-
Title
-
Stan przygotowania Etnologicznego Atlasu Europy/ LUD 1979 t.63
-
Description
-
LUD 1979 t.63, s.219-234
-
Creator
-
Staszczak, Zofia
-
Date
-
1979
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:1643
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1774
-
Subject
-
Etnologiczny Atlas Europy
-
Text
-
ZOFIA STASZCZAK
t. 63, 1979
Lud,
ETNOLOGICZNEGO
STAN PRZYGOTOWANIA
ATLASU
EUROPY
Projekt opracowania
ogólnoeuropejskiego
atlasu etnologicznego
wzbudza coraz większe zainteresowanie
w literaturze
przedmiotu
1. Chcąc omówić stan jego przygotowania,
trzeba nawiązać do historii powstania
tego
wydawnictwa,
jego celów i zadań badawczych,
aby na tym tle była możliwa konfrontacja
stosowanych środków z zakładanymi
założeniami
wstępnymi.
Myśl opracowania
w ramach międzynarodowej
współpracy
tego rodzaju dzieła została w zasadzie po raz pierwszy
sformułowana
już w
okresie międzywojennym
przez Sigurda Erixona, niestrudzonego
badacza,
mającego wielkie zasługi dla rozwoju
etnologii
europejskiej
2. W ciągu
wieloletniej
działalności
naukowej
dążył S. Erixon do integracji
poczynań organizacyjnych
i badawczych
ważniejszych
etnograficznych
ośrodków europejskich,
zmierzał do zniesienia barier dzielących etnografie
narodowe, aby w ten sposób zmniejszyć
różnice dzielące etnografię
ogólną
od regionalnych
badań etnograficznych
w Europie.
Tym celom miały
służyć łamy powoływanych
ogólnoeuropejskich
czasopism etnograficznych
(np. "Ethnologia
Europaea",
1967), wydawane
słowniki terminologiczne
(np. International
Dictionary
of Regional Ethnology and Folklore, 1960).
Srodkiem wiodącym do realizacji tych zamierzeń
miał być również ogólnoeuropejski
atlas etnologiczny.
Zadania
kartografii
etnograficznej
widział bowiem S. Erixon w szerokiej
perspektywie
ujmowania
zjawisk
kulturowych,
w rozmieszczeniu
ich na wielkich obszarach starego świata.
Międzynarodowa
komisja dla koordynacji
prac kartografii
europejskiej
1
S. l. Bruk, Etnograficeskij
issledovanija
v
jazykoznanii
atlas
Evropy
Bruk, S. A. Tokar'elY, Problemy
sostavlenija
atlasa. "Sove,tskaja
EJt[lOlgTlafija" 1966, [lr
konferencija
nr
5,
po etnograjiceskomu
s. 149 - 152; S. l. Bruk,
sovremennyje
tional
Working
problemy,
mmże
Conference
on
atlasu
i sopredelnych
LeIl1Jiingl'ad 1'977,
i etnografii,
evropejskogo
tenŻie,
i sopredelnych
Istoriko-etnografżceskoje
[w:] Arealny je
3 - 21;
pOIf.
Mezdunarodnaja
stran,
tamie
kartografirovanije
1973, ll1Jr 3, s. 3 - 18; A. F'erJJboin, The Fourth
Ethnological
Cartography,
też S. ,l.
istoriko-etnograficeskogo
5, s, 91 - 101;
Evropy
stran,
:S.
Stockholm,
1968,
i jego
InternaJuly
1972.
"Ethnologia
Scandinavica"
1973, ·S. 144 - 147; 'J. Bara-ba&, Eur6pa Neprajzi
Atlasza
V. Munkaertekezlete,
Visegrad
1974, szept. 23 - 28. "EitIłm~oophira"
1975, R. 86, m
2 - 3, s. 438 - 439.
2 G. Being, Sigurd
Erixon,
1888 - 1968, "E)Ij;lhlrlolog,iaEJuI'OIPaea" 19,68- 1969, t. 2 - 3,
s. 6 - 10; M. Gładysrz, Sigurd Erixon jako badacz i teoretyk ludowej kultury
europejskiej, "EltrlIO:gJnlOOPolska"
1969, t. 13, s. 11 - 25.
