermy hodowli drobiu. Jest to, jak dotychczas, przysłowiowym
ziarnkiem piasku w morzu potrzeb olbrzymiego kraju. Nowoczesność wkracza do rolnictwa Afganistanu wraz ze stosowaniem
nawozów sztucznych, a na fermach państwowych z maszynami rolniczymi
i traktorami.
U. N. Statistical Yearbook 1968, New York 1969, s. 125.
Tamże, s. 125.
51 W Logar, w Kabulu
czy Ghazni konie w pojedynkę są zaprzęgane
dwukolnych pojazdów (baggi - pakistańska tonga).
52 Tamże, s. 125.
49
50
do lekkich