220
ZOFIA STASZCZAK
została z inicjatywy S. Erixona powołana już w 1938 r., lecz wypadki
wojenne uniemożliwiły podjęcie jej działalności. Dopiero w okresie powojennym dochodzi do wznowienia zainicjowanej współpracy i w 1953 r.
w Na~ur (Belgia) została ponownie powołana międzynarodowa komisja
do spraw ogólnoeuropejskiego atlasu etnologicznego, w skład której weszli specjaliści z zakresu kartografii etnograficznej, reprezentanci siedmiu krajów Europy 3. Na wniosek tejże komisji zwoływane są międzynarodowe konferencje, które odbywane są co dwa lata w różnych krajach Europy 4. Sympozja te poświęcone są omawianiu i dyskusji bieżących prac związanych z realizacją europejskiego atlasu etnologicznego.
Z odbytych posiedzeń publikowane są "Raporty", będące w zasadzie stenogramami obrad oraz zawierające komunikaty o pracach poszczególnych
atlasów narodowych 5. Praca komisji przybrała jeszcze bardziej systematyczny charakter od 1964 r., gdy w ramach VII Międzynarodowego
Kongresu Antropologiczno-Etnologicznego w Moskwie powołano specjalną
sekcję poświęconą metodyce kartografii etnograficznej. Międzynarodowa
Komisja europejskiego atlasu posiada dwie stałe siedziby (centrale), znajdujące się w Bonn i Zagrzebiu, których działalność opiera się i zasadza
na ścisłej współpracy z pracowniami poszczególnych atlasów narodowych
w Europie. W braku tychże instytucji powołano w odnośnych krajach
ekspertów, którzy będą pełnili tę rolę.
Trzeba już w tym miejscu zdać sobie sprawę, że realizacja nawet
atlasów narodowych, tj. podejmowanych dla pojedynczych państw europejskich, napotyka na ogromne trudności, wynikające nie tylko z celów i zadań badawczych stawianych tym wydawnictwom, lecz związanych ze skompHkowanym 'tokiem prac atlasowych w zakre:sie techniki
badań i techniki kartograficznego opracowania wyników. Stopień trudności, na jaki musiała natrafić inicjatywa opracowania ogólnoeuropejskiego atlasu, był jeszcze większy wobec niejednolitych podstaw metodologicznych europejskiej etnografii. Do jego realizacji przystąpili przecież
reprezentaonci różnych kierunków 'badań w etnologii, które odzwliercied3 CzŁOt1!ktOlWlie Ko.mlJsjli;
(ZSRIR), B. G. Wiege~IDaU1In
A. FenJtolIl
J. BalraJbas,
(RFN),
(W~y),
B. BraJtall1!ić (JIU!!psliawlia),
K. Wri:likJulIJJa(FiJnlalIldia),
P. Me&>t€ll1s
S. 1. Bl"Iuk
(HoiLaJndia),
M. Zender (RFN).
(Szlrocjra),
4 Piilffi'WSiza Imnfienmcja
odbyŁaSlię
w 1966 r. w JiUgosławiJi; dri1J,ga w 1968 r.
w RFN; tlrz,ecia w 1970 if. w FiTIilialIldliii; 'czwarta
w 1972 !T. W Szwecji; 'Pią.ta w 1974To
na
WęgI'ZJeCh.
Berichte,
5
m1.ssion:
herausgegeben
1. Erste
graphie,
ZaigrZJeb
logische
Kartographie,
nisationskomission
Bonn 1972.
in
InternationaLe
1968;
fur
2. Zweite
Auftrag
Internationale
Bonn 1970; 3. Dritte
den
der
Sta.ndigen
Arbeitskonferenz
VolkskJundeatlas
tiber
InternationaLen
die
Arbeitskonferenz
Arbeitskonferenz
Europas
und
AtLasko-
ethnoLogische
tiber
(HeLsinki)
seiner
die
der
KartoethnoOrga-
Nachbarla.nder,
Stan przygotowania
Etnologicznego
Atlasu
221
Europy
lają różnorodność
punktów patrzenia
na kulturę i metody JeJ badania.
W związku z tym budzi się pytanie o cele i zadania badawcze europejskiego atlasu etnologicznego.
W tym miejscu należy zauważyć, że żywą dyskusję wywołało ustalenie samej nazwy atlasu. Zgłaszane w tym zakresie propozycje
("etnograficzny", "historyczno-etnograficzny",
"etnologiczny")
odzwierciedlały
różnice podejść badawczych
do celów i zadań kartografii
etnograficznej
oraz ilustrowały
odmienność
poglądów uczo'nych odnośnie do samego
przedmiotu współczesnej
etnologii. Inicjatorzy
atlasu, który będzie wydawany w czterech językach (angielskim, francuskim,
niemieckim
i rosyjskim), zdecydowali się na przyjęcie tytułu: Etnologiczny
Atlas Europy
i obszarów przyległych,
ustalając jednocześnie jego skrótową formę: EA 6.
Decyzja ta wynikła zapewne z faktu, że z nazwą "etnologia"
wiąże się
tradycje także historycznego
ujmowania
przedmiotu.
Etnologia bowiem,
jako nauka humanistyczna,
traktowana
jest jako dyscyplina, której celem jest podanie opisu wypadków i wyjaśnienie
ich przebiegu w kategoriach tej konkretnej
historycznej
sytuacji lub odniesienia do sytuacji
podobnych, względnie uwidocznienia
związku tego, co się stało ze zdarzeniami poprzedzającymi
7. Do tego w zasadzie
ograniczają się badania ludowych kultur w Europie, mają one charakter
konkretno-historyczny,
ich celem jest odtworzenie przebiegu wydarzeń w oparciu o szeroką bazę
źródłową·
Etnologiczny Atlas Europy jest w każdym razie pierwszą pełniejszą
próbą międzynarodowego
porozumienia i uzgodnienia stanowisk teoretycznych w zakresie przestrzennego
przedstawienia
elementów
kultury
ludowej na obszarze Europy i wyjaśnienia
przyczyn tego zróżnicowania.
EA będzie zatem stanowił pożyteczne źródło ujmujące
wieloaspektowo
i całościowo kulturę ludową Europy, Stanowić on będzie bez wątpienia
także próbę zapanowania
nad wzrastającymi
nieustannie
zasobami etnograficznych danych. Kartogram
etnograficzny
pozwala bowiem nie tylko
zsumować ogromną ilość danych umiejscowionych
w przestrzeni
geograficznej, według przyjętej
techniki lokalizacji,
ale przez konkretyzację
jakościową mapowanego
zjawiska pozwala na jego delimitację
w przestrzeni geograficznej
i powiązanie z różnicami w rozmieszczeniu
innych
zjawisk. Wiązanie jednak rozmieszczonego
przestrzennie
zjawiska kulturowego z całokształtem
rozwoju społecznego badanego społeczeństwa
w
jego uwarunkowaniach
geograficznych
i społeczno-gospodarczych
leży już
fi
W
jęz)"kaloh
Nachbarliinder
publdlk,a1cjli
(EA);
Atlas
Ethnological
Atlas
Atlas
i sopredelnych
Evropy
7
Z. SotkiOlewlkz,
of
Atlasu:
Ethnologischer
Ethnologique
Europe
and
stran
Wprowadzenie
its
Atlas
de l'Europe
Bordering
et
Europas
des
Countries
Pays
(EA);
und
seiner
Voisins
(EA).
do etnologii,
WarsZJawa
(EA);
Etnologiceskij
19'74, s. 291 - 292.
222
ZOFIA
ST AJS,ZCZA:K
w za'sadzie poza możliwościami samego kartogramu etnograficznego, a
niekiedy i etnograhi jako dyscypliny 8. Etnologiczny Atlas Europy może
być również traktowany jako dążenie do ·odejścia od analiz w mikroskali
na rzecz makroskaloweg-o widzenia europejskiej kultury ludowej. Ma on
umożliwić równocześnie porównywanie zbiorów treści kulturowych reprezentatywnych dla poszczególnych jednostek etnicznych i uwzględniających unikalność i specyfikę ich kultury ludowej. W ten sposób EA
będzie stanowił źródło do studiów porównawczych o ambicjach syntetycznego widzenia etnografii Europy.
W tym ostatnim zakresie nawiązuje EA do doświadczeń inicjowanych
nc: gruncie kartografii lingwistycznej w postaci Językowego
Atlasu Eu1'Opy 9. Nie można bowiem zapominać, że dorobek kartografii lingwistycznej wyprzedza w czasie i rczległością osiągnięcia etnografii z tego zakresu; 'omówiony został osta'~nio pełniej w materiałach leningradzkich konferencji, wydanych pod red. S. L Bruka 10. Obok klasycznych już dziś
atlasów językowych (G. Wenker, G. Weigand, J. Gillieron, K. Jaberg
i J. Jud) pojawiły się ostatnio atlasy już z założenia językowo-etnograficzne, które stwarzają szerokie możliwości dla śledzenia związku i relacji jakie zachodzą między nazwą a jej desygnatem, co pozwala na wyjaśnienie zmiany kulturowej 11.
Sama metoda kartograficzna
użyta została przez językoznawców
(J. Schmidt, 1875), a przyjęta i wprowadzona do etnografii przez F. Ratzela i W. Pesslera. Rozwój metody kartograficznej w etnografii wiąże się
z tzw. szkołą kulturowo-historyczną
W. Schmidta i O. Koppersa, nawiązującą zarówno do osiągnięć antropogeografii F. Ratzela, jak i do atlasu
A. Ku.brzeba-Pojll1larowa, Atlas kultury
Ludowej
jako
jedna
z form
pracy
"Ebnoglraria Polska" 19·61, t. 4,5.
162 - 169; por. też G. Labuda,
KiLka uwag o zadaniach
PoLskiego AtLasu Etnograficznego.
"Lud" 1954, t. 41,cz. 1,
s. 802 - 822.
9 Przewodiniiczącym
Międzym,aJrodowego Komitetu
ALE jest A. Weirrbeln, dyrektor Centrom Dialek!ta.1nY'Ohbadań li Onoma'S'tyłk.i plrzy KaltohcJcim UniweI'syt-eci~
w Nijmgen (HoJ=diia). Polską dia·!ek.t,o!ogię 'I'epJ1erenbował pTlaf. W. l)orQSZlcws'k:i.
10 ProbLemy
kartografirovanija
v jazykoznanii
i etnografii,
pod red. S. L Bruka,
Lenilin;grad 1974; zalmie6WZlOłnyw Ipr,a,CYindek;s s'k!rótów zestawiJa wydawnictwa
atlasowe i obejmuje
58 poz)"cjli; AreaLny je issledovanija
v jazykoznanii
i etnografii,
pod red. M. A. BOTlodiina,LeruiingTlad 1977.
11 SWZlegó1nJielkzme z tego rokresu
są ·o:s,iąg)nięc:~anauki fr;alnJcUJskd;cj,
por. np.:
.T. Seguy, AtLas Linguistique
et ethnographique
de La Gascogne, t. l - 6, Pi01ryż 1954- 1972; J. B. Mial'luin, G. T'UlaiJ1,olll,
AtLas Linguistique
et ethnographique
de Jura et
des ALpes du Nord (Francoproven(;al
CentraL), t. l, Paryż 10971;P. Ga,rdett'e, AtLas
Linguistique
et ethnographique
du Lyonnais,
t. : - 4, Paryż 1950 - 68; da.]SZJeaHasy
wb. J. Bedl!1!aT'.'lki,
EtnoLogia francuska.
"Lud" 1977, t. 61, s. 59, pl'zy\p. 26; poor. też
opracowall1lie 'polsk,ie: AtLas języka i kuLtury Ludowej WieLkopoLski, 'Pod ·red. Z. Sobierajskiego i J. BU'I'szty, Poonań t. l (w dlI'UJkou).
8
etnograficznej.
Stan przygotowania
Etno!ogicznego'
Atlasu
Europy
223
afrykańskiego L. Frobeniusa i prac H. Sch~rtza, F. Graebnera i B. Ankermanna. W interpretacji przestrzennego rozmieszczenia zjawisk kultury stanowiło to w pewnej mierze reakcję zarówno na tezy ewolucjonizmu, jak i dyfuzjonizmu. Dążono do wypracowania metodyki, która
mogła służyć do badania społeczeństw plemiennych, jak i ukształtowanych kultur narodowych. Metoda ta została w etnografii rozwinięta, doceniono bowiem jej walor jako środka umożliwiającego podsumowanie
obfitego materiału żródłowego i utrzymała swój walor empiryczny do
dziś, mimo odrzucenia koncepcji Kulturkreis i Kulturschichte.
Metodą kartograficzną zaczęli się posługiwać w etnografii reprezentanci różnych kierunków szkół narodowych w Europie, spośród których wyłc'nili się z czasem realizatorzy etnograficznych atlasów narodowych:
H. Harmjanz i E. R6hr w Niemczech, P. Geiger i R. Weiss w Szwajcarii,
S. Erixon w Szwecji, E. Burgstaller w Austrii, B. Bratanić w Jugosławii 12. Pierwszym europejskim narodowym atlasem etnograficznym była
jednak praca K. Moszyńskiego wydana w Polsce w 1934 r.13 Atlas ten
reprezentował tzw. ewolucjonizm krytyczny, tj. ewolucjonizm skonkretyzowany przez uwzględnienie wpływów migracji, dyfuzji i zapożyczeń kulturowych. Tendencja do kompleksowej i konkretno-historycznej
interpretacji ujętych kartograficznie zjawisk uległa w etnografii dalszemu
pogłębieniu i wzbogaceniu w związku z rozpowszechnieniem się metodologii marksistowskiej po II wojnie światowej i w związku z nowymi, podejmowanymi w tym okresie pracami z zakresu kartografii etnograficznej w Polsce, ZSRR, Węgrzech, Czechosłowacji i Bułgarii 14.
W chwili obecnej trudno jest wiązać poszczególne etnograficzne atlasy
narodowe z różnymi kierunkami etnograficznymi, gdyż technika badań
12 Atlas
der deutschen Volkskunde,
red. R. HarmjalITz i E. Rohr, LeLpzitg 1'936- 1939, tekli 1- 6; Neue Folge ,'red. M. ZeIlJder, MaTbur.g 1958 - 65, -teki 1 - 4; Atlas
der schweizerischen
Volkskunde,
ired. P. Geiger .i R. Weiss, 'cz. I, z. 1 - 5, Bazylea
1951- 1958 i cz. II, :l. 1 - 5, Bazyle,a 1949 - 1959; Atlas over Svensk Folkskultur,
L Materiel!
och social kultur,
red. S. EJr,icXOll,Udd~alla
1957; bsterreichischer
Volkskundeatlas,
red. E. BurgS1t~l1er i A. Relbok, 'cz.. 1 - 5, Un 1959 - 1947; Etnoloski Atlas Jugoslavije.
Pokusne Karte, red. B. BllataJIJJi'ć,ZaJgl'eb 1!}'63.
13 K.
Moszyński, Atlas
kultury
ludowej
w Polsce,
z. 1, oprac.
wSipólnie
z J. Klimaszewską, Kr,aJków 1934; -z. 2, Opl11aJC.
wspólnie z J. KILma;szews:ką ,i M. BytnaróWU1ą, K,naków 1'935; z. 3, opra,c. wspóll11ie z J. Khma;s,zew,ską, Kraków 1936.
Jest topUe,rw;SJZY,aiUa,s opr,aoowait1y na podstawie
l1eprezenta1cyjlIlyc'h punJk!towyoh
wyników 'badań, do którego r-ol;[n1e 'ffi'oże pretendować
·s-chematycznie OiPracowany
atlaJS :G. Gerlaru:l, Atlas de'r Volkerkunde;
Gotha 1892.
14 Polski
Atlas Etnografźczny,
1'eo. J. Gajek, z. 1- 4,Wirocław 1964 - 19'71; Russkije. Istoriko-etnograficeskij
atlas, red. V. A. Alek,saJIlldr:ov,V. J. Kozlov, P. L Kusner, M. G. RabiifJJovic, MQ'SKtwa1967 - 1970; S. Kovacevi60iVa, Atlas kultury
Ludovej
na SLovensku. "Slovensky NarodQlpis" 1l}69, R. 17, nr 3 - 4, s. 413 - 420; S. 1. Bruk
i G. S. M
